برای بررسی چگونگی قدرت گرفتن جوامع شیعی در منطقه ، علاوه بر توجه به نقش عناصر و مفاهیم انقلابی تشیع – که در فصل قبل به آن اشاره شد – باید به موقعیت و پراکندگی جغرافیایی شیعیان و اهمیت ژئوپلیتیکی مناطق جغرافیایی آنان و نوع روابط سیاسی دولت های درون منطقه ای و برون منطقه ای و تأثیر آن در ایجاد فرصت ها یا محدودیت ها برای کارگزار (تشیع و صدور بینش انقلابی) نیز توجه کرد. به عبارت دیگر، به دلیل آنکه یک منطقه ی ژئوپلیتیکی بر پایه ی یک منطقه ی جغرافیایی یا فضای جغرافیایی متجانس از حیث ساختاری یا کارکردی شکل می گیرد، می توان گفت: پیدایش منطقه ی ژئوپلیتیکی مستلزم باردار شدن سیاسی منطقه ی جغرافیایی به صورت انفرادی یا اجتماعی یا به صورت ناقص یا کامل از بعد سیاسی نقش آفرین شوند، منطقه ی جغرافیایی تغییر ماهیت داده، به صورت یک منطقه ی ژئوپلیتیکی در صحنه ظاهر می شود. در یک منطقه ی ژئوپلیتیکی ، عوامل طبیعی و انسانی کارکرد سیاسی دارند و نظر دولت ها و کشورهای درون منطقه یا برون منطقه را به خود جلب می کنند و کنش و واکنش آنها را بر می انگیزند، به گونه ای که آنان بخشی از الگوی رفتاری خود را نسبت به آن عناصر شکل می دهند. منطقه ی ژئوپلیتیکی بستر ساز شکل گیری الگوی فضایی روابط سیاسی دولت های درون منطقه ای و برون منطقه ای است. (۱) بر این اساس، باید ببینیم کشورهای واقع در منطقه به لحاظ ساختاری، از چه ظرفیت ها و محدودیت های ژئوپلیتیکی برای تبدیل شدن به یک منطقه ی ژئوپلیتیکی تحت عنوان «ژئوپلیتیک شیعه» برخوردارند و این موقعیت ها چه فرصت ها و محدودیت هایی برای کارگزار (تشیع و صدور بینش انقلابی) فراهم آورده اند. به هر حال ، با توجه به اینکه یکی از عوامل مهم بازگشت عنصر تشیع – به عنوان یک عامل ژئوپلیتیک – در منطقه، ویژگی های ژئوپلیتیکی مناطقی است که شیعیان در آنها حضور دارند، ضروری است به بحث «ژئوپلیتیک شیعه» و ویژگی های ژئوپلیتیکی کشورهای واقع در آن بپردازیم:
ژئوپلیتیک شیعه
همان گونه که قبلا هم در بحث نظری اشاره شد، عوامل فرهنگی و اعتقادی در امر ژئوپلیتیک، حیطه های دیگری از همنشینی جغرافیایی را نیز مطرح می کنند. دکتر عزتی با تأکید بر تأثیر عوامل فرهنگی در ژئوپلیتیک و پیوستگی این دو بحث ژئوپلیتیک اسلام را مطرح می کند. از نظر وی، محدوده ی ژئوپلیتیک جهان اسلام در حال حاضر، در چهار بخش کاملا متفاوت قابل تفکیک و بررسی است که عبارتند از : (۲) ۱. مرکز جهان اسلام که در حقیقت، گهواره ی جهان اسلام و منطبق با بخش جنوب غربی آسیا یا خاورمیانه است. ۲. شمال جهان اسلام که شامل آسیای مرکزی و قفقاز است. ۳. غرب جهان اسلام که شامل کشورهای شمال، شمال شرق و بخش های دیگر آفریقاست. ۴- شرق جهان اسلام که از مرزهای شرقی ایران آغاز شده و تا کرانه های غربی اقیانوس آرام گسترش می یابد. به نظر وی، بررسی ژئوپلیتیکی قلمرو جهان اسلام مشخص می سازد که مرکز آن از اهمیتی ویژه برخوردار است. این اهمیت با موقعیت خاص ژئوپلیتیکی و تاریخی و فرهنگی ایران پیوند می خورد و این کشور را به عاملی مهم در صحنه ی عملیاتی منطقه تبدیل می کند. پس از این اشاره ی کوتاه به ژئوپلیتیکی و قلمرو جهان اسلام، سعی می کنیم درچنین چارچوبی ژئوپلیتیک شیعه را مورد توجه قرار دهیم. اگر بخواهیم به واژه ی «ژئوپلیتیک شیعه» دست یابیم، باید به گذشته و به زمان جنگ سرد باز گردیم. خانم افشار در این زمینه می نویسد: در جنگ سرد، منطقه ی اوراسیا مرکز جهان یا به عبارتی هارتلند به شمار می آمد. در آن زمان، انتقال انرژی و دست رسی به آن و مفاهیمی از این قبیل، رئوس اصلی ژئوپلیتیک به حساب می آمد، اما بعد از ارائه ی تز «برخورد تمدن ها» از سوی هانتینگتون، شاهد سیاسی شدن هویت های فرهنگی، قومی، مذهبی و… بودیم که ژئوپلیتیک شیعه در این چارچوب فکری و استراتژیکی قرار گرفت. با توجه به سطر قبل، «ژئوپلیتیک شیعه» به مفهوم امتداد جغرافیای سیاسی شیعیان در کشورهای مختلف خاورمیانه ی بزرگ با هارتلند ایران است. از اینجاست که متوجه می شویم که ایران دارای چه اهمیت است، از اینجاست که متوجه می شویم که ایران دارای چه اهمیت استراتژیک و فوق العاده ای است . این اهمیت تا آنجایی است که گراهام فولر در کتاب خود، ایران را «قبله ی عالم»، و پروفسور روح الله زمانی ایران را «دوراهی حساس» می نامد. (۳) مارتین کرامر، محقق عنود و اسلام ستیز آمریکایی، نیز در کتاب تشیع، مقاومت و انقلاب، به طور ضمنی در مورد اهمیت عنصر «ژئوپلیتیک شیعه» می نویسد: در دوران معاصر، تشیع برخی از قوی ترین مفاهیم طغیان انقلابی را پدید آورده است. جنبش هایی شیعی امروزه استراتژی های سیاسی فوق العاده اصیلی ابداع کرده اند که غالبا موجب شگفتی و حیرت دنیای اسلام و غرب شده است. این شیوه در ایران از عظیم ترین موفقیت ها برخوردار بوده است و الهام بخش سایر شیعیان در دنیای عرب و جنوب آسیا نیز شده است. کمربندی از تشیع حیات اقتصادی، استراتژیکی و تاریخی اسلام را در بر می گیرد و بخش هایی از لبنان، عراق، عربستان، کویت، بحرین، ایران، افغانستان، پاکستان و هندوستان را می پوشاند. این کمربند، که در کشورهای مختلف به اکثریت و اقلیت شیعه تقسیم می شود، خود دنیایی است که تأثیرات گوناگون در آن به سرعت انتقال می یابد. (۴) با این وصف، به نظر می رسد موقعیت حساس ژئوپلیتیک جهان اسلام و جمعیت بیش از یک میلیارد نفری مسلمانان در جهان، که طبق پیش بینی های به عمل آمده، جمعیت آنان در بیست سال آینده به قریب ۲ میلیارد نفر هم خواهد رسید، صاحب نظران و سیاست مداران غرب را وادار ساخته است تا در حوزه ی ژئوپلیتیک، به این پدیده ی مهم – یعنی اسلام، به ویژه عنصر «تشیع» بپردازند. در این زمینه، فرانسوا توال در کتاب خود می نویسد: از میان یک میلیارد معتقد به رسالت [حضرت] محمد [صلی الله علیه و آله و سلم]، حدود ۱۰ الی ۱۲ درصد شیعه هستند؛ یعنی جمعیت شیعی در جهان به حدود ۱۴۰ میلیون نفر می رسد. درگیری های اخیر، همچون انقلاب اسلامی در ایران و جنگ داخلی لبنان، مسئله ی شیعه را به عنوان یک عامل ژئوپلیتیکی مطرح کرده است. (۵) به نظر وی، از این پس مطالعه ی مذهب شیعه برای تجزیه و تحلیل عوامل مهم ژئوپلیتیک جهان معاصر، باید مورد توجه قرار گیرد.
عوامل مؤثر بر ژئوپلیتیک در حوزه ی ژئوپلیتیک شیعه
همان گونه که در فصل اول هم اشاره شد، عوامل مؤثر بر ژئوپلیتیک را می توان به دو دسته ی ثابت و متغیر تقسیم کرد: عوامل ثابت عبارتند از: موقعیت جغرافیایی، اشکال گوناگون موقعیت، فضا و تقسیمات آن، وسعت خاک، توپوگرافی، شکل کشور. عوامل متغیر هم شامل جمعیت، منابع طبیعی، نهادهای سیاسی واجتماعی هستند. بدین سان، عوامل ثابت در حقیقت، همان پدیده های طبیعی و جغرافیایی هستند، و عوامل متغیر، که ممکن است برخی از آنها نیز منشأ طبیعی داشته باشند، به دلیل مطرح بودن نقش کمیت در آنها، جزو عوامل متغیر محسوب می شوند. موقعیت جغرافیایی در بین عوامل ثابت، و انسان در بین عوامل متغیر نقش دو قطب اصلی را در تحلیل های ژئوپلیتکی ایفا می کنند. (۶) با توجه به مطالب مزبور، در ادامه، از بین عوامل ثابت مؤثر بر ژئوپلیتیک، موقعیت جغرافیایی کشورهای واقع در حوزه ی ژئوپلیتیک شیعه را مورد توجه قرار می دهیم، و از بین عوامل متغیر، به عواملی همچون جمعیت شیعیان و نحوه ی پراکندگی آنان در منطقه، منابع طبیعی منطقه و نهادهای سیاسی – اجتماعی شیعیان در منطقه اشاره ای می کنیم:
موقعیت ژئوپلیتیک کشورهای واقع در حوزه ی خلیج فارس
شیعیان خلیج فارس در منطقه ی بسیار حساسی از نظر جغرافیای سیاسی قرار دارند. هفتاد درصد جمعیت خلیج فارس، یعنی منطقه ای که سه چهارم مرغوب ترین ذخایر نفتی دنیا در آن قرار دارد، شیعه هستند. اگر محدوده ی این خط کمربندی شیعی را، که به دور خلیج فارس کشیده شده است، وسیع تر نماییم، ملاحظه خواهیم کرد که بیشتر جمعیت شیعه در کانون های ژئوپلیتیکی متمرکز است که جهان را در پنجاه سال گذشته دچار بی ثباتی کرده .(۷) نکته ای که باید به آن توجه داشت این است که پراکندگی این جوامع و نبود یک مرکز هماهنگ کننده به هیچ وجه، از اهمیت تشیع به عنوان یک عامل ژئوپلیتیک نمی کاهد. تشیع پیش از همه، یک عامل ژئوپلیتیک داخلی است؛ چون جوامع شیعه دیگر حاضر به قبول موقعیت خود به صورت یک اقلیت نیستند. همچنین یک عامل ژئوپلیتیک خارجی است؛ زیرا تسنن و حکومت های سنی منطقه ای کشورهای نفت خیز را بی ثبات می کند. کمربند شیعی خلیج فارس همچنان عامل نگرانی ستادهای ارتش و مایه تزلزل سفارت خانه های قدرت های ذی نفع است. (۸)
اهمیت استراتژیک منطقه ی خلیج فارس
خلیج فارس به عنوان مهم ترین و بزرگ ترین مخزن نفتی جهان، نقش تعیین کننده ای در سرنوشت اقتصادی جهان دارد. با توجه به بحران انرژی موجود در دنیا و تا زمانی که نفت به عنوان بهترین و ارزان ترین منبع انرژی مطرح است و ترانزیت نفت از تنگه ی هرمز برای کشورهای غربی اهمیت خاصی دارد، قدرتی که بخواهد کنترل سیاسی جهان را به دست آورد از طریق خلیج فارس و استفاده از اهرم انرژی قادر خواهد بود به اهداف خود نایل آید. با این حال، اهمیت این منطقه صرفا در وجود منابع گسترده ی نفتی و معدنی آن خلاصه نمی شود و نقش سیاسی منطقه ی خلیج فارس با توجه به اهمیت ایدئولوژیکی، ارتباطی و ژئواستراتژیک آن متبلور و آشکار است. بدین روی، برای بررسی و تحلیل اهمیت استراتژیک منطقه ی خلیج فارس، بررسی و مطالعه ی مؤلفه های ذیل ضروری است: الف. وضعیت طبیعی و موقعیت جغرافیایی خلیج فارس به لحاظ وضعیت طبیعی و موقعیت جغرافیایی، از دیر زمان حایز اهمیت بوده است. از یک سو، این منطقه حلقه ی ارتباطی میان شرق و غرب بوده، و از سوی دیگر، به دلیل داشتن تنگه ی هرمز، که یکی از استراتژیک ترین تنگه های جهان است، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. به عبارت دیگر، خلیج فارس محور ارتباط بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است و از نظر استراتژیک، در منطقه ی خاورمیانه، به عنوان بزرگ ترین و مهم ترین مرکز ارتباطی بین سه قاره مطرح است و بخشی از یک مجرای ارتباطی را، که دو دریای مدیترانه و سرخ و دو اقیانوس هند و اطلس را به هم می پیوندد، تشکیل می دهد. به همین دلیل، این موقعیت از روزگاران پیشین، مورد توجه قدرت های جهانی بوده و بازرگانان کالاها را از شرق و جنوب آسیا به خلیج فارس حمل می کرده اند و از آنجا، به سواحل مدیترانه و اروپا می برده اند. (۹) از سوی دیگر، بحث اهمیت استراتژیک خلیج فارس بدون بررسی مسائل تنگه ی هرمز کامل نخواهد بود؛ زیرا این تنگه به عنوان مدخل خلیج فارس، تأثیر ویژه ای بر حوادث منطقه دارد. تنگه ی هرمز با طول قریب ۱۵۸ کیلومتر و عرض حداقل ۵۶ حداکثر ۱۸۰ کیلومتر و عمق ۱۱۵ متر، یکی از استراتژیک ترین گذرگاه های جهان به شمار می آید که خلیج فارس را از راه دریای عمان، اقیانوس هند و خطوط کشتی رانی بین المللی به دریای آزاد پیوند می دهد. این آبراه به علت موقعیت خاص استراتژیک، شاهرگ حیات اقتصادی جهان محسوب می شود. (۱۰) همچنین این تنگه به عنوان راه ورودی و خروجی خلیج فارس، از موقعیت ژئواستراتژیکی برخوردار است. به دلیل آنکه روزانه قریب چهل درصد نفت مصرفی جهان از این تنگه عبور می کند، احاطه و سلطه بر این گذرگاه امکان کنترل عبور و مرور نفت کش ها را در منطقه فراهم می آورد. (۱۱) ب . ذخایر عظیم نفت و گاز مهم ترین عامل استراتژیک خلیج فارس وجود منابع عظیم نفت و گاز است، به گونه ای که این منطقه را «مخزن نفت جهان» نام نهاده اند. همچنین به دلیل آنکه تحولات نظام بین الملل بیانگر آن است که در هزاره ی سوم میلادی، قدرت برتر از آن کسی خواهد بود که بر انرژی جهانی، به ویژه نفت و گاز، تسلط یابد، بنابراین، جای تعجب نیست که خلیج فارس به عنوان بزرگ ترین مخزن انرژی جهان، کانون توجه جهانی قرار گیرد. به لحاظ ذخایر نفتی، مزیت خلیج فارس در برابر دیگر نقاط جهان، به شرح ذیل است: (۱۲) ۱. منابع نفتی فراوان منطقه؛ ۲- سهولت استخراج؛ ۳- هزینه ی تولیدپایین؛ ۴- کیفیت بالای نفت خام منطقه؛ ۵- سهولت حمل و نقل؛ ۶- توان تولید زیاد چاه های نفت؛ ۷- امکان کشف ذخایر جدید نفتی وسیع در این منطقه در مقایسه با سایر مناطق جهان. یکی دیگر از منابع پر اهمیت انرژی، «گاز طبیعی» است. مصرف انرژی گاز طبیعی به لحاظ زیست محیطی، کم خطرتر از دیگر انرژی های متداول همچون نفت و زغال سنگ است و آلودگی کمتری به همراه دارد. از این رو، تلاش برای جایگزین کردن گاز طبیعی به جای نفت خام در مصارف سوختی، هر روز بیشتر می شود. میزان قابل توجهی از این انرژی در منطقه ی خلیج فارس وجود دارد. تحقیقات نشان می دهند که بیشترین رشد در ذخایر گاز جهان مربوط به دو ناحیه ی اتحاد شوروی (سابق) و کشورهای حاشیه ی خلیج فارس و خاورمیانه بوده است. پس از روسیه، ایران، قطر، امارات متحده ی عربی و عربستان – به ترتیب – دومین، سومین، چهارمین و پنجمین ذخایر بزرگ گاز جهان را در اختیار دارند، هر چند به دلیل بالا بودن هزینه های بهره برداری ( تولید، انتقال و توزیع) گاز طبیعی، صنعت گاز منطقه ی خلیج فارس عمدتا توسعه نیافته و صرفا طی سال های اخیر، شاهد حرکت برخی از این کشورها به سمت اکتشاف و توسعه ی گاز هستیم. (۱۳) ج. بازار مصرف جمعیت قریب یکصد میلیونی حوزه ی خلیج فارس، که مشمول درآمدهای نفتی می شود، بازار مصرفی کشورهای صنعتی غرب هستند. در نتیجه، بر سر تصرف این بازار و جذب دلارهای نفتی آن، بین قدرت های اقتصادی غرب، همچون آمریکا، انگلیس، فرانسه، آلمان و اخیرا روس ها رقابت هایی وجود دارد. سالیانه میلیاردها دلار پول های باد آورده ی نفتی خرج سلاح های جنگی غربی می شود (۱۴) و به دلیل کمبود نیروی انسانی ماهر و متخصص در زمینه ی تولیدات نظامی و صنایع مربوط به آن، این منطقه از مهم ترین بازار فروش این گونه خدمات به شمار می آید. د. نقش فرهنگی و اهمیت ایدئولوژیکی به گواه تاریخ، منطقه ی خلیج فارس همواره گهواره ی تمدن های درخشان بشری بوده و اقوام بسیاری همچون ایلامی ها، سومری ها، کلدانی ها، آشوری ها و بابلی ها فرهنگ خویش را از راه خلیج فارس به دیگر نقاط جهان صادر می کرده اند. علاوه بر این، منطقه ی مزبور نه تنها جایگاه تمدن های بزرگ بوده، بلکه خاستگاه پیامبران بزرگ الهی نیز بوده است، به ویژه زادگاه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم آخرین پیامبر الهی. دین اسلام در قرن هفتم میلادی با ظهور پیامبر بزرگ آن، حضرت محمد بن عبدالله صلی الله علیه و آله و سلم در شبه جزیره ی عربستان و در حقیقت، در سرزمینی که تا آن زمان بستر حوادث و درگیری های بزرگی بود، به وجود آمد. این تفکر الهی به سرعت گسترش یافت و قلمرو عظیمی را از اقیانوس اطلس تا کرانه های غربی اقیانوس آرام در بر گرفت. در حال حاضر، مجموعه ی عظیم جغرافیای جهان اسلام سرزمینی رابه طول ۱۱ هزار کیلومتر و به عرض بیش از ۵/۰۰۰ کیلومتر، با ترکیبی بسیار متنوع از نظر انسانی و طبیعی شامل می شود. (۱۵) همه ی این مجموعه ی عظیم تحت رهبری ایدوئولوژی مرکز آن یعنی خلیج فارس قرار دارد، به گونه ای که این منطقه امروز به عنوان قلب جهان اسلام، هدایت تمام جریان های اسلامی را بر عهده گرفته است و خط دهنده ی تمامی حرکت های سیاسی، مذهبی و اسلامی سراسر جهان به شمار می آید. از سوی دیگر، با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۹۷۹ م، الگویی عینی برای حرکت های اسلامی، به ویژه جنبش های شیعی، شکل گرفته و باور مبارزه با غرب در ذهن مسلمانان تقویت شده و ایران را به عنوان خط دهنده ی حرکت های اسلامی به جهان اسلام معرفی نموده است. همچنین نگاه جهان اسلام به عربستان دوخته شده است؛ از آن رو که زادگاه پیامبر و مکان های مقدسی همچون مکه و مدینه در آن قرار دارد و داعیه دار رهبری جهان اسلام، به ویژه جهان عرب، به شمار می آید. از این رو، تحولاتی که در این منطقه رخ می دهد – هر چند کوچک و جزئی – تأثیری ژرف بر جهان اسلام خواهد داشت و شاید به همین دلیل است که کشورهای غربی به رویدادهای منطقه حساس هستند و همواره از خود واکنش نشان می دهند. (۱۶) پی نوشت ها: ۱- محمد رضا حافظ نیا، افق های جدید در جغرافیای سیاسی، ص ۷۵. ۲- محمد صحفی، ژئوپلیتیک فرهنگی و مسئله ی امنیت ملی ایران، ص ۷۲. ۳- فرحناز مایل افشار، «ژئوپلیتیک شیعه»، نشریه ی سیاست روز، ۸۳/۳/۵ ۴- تشیع، مقاومت و انقلاب، ص ۳۶. ۵- فرانسوا توال، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه ی علی رضا قاسم آقا، ص ۹. ۶- عزت الله عزتی، ژئوپلیتیک، ص ۷۸. ۷- فرانسوا توال، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه ی کتایون باصر،ص ۱۷۲-۱۷۳. ۸- همان، ص ۱۷۷. ۹- بهادر زارعی، «جغرافیای سیاسی خلیج فارس»، روزنامه ی رسالت، ۱۳۷۸/۶/۱۴. ۱۰- عبدالله رفیعی، «بازنگری جایگاه استراتژیک خلیج فارس و جزایر ایرانی»، نشریه ی ابرار، ۱۳۸۱/۹/۲۰. ۱۱- زینب متقی زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان خلیج فارس، ص ۵۳. ۱۲. همان،ص ۵۸. ۱۳. زینب متقی زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان خلیج فارس، ص ۵۹. ۱۴- بهادر زارعی، «جغرافیای سیاسی خلیج فارس»، روزنامه ی رسالت، ۱۴ شهریور ۱۳۷۸. ۱۵-عزت الله عزتی، جغرافیای سیاسی جهان اسلام، ص ۳۱. ۱۶- زینب متقی زاده، جغرافیای سیاسی شیعیان خلیج فارس، ص ۶۶. منبع:کتاب ژئوپلیتیک شیعه و نگرانی غرب از انقلاب اسلامی
هیچ نظری وجود ندارد