آیا سند زیارت عاشورا صحیح است؟
حضرت آیت الله شبیری زنجانی در پاسخ سؤالی در خصوص سند زیارت عاشورا می فرمایند:
صرف نظر از تأییدات غیبی ای که از طرق معتبر، درباره ی زیارت عاشورا وارد شده _ که خود، دلیل بر اعتبار این زیارت شریف است_ سندی که شیخ طوسی(ره) در مصباح المتهجّد در ذیل این زیارت آورده و با «روی محمد بن خالد الطیالسی» آغاز می شود، صحیح است. در آنجا بعد از نقل زیارت سید الشهدا علیه السلام از علقمه، چنین آمده است:
روى محمد بن خالد الطیالسی عن سیف بن عمیره قال : خرجت مع صفوان بن مهران الجمال وعندنا جماعه من أصحابنا إلى الغری بعد ما خرج أبو عبد الله علیه السلام فسرنا من الحیره إلى المدینه فلما فرغنا من الزیاره صرف صفوان وجهه إلى ناحیه أبی عبد الله الحسین علیه السلام فقال لنا : تزورون الحسین علیه السلام من هذا المکان من عند رأس أمیر المؤمنین علیه السلام من هیهنا أومأ إلیه أبو عبد الله الصادق علیه السلام وأنا معه قال : فدعا صفوان بالزیاره التی رواها علقمه بن محمد الحضرمی عن أبی جعفر علیه السلام فی یوم عاشوراء ، ثم صلى رکعتین عند رأس أمیر المؤمنین علیه السلام و ودع فی دبرها أمیر المؤمنین وأومأ إلى الحسین بالسلام منصرفا وجهه نحوه وودع.[۱]
محمد بن خالد الطیالسی، از سیف بن عمیره، چنین روایت کرده است: با صفوان بن مهران جمّال و گروهی از شیعیان ، به سوی نجف به راه افتادیم… هنگامی که از زیارت فارغ شدیم، صفوان صورتش را به سوی(کربلا، مدفن) ابا عبدالله(الحسین) گرداند و به ما گفت: از اینجا کنار سر امیرمومنان علیه السلام( امام) حسین علیه السلام را زیارت می کنید. امام صادق علیه السلام در حالی که من همراهش بودم از اینجا به آن حضرت اشاره کرد.
سیف به عمیره می گوید: سپس صفوان، زیارتی را خواند که علقمه بن محمّد حضرمی از امام باقر علیه السلام در روز عاشورا نقل کرده است.
ظاهر این عبارت این است که امام صادق علیه السلام همان زیارتی را که علقمه از امام باقر علیه السلام نقل کرده، رو به جانب مدفن سیّد الشهدا علیه السلام و با اشاره به آن، بر زبان رانده و آن امام را این گونه زیارت کرده است. در این طریق، درباره وثاقت سیف بن عمیره و صفوان بن مهران ، تردیدی نیست، بلکه دو مطلب نیازمند بررسی است:
الف) طریق ذکر شده به محمد بن خالد الطیالسی
ب) وثاقت خود محمد بن خالد
بررسی طریق روایت تا محمد بن خالد طیالسی
از دو راه می توان اعتبار طریق روایت به طیالسی را به اثبات رسانید:
راه اول: ظاهر عبارت «روی محمد بن خالد» – به جای «روی عن محمد بن خالد» – [۲] این است که شیخ طوسی(ره) نسبت روایت را به محمد بن خالد طیالسی ثابت می دانسته و همین امر برای اثبات اعتبار سند روایت از این جهت کفایت می کند.
راه دوم: ظاهرا این حدیث از کتاب محمد بن خالد طیالسی گرفته شده است.
شیخ طوسی(ره) کتابی به وی نسبت داده[۳] و آن را با این سند نقل کرده است: «حسین بن عبیدالله (غضائری)، از احمد بن محمد بن یحیی عطّار، از پدرش، از محمد بن علی بن محبوب، از محمد بن خالد».
این افراد، همگی از بزرگان و اجلّای امامیه بوده اند. احمد بن محمد بن یحیی عطّار هم از مشایخ اجازه بوده و بنابر تحقیق، مشایخ اجازه نیازمند توثیق نیستند.
بررسی وثاقت محمد بن خالد
چند دلیل بر وثاقت محمد بن خالد در دست است:
۱٫ محمد بن علی بن محبوب که خود، از بزرگان طایفه امامیه است، کتاب طیالسی را از او روایت می کند[۴] که دلیل بر آن است که بر وی اعتماد کرده است.
۲٫ محمد بن خالد طیالسی در طریق بزرگان به کتاب های جماعتی که در زیز به برخی از آنها اشاره می کنیم، واقع است.
از جمله ی این مولّفان، سیف بن عمیره است که ابوطاهر محمد بن سلیمان زراری (جدّ ابو غالب زراری) و محمد بن جعفر رزّاز _ که هر دو از بزرگان و ثقات مشایخ امامیه هستند[۵] _ از محمد بن خالد طیالسی، از سیف بن عمیره، کتاب وی را روایت می کنند،[۶] که نشانه ی اعتماد ابوطاهر و رزّاز بر طیالسی است.
از جمله ی این مؤلفان، عاصم بن حمید و علاء بن رزین و اسماعیل بن عبدالخالق اند که ابوطاهر (جدّ ابو غالب زراری)، کتب ایشان را با چیزهایی دیگر، از محمد بن خالد طیالسی روایت می کند.[۷]
از جمله ی این مولّفان، رُزیق بن زبیر است که کتابش را عبدالله بن جعفر حِمیری، از محمد بن خالد طیالسی، از او روایت می کند.[۸]
و نیز حمید بن زیاد _ که با اینکه واقفی است، شیخ طوسی(ره) و نجاشی(ره) وی را توثیق کرده اند[۹]_ اصلهای بسیاری را از محمد بن خالد طیالسی روایت می کند.[۱۰]
۳٫بسیاری از بزرگان و ثقات، از وی روایت می کنند[۱۱]. راویان ثقه وی علاوه بر کسانی که پیشتر به نام ایشان اشاره شد _ عبارت اند از: حَمدان بن احمد قَلانِسی[۱۲]، سعد بن عبدالله، سَلَمه بن خطّاب _ که بنا بر اظهر، ثقه است[۱۳]_ و فرزند وی عبدالله بن محمد بن خالد طیالسی[۱۴] ، علی بن ابراهیم، علی بن سلیمان زراری[۱۵]، محمد بن حسن صفّار[۱۶] و معاویه بن حکیم.
این شواهد، از قوی ترین نشانه ها بر وثاقت محمد بن خالد طیالسی هستند. از سوی دیگر، هیچ مذمت و تضعیفی در مورد وی نقل نشده است، حتی از ابن غضائری که از وی مذمّت و تضعیف درباه بسیاری از ثقات حکایت شده است. بنابراین در وثاقت محمد بن خالد طیالسی تردیدی نیست.
از مجموع آنچه گذشت در می یابیم که این سند زیارت عاشورا، سندی است صحیح.[۱۷]
۱٫ مصباح المتهجّد، ص ۷۷۷؛ مصباح الزائر، ص ۲۷۲؛ بحارالانوار، ج ۱۰۱، ص ۲۹۶، ح ۳٫
۲٫ عبارت شیخ طوسی، صیغه معلوم و نسبت جزمی دارد، نه صیغه مجهول که از تردید شیخ طوسی در نسبت روایت به محمد بن خالد طیالسی حکایت می کند.
۳٫ الفهرست طوسی، ص ۲۲۸٫
۴٫ الفهرست طوسی، ص ۲۲۸٫
۵٫ رجال النجاشی، ج ۲، ص ۲۴۱، رساله ابن غالب الزراری، ص ۱۱۸، و ۱۴۰٫
۶٫ رجال النجناشی، ج ۱، ص ۴۲۵، رساله ابی غالب الزراری، ص ۴۸٫
۷٫ رساله ابن غالب الزراری، ص ۴۸ و ۱۸۲٫ از برخی طرق و اسناد بر می آید که بزرگان دیگری نیز کتابهای برخی از این مولّفان را روایت می کنند. در این باره ر. ک الفهرست طوسی، ص ۱۸۳؛ قرب الاسناد، ص ۲۹، ح ۹۶؛ ص ۳۲، ح ۱۰۳؛ ص ۱۲۵، ح ۴۳۹؛ ص ۱۳۰، ح ۴۵۳٫
۸٫ رجال النجاشی، ج ۱، ص ۳۸۳٫ نیز ر . ک: امالی طوسی، ص ۶۹۷، ح ۱۴۸۸؛ ص ۷۰۰، ح ۱۴۹۷٫
۹٫ فهرست طوسی، ص ۱۱۴؛ رجال النجاشی، ج ۱، ص ۳۲۱٫
۱۰٫ رجال طوسی، ص ۴۴۱٫
۱۱٫ در معجم رجال الحدیث (ج ۱۶، ص ۷۰) به نشانی روایت برخی از این راویان از محمد بن خالد طیالسی اشاره شده است. ما در پانوشت بعدی، نشانی روایت دیگر راویان را از وی خواهیم آورد.
۱۲٫ شواهد التنزیل، ج ۱، ص ۱۹۱، ح ۲۰۳٫
۱۳٫ ر. ک: کتاب النکاح (تقریرات دروس ایه الله سید موسی شبیری)، ج ۱۰، درس ۳۶۸، ص ۶ و ۷٫
۱۴٫ خصال، ص ۵۱۷، ح۴؛ رجال کشی، ج ۱، ص ۳۸۸، رقم ۲۷۸؛ ج ۲، ص ۷۰۷، رقم ۷۶۲؛ فلاح المسائل، ص ۴۵۵ف ح ۳۱۰؛ دلائل الامامه، ص ۴۸۷، ح ۴۸۶٫
۱۵٫ امالی طوسی، ص ۷۲، ح ۱۰۵؛ ص ۷۸، ح ۱۱۴ که هر دو گرفته شده اند از ؛ امالی مفید، ص ۲۹۸، ح ۸؛ ص ۳۰۸، ح ۷؛ علل الشرایع، ص ۴۴۶، ح ۴؛ تأویل الایات، ج ۱، ص ۴۳۲، ح ۱۱؛ ص ۳۰۳، ح ۶؛ ص ۳۲۴، ح ۳٫ ولی در این دو جا «زراری» به «رازی» تصحیف شده است.
۱۶٫ بصائر الدرجات، ص ۱۶۴، ح ۶؛ ص ۲۰۶، ح ۱۳؛ ص ۳۸۶، ح ۱۰؛ فهرست طوسی، ص ۱۸۳٫
۱۷٫ برگرفته از کتاب جرعه ای از دریا، ج۲، ص۲۹۱٫
هیچ نظری وجود ندارد