کتاب الشریعة

یکی از کتابهای حدیثی اهل سنت، کتاب الشریعة نوشته امام ابی بکر محمّد بن حسین اُجُری(280 360 ق) است. این کتاب با تحقیق ولید بن محمد بن نبیه سیف الناصر، همراه با مقدمه و ارجاعات شیخ عبد القادر الارنؤوط و عاصم بن عبد اللّه القریوی در مؤسسه قرطبه در سال 1417 ق در مکه مکرمه به چاپ رسیده است.
کتاب مجموعه 2129 روایت را در خود جای داده و در موضوعات مختلف، از مباحث اعتقادی گرفته تا مباحث مربوط به خلفا و فضایل صحابه، روایاتی را گرد آورده است. هدف از این نوشته، ضمن معرفی اجمالی مؤلّف و کتاب، پرداختن به مطالب مربوط به اهل بیت پیامبر در این کتاب است.
نویسنده1 ملقّب به اُجری و منسوب به دَرُبِ الاجُرْ از محلات بغداد است که بسیاری از اهل علم ساکن آن بوده اند؛ امّا برخی گفته اند منسوب به اجر، یعنی همان گِل پخته است. وی قبل از سال 330 در بغداد ساکن بوده است و در همان سال جهت زیارت عازم مکّه می شود و از خداوند می خواهد که اقامت در مکّه را روزی او کند. وی از آن تاریخ تا سی سال بعد، یعنی تا هنگام فوت خود، در مکّه ساکن می شود. طبق گفته زرکلی، او در کتاب الشریعة از حدود هشتاد نفر از مشایخ، حدیث نقل نموده است. و بسیاری نظیر ابراهیم بن اسماعیل بن جعفر بن محمّد القاضی، ابو جعفر الحسنی المکی، نیز قاضی الحرمین، و احمد بن عبد اللّه بن احمد ابو نعیم الاصفهانی الحافظ از او حدیث نقل کرده اند. بسیاری از علما در وصف او مطالبی آورده اند که به پاره ای از آنها اشاره می کنیم.
خطیب بغدادی: کان ثقة صدوقاً دیّناً وله تصانیف. ابن البنا: کان اماماً ناصحاً و ورعاً صالحاً و کلامه نیّراً واضحاً. ابن خلکان: صنف فی الفقه والحدیث کثیراً و کان صالحاً عابداً. یاقوت الحُموی: الفقیه الشافعی کان ثقة صنف تصانیف کثیرة حدث ببغداد.
او در روش و عقیده سلفی می اندیشیده است. برخی مذهب فقهی وی را شافعی دانسته اند، دسته ای نیز او را مالکی و برخی دیگر حنبلی شمرده اند. تألیفات در منابع گوناگون به حدود 43 کتاب از نوشته های اُجُری اشاره شده است.
عناوین برخی از آنها به این شرح است: 1 . اخلاق حملة القرآن 2 . احکام النساء 3 . اخبار عمر بن عبد العزیز 4 . اخلاق العلماء 5 . ادب النفوس 6 . الاربعین 7.الامر بلزوم الجماعة 8 . کتاب اهل البر و التقوی 9 . کتاب اوصاف الشیعة.
کتاب الشریعة
مؤلّف در این کتاب، مسائل اعتقادی را به شیوه اهل سنّت و حدیث ذکر کرده و بخشی را هم به فضایل پیامبر و صحابه اختصاص داده است. وی همچنین به ردّ اندیشه های اهل بدعت و نقد آرای برخی از فرق مسلمین پرداخته است.
در بخش دوم کتاب روایات فراوانی درباره اهل بیت پیامبر ذکر شده است.
در جلد نخست کتاب، یک باب (ص149 153) به شهادت امام علی(ع) اختصاص دارد و هفت روایت در آنجا ذکر شده است. در این هفت روایت، بیاناتی از خود امام علی(ع) نقل شده است؛ نظیر سخن معروف آن حضرت در برابر جمله «لا حکم الاّ للّه» خوارج که حضرت فرمود: کلمه حقی است که از آن اراده باطل شده است.
در این باب از پیامبر(ص) هم روایاتی نقل شده است که حضرت در آنها ویژگیهای خوارج را بیان فرموده است. در جلد سوم، بخشی هم (ص 192 272) مربوط به امام علی(ع) است.
عناوین ابواب این بخش چنین است: 1 . باب ذکر جامع مناقب علی بن ابی طالب رضی اللّه عنه
2 . باب ذکر محبّة اللّه عزوجل و رسوله لعلی بن ابی طالب
3 . باب ذکر منزلة علی رضی الله عنه عند رسول اللّه(ص) بمنزلة هارون من موسی
4 . باب ذکر قول النبی(ص) من کنت مولاه فعلی مولاه و من کنت ولیه فعلی ولیه
5 . باب ذکر دعاء النبی(ص) لمن والی علی بن ابی طالب و تولاه و دعائه به علی من عاداه
6. باب ذکر عهد النبی(ص) إلی علی رضی الله عنه انه لا یحبه الاّ مؤمن و لا یبغضه الاّ منافق
7.باب ذکر من اعطی علی بن ابی طالب من العلم و الحکمة
8 . باب ذکر دعاء النبی(ص) لعلی رضی الله عنه بالعافیة من البلاء مع المغفرة
9 . باب امر النبی(ص) لعلی رضی الله عنه بقتل الخوارج و ان الله عزوجل اکرمه بقتالهم
10 . باب ذکر مقتل امیر المؤمنین علی بن ابی طالب رضی الله عنه و ما اعد الله الکریم لقاتله من الشقاء فی الدنیا و الاخرة
11 . باب ذکر ما فعل بقاتل علی بن ابی طالب کرم الله وجهه .
در همین بخش، صفحات 273 تا 290 نیز به حضرت زهرا(ع) اختصاص دارد. ابواب مربوط به حضرت زهرا این چنین است:
1 . فضائل فاطمه رضی الله عنها
2. با ب ذکر قول النبی(ص) أنّ فاطمة رضی الله عنها سیدة نساء العالمین
3.باب ذکر اکرام النبی(ص) لفاطمة رضی الله عنها و عظم قدرها عنده
4.باب غضب النبی(ص) لغضب فاطمة رضی الله عنها
5 . باب ذکر تزویج فاطمة لعلی بن ابی طالب رضی الله عنهما
6.باب ذکر فضل فاطمة رضی الله عنها فی الاخرة علی سائر الخلائق.
مؤلّف در بخش بعدی (ص 298 327) به بیان مطالبی درباره امام حسن و امام حسین علیهما السلام پرداخته است.
عناوین ابواب این بخش عبارتند از: 1 . کتاب فضائل الحسن و الحسین رضی الله عنهما
2 . باب ذکر قول النبی(ص) الحسن و الحسین سیّدا شباب اهل الجنة
3 . باب شبه الحسن و الحسین رضی الله عنهما برسول الله(ص)
4.باب ذکر محبّة النبی(ص) للحسن و الحسین رضی الله عنهما
5 . باب حثّ النبی(ص) امّته علی محبّة الحسن و الحسین و ابیهما و امّهما رضی الله عنهم اجمعین
6 . باب قول النبی(ص) للحسن و الحسین رضی الله عنهما هما ریحانتای من الدنیا
7.باب ذکر حمل النبی(ص) للحسن و الحسین رضی الله عنهما علی ظهره فی الصلوة و غیر الصلوة
8 . باب ذکر ملاعبة النبی(ص) للحسن و الحسین رضی الله عنهما
9 . باب ذکر اخبار النبی(ص) عن صلاح المسلمین بالحسن بن علی رضی الله عنهما
10 . باب ذکر اخبار النبی بقتل الحسین رضی الله عنه
11 . باب ذکر النوح الجنّ علی الحسین رضی الله عنه
12 . باب فی الحسن و الحسین رضی الله عنهما من احبّهما فللرسول یحبّ و من ابغضهما فللرسول یبغض.
در بخش بعدی چند باب (ص 328 338) به حضرت خدیجه اختصاص یافته است.
1 . فصل فضائل خدیجة امّ المؤمنین رضی الله عنها
2 . باب ذکر تزویج النبی(ص) بخدیجة رضی الله عنها و ولدها منه
3 . باب ذکر غضب النبی(ص) لخدیجة رضی الله عنها و حسن ثنائه علیها
4 . اخبار النبی(ص) أنّ خدیجة رضی الله عنها لسیدة نساء عالمها
5.باب بشارة النبی(ص) للسیدة خدیجة رضی الله عنها بما اعد الله عزّوجّل لها فی الجنة.
مؤلّف سپس در بخش دیگری به بیان جامع فضایل اهل بیت می پردازد و در این قسمت داستان معروف اصحاب کساء را می آورد. وی همچنین به این مطلب اشاره می کند که آیه «إِنمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا» درباره امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) و حسنین(ع) است و اینان همان کسانی اند که خداوند به پیامبر دستور داد که در جریان مباهله همراه پیامبر شرکت کنند؛ نویسنده در بخشی جداگانه، در شأن نزول آیه تطهیر هشت روایت ذکر می کند. در یکی از این روایات چنین آمده است: پیامبر به حضرت زهرا(ع) می فرماید: شوهرت و دو فرزندت حسن و حسین را بخوان. حضرت زهرا(ع) آنها را می خواند. سپس وقتی همگی به غذاخوردن مشغول می شوند، آیه تطهیر نازل می گردد. پیامبر آنها را با کساء می پوشاند و می گوید: خداوندا، اینان اهل بیت منند. پلیدی را از آنها دور کن و آنها را پاک بگردان.
مؤلّف در ادامه به این مطلب می پردازد که پیامبر(ص) فرمان داده است که امّت به قرآن و سنّت و نیز به محبّت اهل بیت(ع) تمسّک کنند.
در این بخش مفاد حدیث ثقلین با مضامین متعدّدی نقل شده است که ما به دو مورد از آنها اشاره می کنیم:
1 . انی قد ترکت فیکم الثقلین احدهما کتاب الله عزّوجلّ و عترتی اهل بیتی، انظروا کیف تخلفوننی فیهما، انّهما لن یفترقا حتی یردا علیَّ الحوض.
2 . إنّی اوشک ان ادعی فاجیب و إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب الله و عترتی؛ کتاب الله عزّوجلّ حبل ممدود من السماء إلی الارض و عترتی اهل بیتی و إنّ اللطیف الخبیر اخبرنی انهما لن یفترقا حتی یردا علیَّ الحوض.
البته در برخی از این روایات به جای «عترتی»، «سنّتی» آمده است.