کتاب الشریعه

یکی از کتابهای حدیثی اهل سنت، کتاب الشریعه نوشته امام ابی بکر محمّد بن حسین اُجُری(۲۸۰ ۳۶۰ ق) است. این کتاب با تحقیق ولید بن محمد بن نبیه سیف الناصر، همراه با مقدمه و ارجاعات شیخ عبد القادر الارنؤوط و عاصم بن عبد اللّه القریوی در مؤسسه قرطبه در سال ۱۴۱۷ ق در مکه مکرمه به چاپ رسیده است.
کتاب مجموعه ۲۱۲۹ روایت را در خود جای داده و در موضوعات مختلف، از مباحث اعتقادی گرفته تا مباحث مربوط به خلفا و فضایل صحابه، روایاتی را گرد آورده است. هدف از این نوشته، ضمن معرفی اجمالی مؤلّف و کتاب، پرداختن به مطالب مربوط به اهل بیت پیامبر در این کتاب است.
نویسنده۱ ملقّب به اُجری و منسوب به دَرُبِ الاجُرْ از محلات بغداد است که بسیاری از اهل علم ساکن آن بوده اند؛ امّا برخی گفته اند منسوب به اجر، یعنی همان گِل پخته است. وی قبل از سال ۳۳۰ در بغداد ساکن بوده است و در همان سال جهت زیارت عازم مکّه می شود و از خداوند می خواهد که اقامت در مکّه را روزی او کند. وی از آن تاریخ تا سی سال بعد، یعنی تا هنگام فوت خود، در مکّه ساکن می شود. طبق گفته زرکلی، او در کتاب الشریعه از حدود هشتاد نفر از مشایخ، حدیث نقل نموده است. و بسیاری نظیر ابراهیم بن اسماعیل بن جعفر بن محمّد القاضی، ابو جعفر الحسنی المکی، نیز قاضی الحرمین، و احمد بن عبد اللّه بن احمد ابو نعیم الاصفهانی الحافظ از او حدیث نقل کرده اند. بسیاری از علما در وصف او مطالبی آورده اند که به پاره ای از آنها اشاره می کنیم.
خطیب بغدادی: کان ثقه صدوقاً دیّناً وله تصانیف. ابن البنا: کان اماماً ناصحاً و ورعاً صالحاً و کلامه نیّراً واضحاً. ابن خلکان: صنف فی الفقه والحدیث کثیراً و کان صالحاً عابداً. یاقوت الحُموی: الفقیه الشافعی کان ثقه صنف تصانیف کثیره حدث ببغداد.
او در روش و عقیده سلفی می اندیشیده است. برخی مذهب فقهی وی را شافعی دانسته اند، دسته ای نیز او را مالکی و برخی دیگر حنبلی شمرده اند. تألیفات در منابع گوناگون به حدود ۴۳ کتاب از نوشته های اُجُری اشاره شده است.
عناوین برخی از آنها به این شرح است: ۱ . اخلاق حمله القرآن ۲ . احکام النساء ۳ . اخبار عمر بن عبد العزیز ۴ . اخلاق العلماء ۵ . ادب النفوس ۶ . الاربعین ۷.الامر بلزوم الجماعه ۸ . کتاب اهل البر و التقوی ۹ . کتاب اوصاف الشیعه.
کتاب الشریعه
مؤلّف در این کتاب، مسائل اعتقادی را به شیوه اهل سنّت و حدیث ذکر کرده و بخشی را هم به فضایل پیامبر و صحابه اختصاص داده است. وی همچنین به ردّ اندیشه های اهل بدعت و نقد آرای برخی از فرق مسلمین پرداخته است.
در بخش دوم کتاب روایات فراوانی درباره اهل بیت پیامبر ذکر شده است.
در جلد نخست کتاب، یک باب (ص۱۴۹ ۱۵۳) به شهادت امام علی(ع) اختصاص دارد و هفت روایت در آنجا ذکر شده است. در این هفت روایت، بیاناتی از خود امام علی(ع) نقل شده است؛ نظیر سخن معروف آن حضرت در برابر جمله «لا حکم الاّ للّه» خوارج که حضرت فرمود: کلمه حقی است که از آن اراده باطل شده است.
در این باب از پیامبر(ص) هم روایاتی نقل شده است که حضرت در آنها ویژگیهای خوارج را بیان فرموده است. در جلد سوم، بخشی هم (ص ۱۹۲ ۲۷۲) مربوط به امام علی(ع) است.
عناوین ابواب این بخش چنین است: ۱ . باب ذکر جامع مناقب علی بن ابی طالب رضی اللّه عنه
۲ . باب ذکر محبّه اللّه عزوجل و رسوله لعلی بن ابی طالب
۳ . باب ذکر منزله علی رضی الله عنه عند رسول اللّه(ص) بمنزله هارون من موسی
۴ . باب ذکر قول النبی(ص) من کنت مولاه فعلی مولاه و من کنت ولیه فعلی ولیه
۵ . باب ذکر دعاء النبی(ص) لمن والی علی بن ابی طالب و تولاه و دعائه به علی من عاداه
۶. باب ذکر عهد النبی(ص) إلی علی رضی الله عنه انه لا یحبه الاّ مؤمن و لا یبغضه الاّ منافق
۷.باب ذکر من اعطی علی بن ابی طالب من العلم و الحکمه
۸ . باب ذکر دعاء النبی(ص) لعلی رضی الله عنه بالعافیه من البلاء مع المغفره
۹ . باب امر النبی(ص) لعلی رضی الله عنه بقتل الخوارج و ان الله عزوجل اکرمه بقتالهم
۱۰ . باب ذکر مقتل امیر المؤمنین علی بن ابی طالب رضی الله عنه و ما اعد الله الکریم لقاتله من الشقاء فی الدنیا و الاخره
۱۱ . باب ذکر ما فعل بقاتل علی بن ابی طالب کرم الله وجهه .
در همین بخش، صفحات ۲۷۳ تا ۲۹۰ نیز به حضرت زهرا(ع) اختصاص دارد. ابواب مربوط به حضرت زهرا این چنین است:
1 . فضائل فاطمه رضی الله عنها
۲. با ب ذکر قول النبی(ص) أنّ فاطمه رضی الله عنها سیده نساء العالمین
۳.باب ذکر اکرام النبی(ص) لفاطمه رضی الله عنها و عظم قدرها عنده
۴.باب غضب النبی(ص) لغضب فاطمه رضی الله عنها
۵ . باب ذکر تزویج فاطمه لعلی بن ابی طالب رضی الله عنهما
۶.باب ذکر فضل فاطمه رضی الله عنها فی الاخره علی سائر الخلائق.
مؤلّف در بخش بعدی (ص ۲۹۸ ۳۲۷) به بیان مطالبی درباره امام حسن و امام حسین علیهما السلام پرداخته است.
عناوین ابواب این بخش عبارتند از: ۱ . کتاب فضائل الحسن و الحسین رضی الله عنهما
۲ . باب ذکر قول النبی(ص) الحسن و الحسین سیّدا شباب اهل الجنه
۳ . باب شبه الحسن و الحسین رضی الله عنهما برسول الله(ص)
۴.باب ذکر محبّه النبی(ص) للحسن و الحسین رضی الله عنهما
۵ . باب حثّ النبی(ص) امّته علی محبّه الحسن و الحسین و ابیهما و امّهما رضی الله عنهم اجمعین
۶ . باب قول النبی(ص) للحسن و الحسین رضی الله عنهما هما ریحانتای من الدنیا
۷.باب ذکر حمل النبی(ص) للحسن و الحسین رضی الله عنهما علی ظهره فی الصلوه و غیر الصلوه
۸ . باب ذکر ملاعبه النبی(ص) للحسن و الحسین رضی الله عنهما
۹ . باب ذکر اخبار النبی(ص) عن صلاح المسلمین بالحسن بن علی رضی الله عنهما
۱۰ . باب ذکر اخبار النبی بقتل الحسین رضی الله عنه
۱۱ . باب ذکر النوح الجنّ علی الحسین رضی الله عنه
۱۲ . باب فی الحسن و الحسین رضی الله عنهما من احبّهما فللرسول یحبّ و من ابغضهما فللرسول یبغض.
در بخش بعدی چند باب (ص ۳۲۸ ۳۳۸) به حضرت خدیجه اختصاص یافته است.
1 . فصل فضائل خدیجه امّ المؤمنین رضی الله عنها
۲ . باب ذکر تزویج النبی(ص) بخدیجه رضی الله عنها و ولدها منه
۳ . باب ذکر غضب النبی(ص) لخدیجه رضی الله عنها و حسن ثنائه علیها
۴ . اخبار النبی(ص) أنّ خدیجه رضی الله عنها لسیده نساء عالمها
۵.باب بشاره النبی(ص) للسیده خدیجه رضی الله عنها بما اعد الله عزّوجّل لها فی الجنه.
مؤلّف سپس در بخش دیگری به بیان جامع فضایل اهل بیت می پردازد و در این قسمت داستان معروف اصحاب کساء را می آورد. وی همچنین به این مطلب اشاره می کند که آیه «إِنمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» درباره امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) و حسنین(ع) است و اینان همان کسانی اند که خداوند به پیامبر دستور داد که در جریان مباهله همراه پیامبر شرکت کنند؛ نویسنده در بخشی جداگانه، در شأن نزول آیه تطهیر هشت روایت ذکر می کند. در یکی از این روایات چنین آمده است: پیامبر به حضرت زهرا(ع) می فرماید: شوهرت و دو فرزندت حسن و حسین را بخوان. حضرت زهرا(ع) آنها را می خواند. سپس وقتی همگی به غذاخوردن مشغول می شوند، آیه تطهیر نازل می گردد. پیامبر آنها را با کساء می پوشاند و می گوید: خداوندا، اینان اهل بیت منند. پلیدی را از آنها دور کن و آنها را پاک بگردان.
مؤلّف در ادامه به این مطلب می پردازد که پیامبر(ص) فرمان داده است که امّت به قرآن و سنّت و نیز به محبّت اهل بیت(ع) تمسّک کنند.
در این بخش مفاد حدیث ثقلین با مضامین متعدّدی نقل شده است که ما به دو مورد از آنها اشاره می کنیم:
1 . انی قد ترکت فیکم الثقلین احدهما کتاب الله عزّوجلّ و عترتی اهل بیتی، انظروا کیف تخلفوننی فیهما، انّهما لن یفترقا حتی یردا علیَّ الحوض.
2 . إنّی اوشک ان ادعی فاجیب و إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی؛ کتاب الله عزّوجلّ حبل ممدود من السماء إلی الارض و عترتی اهل بیتی و إنّ اللطیف الخبیر اخبرنی انهما لن یفترقا حتی یردا علیَّ الحوض.
البته در برخی از این روایات به جای «عترتی»، «سنّتی» آمده است.