گرچه آغاز پیدایش بحث اعجاز، روشن نیست، اما اعجاز قرآن از نخستین مباحث مربوط به قرآن می باشد؛ قرآن کریم نیز در بحث معجزه بودن خود، از تعبیر «اعجاز» استفاده ننموده و همواره از معجزات انبیاء با واژه «آیه و بیّنه» یاد نموده است، از این رو اصطلاح «معجزه» در مورد قرآن نخست در برخی از روایات (۱) و سپس همانند دیگر اصطلاحات، بعدها رواج یافته است؛ (۲) همچنین در قرآن از تعبیر «خارق العاده» هم استفاده نشد و اصطلاح معجزه از سخنان دانشمندان اسلامی نشأت گرفته است.نخستین مرحله از مباحث اعجاز قرآن، در آثار مفسران، متکلّمان و ادیبان یافت می شود که معتقد بودند: قرآن نشانه و برهانی بر رسالت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است. با بررسیهای تاریخی می توان دریافت که مبحث اعجاز قرآن، در نیمه دوم قرن دوم، آغاز شده است.(۳) در نخستین مباحث، دانشمندان مسلمان، با توجه به گفته های مخالفان و معارضان قرآن، سعی نموده اند، سلامت قرآن را از هرگونه تناقض و اختلاف ثابت نمایند و چگونگی عبارات، الفاظ، ترکیبها، فنون بدیع و استعارات و تشبیهات قرآن را نشان داده و عظمت قرآن را یادآوری نمایند.در پایان قرن دومّ و آغاز قرن سوم، دیدگاه هایی در خصوص اعجاز قرآن، به صورت استوارتر، شکل گرفت که در نهایت به تدوین کتابهای مستقلی در سده مزبور منتهی شد، مانند: معانی القرآن، اثر یحیی بن زیاد فراء (م/۲۰۷) و کتاب مجازالقرآن از ابوعبیده معمر بن مثنی (م/۲۰۹).ابواسحاق ابراهیم نظام معتزلی (م/۲۲۰) در قرن سوم در ادامه مباحث مربوط به نظم قرآن، نظریه «صرفه» را در خصوص اعجاز قرآن مطرح نمود و سپس شاگردش، ابوعثمان عمروبن بحر بن محبوب، مشهور به جاحظ(م/۲۵۵) نظریه استاد خود را رد نمود و کتاب نظم القرآن را نوشت؛ (۴) او در کتاب دیگرش به نام الحیوان نیز از اعجاز قرآن نام برده(۵) و اندیشه های او در مورد اعجاز قرآن، مورد توجه دانشمندان دیگر بوده است.از دیگر دانشمندان قرن سوم، محمدبن عمر بن سعید باهلی(م/۳۰۰) است که کتاب اعجاز قرآن را فراهم آورد.در قرن چهارم، بحث اعجاز قرآن، گستره بیشتری یافت و محمد بن یزید واسطی (م/۳۰۶) کتاب اعجازالقرآن فی نظمه و تألیفه و علی بن عیسی رمانی(م/۳۸۴) از متکلمان اعتزالی، کتاب النکت فی اعجاز القرآن را نوشتند(۶) و احمد بن ابراهیم خطابی نیز(م/۳۸۸) رساله ای مختصر را با عنوان بیان اعجاز القرآن فراهم نمود و اعجاز قرآن را در آن نمایان ساخت.در قرن پنجم، ابوبکر محمد بن طیب باقلانی(م/۴۰۳) کتاب اعجاز القرآن را تدوین نمود و در آن به بررسی قلمرو اعجاز قرآن پرداخت و سپس قاضی عبدالجبّار (م/۴۱۵) در مجلد شانزدهم، المغنی فی ابواب التوحید و العدل به بحث اعجاز قرآن پرداخت. ابن سراقه (م/۴۲۰)، شریف مرتضی(م/۴۳۶)، شیخ طوسی(م/۴۶۰) و عبدالقاهر جرجانی(م/۴۷۱) صاحب کتاب دلائل الاعجاز نیز در قرن پنجم، به بررسی اعجاز قرآن پرداختند و دامنه بحث اعجاز قرآن را گسترش دادند.(۷)در قرن ششم، محمود بن عمر جارالله زمخشری(م/۵۳۸) در ضمن تفسیرش به نام الکشاف و رساله دیگری به نام اعجازالقرآن فی سوره الکوثر و همچنین قاضی عیاض(م/۵۴۴)در کتاب اعجازالقران، ابن عطیه اندلسی(م/۵۴۶) در آغاز تفسیرش به نام المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز؛ شیخ طبرسی، امین الاسلام(م/۵۴۸) در مقدمه تفسیر مجمع البیان، لعلوم القرآن و مرحوم سعید بن حسین هبه الله راوندی(م/۵۷۳) محدث بزرگ، در کتاب اعجازالقرآن و تفسیر سوره الکوثر وجوه اعجاز قرآن را تبیین نمودند.از قرن هفتم تاکنون نیز، علمای بزرگی مثل فخررازی (م/۶۰۶) کتاب اعجازالقرآن و دلائل الاعجاز، زملکانی(م/۶۵۱) کتاب التبیان فی علم البیان المطلع علی اعجاز القرآن، ابواسحاق خزرجی(م/۷۰۹)، کتاب ایجاز البرهان فی اعجاز القرآن و ابوالخیر جزری دمشقی (م/۸۳۳)، کتاب اعجاز القرآن فی آیه یا أرض ابعلی(۸)و سیوطی(م/۹۱۱) کتاب معترک الاقران فی اعجاز القرآن و علّامه طباطبائی(م/۱۴۰۵)و… آثار و تألیف های ارزشمندی را از خود در اعجاز قرآن به جای گذاشتند.
آثار پیشینیان در مورد اعجاز قرآنآثار دانشمندان اسلامی درباره اعجاز قرآن، عالباً در تفاسیر در ذیل آیات ۸۸ سوره «اسراء» و ۲۳ سوره «بقره» و دیگر آیات تحدّی، بیان شده و جمعی از مفسران نیز در مباحث مقدماتی تفسیر خود به آن پرداخته اند، مانند: راغب اصفهانی، فخررازی، طبرسی، زمخشری، بلاغی، علّامه طباطبائی و … اما جمعی هم بر تدوین اثر مستقلی در اعجاز قرآن، اقدام نموده اند و یا در مجموعه آثار خود، بخش مستقلی را بدان اختصاص داده اند که به برخی از آنها به ترتیب زمان تدوین آنها پرداخته می شود:۱٫ نظم القرآن، ابوعثمان عمروبن جاحظ(م/۲۵۵)؛۲٫ اعجازالقرآن البیانی، ابوعبدالله محمد بن یزید واسطی(م/۳۰۶)؛۳٫تأویل مشکل القرآن، ابن قتیبیه(م/۳۷۶) بخش اعجاز قرآن؛۴٫النکت فی اعجاز القرآن، علی بن عیسی بن علی رمانی(م/۳۸۴)۵٫بیان اعجاز القرآن، ابوسلیمان محمد بن ابراهیم خطّابی(م/۳۸۸)؛۶٫ اعجاز القرآن، قاضی ابوبکر محمد بن طیّب باقلانی(م/۴۰۳)؛۷٫ اعجاز القرآن و الکلام فی وجوهه، محمد بن نعمان، شیخ مفید(م/۴۰۳)۸٫ الشفاء شیخ الرئیس ابوعلی سینا(م/۴۲۸)، بخش معجزات؛۹٫ الصرفه فی اعجاز القرآن، سیدمرتضی(م/۴۳۶)؛۱۰٫ الاقتصاد فی اصول الاعتقاد، محمد بن الحسن الطوسی(م/۴۶۰)؛۱۱٫ اعجازالقرآن، حسین احمد نیشابوری(م/۴۶۵)؛۱۲٫ سرالفصاحه، ابومحمد عبدالله بن محمد خفاجی(م/۴۶۶)؛۱۳٫ اعجاز القرآن الکبیر، ابوبکر عبدالقاهر عبدالرحمن جرجانی(م/۴۷۱) و مؤلف: دلائل الاعجاز و اسرار البلاغه؛۱۴٫ الارشاد فی اصول الاعتقاد، ابوالمعالی(م/۴۷۸) بخش معجزات؛۱۵٫ احیاء علوم الدین، غزالی(م/۵۰۵) بخش معجزات؛۱۶٫ الشفاء بتعریف حقوق المصطفی، قاضی عیاض(م/۵۴۴)؛۱۷٫ نهایه الاقدام فی علم الکلام، ابوالفضل محمد بن عبدالکریم(م/۵۴۸)؛۱۸٫ التنبیه علی اعجازالقرآن، محمدبن ابی القاسم خوارزمی(م/۵۶۲)؛۱۹٫ اعجاز القرآن، قاضی ابوالحسن علی بن زید بیهقی(م/۵۶۵)؛۲۰٫ نهایه الایجاز فی درایه الاعجاز، فخررازی(م/۶۰۴)؛۲۱٫ احکام القرآن، ابن عربی محمد بن عبدالله(م/۶۲۸)؛۲۲٫ مفتاح العلوم فی البلاغه، ابویعقوب بن ابی بکر، سکاکی(م/۶۲۹)؛۲۳٫ المثل السائر، ضیاء الدین ابن اثیر(م/۶۳۷)؛۲۴٫ بدیع القرآن، زکی الدین، ابن ابی الاصبع(م/۶۴۵)؛۲۵٫ البیان فی اعجاز، عبدالواحد زملکانی(م/۶۵۱)؛۲۶٫ ثبوت النبوه و المعجزات، تقی الدین ابوالعباس(م/۷۲۸)؛۲۷٫ الفوائد المشوق الی علم القرآن و علم البیان، شمس الدین ابن قیّم(م/۷۵۱)؛۲۸٫ البرهان فی علوم القرآن، بدرالدین الزرکشی(م/۷۹۴) بخش اعجاز؛۲۹٫ بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، مجدالدین الفیروزآبادی(م/۸۱۷)؛۳۰٫ تبصیرالرحمن و تیسیر المنان ببعض ما اشیر الی اعجاز القرآن، علی بن احمد بن ابراهیم بن اسماعیل(م/۸۳۵)؛۳۱٫ شرح المصباح، ابوالعباس احمد بن عثمان الازدی(م/۸۳۷)؛۳۲٫ معترک الاقران فی اعجاز القرآن، جلال الدین سیوطی(م/۹۱۱)، الاتقان فی علوم القرآن بخش اعجاز؛۳۳٫ الایجاز فی علم الایجاز، ضیاء الدین بن غیاث الدین(م/۱۰۳۵)؛۳۴٫ رساله التوحید، محمد عبده(م/۱۳۲۳)؛۳۵٫ الشهاب المبین فی اعجاز القرآن، ابوالقاسم بن محمدتقی(م/۱۳۳۳)؛۳۶٫ الوحی المحمدی، رشید رضا(م/۱۳۵۴)؛۳۷٫ اعجاز القرآن و البلاغه النبویه، مصطفی صادق الرافعی؛۳۸٫ التصویر الفنّی فی القرآن، سیدقطب؛۳۹٫ المعجزه الخالده، السید هبه الله الشهرستانی؛۴۰٫ البیان فی تفسیر القرآن، آیه الله ابوالقاسم خوئی، (بخش اعجاز)؛۴۱٫ المعجزه الکبری فی القرآن، محمد ابوزهره؛۴۲٫ الاعجاز العددی فی القرآن، عبدالرزاق فوفل؛۴۳٫ الاعجاز البیانی، عایشه عبدالرحمن، بنت الشاطی؛۴۴٫ الاعجاز فی الدراسات السابقین، عبدالکریم خطیب؛۴۵٫ الاعجاز القرآن، علّامه محمد حسین الطباطبائی؛۴۶٫ التمهید فی علوم القرآن، محمدهادی معرفت(بخش اعجاز).۴۷٫ الاعجاز العلمی فی القرآن الکریم، ارناؤوط؛۴۸٫ پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، محمدعلی رضائی اصفهانی؛۴۹٫ اعجاز القرآن بنی الاشاعره و المعتزله، میز سلطان؛۵۰٫ اعجاز العلمی فی القرآن الکریم، النجدی.
پی نوشت ها :
۱٫ بحارالانوار، (کتاب النبوه)، مجلسی، ج۱۱، ص ۷۱٫۲٫ اعجاز القرآن، أبی عبیده، ص ۲۰۸٫۳٫ اعجاز القرآن البیانی، ص ۴۸٫۴٫ اعجاز القرآن، ص ۱۵۲٫۵٫ الحیوان، ج۳، ص ۴۲۸۸ و فهرست ابن ندیم، ص ۶۵٫۶٫ المعجزه الکبری، ص ۸۴ و الاعجاز البیانی، ص ۸۸٫۷٫ الاعجاز فی دراسات السابیقین، ص ۱۵۰-۳۷۲٫۸٫ درآمدی بر تاریخ علوم قرآنی، ص ۲۵۴٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛(۱۳۹۰)، اعجاز قرآن، قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله و سلم، چاپ دوم
هیچ نظری وجود ندارد