امام علی (ع) در آیینه مثنوی مولوی( ۱)

مقدمه مثنوی معنوی جلال الدین محمد مولوی شاهکار شعر عارفانه درزبان فارسی واستمرار شعر عرفانی سنائی، عطار، وعرفان خراسان بزرگ است.خوارزمی – از اولین مفسران مثنوی – این کتاب شریف را تفسیر کلام حضرت مولی الموحدین قطب الاقطاب العاشقین وامام الحکماء، حضرت علی (ع)، می نامد (بی تا، ص۴۱)، نگاه خوارزمی به مثنوی نگاهی تأویلی به محتوای باطنی آن است.مثنوی توحید نامه منظومی است که چگونگی گذار از مرتبه تبتل به مقام فنای فی الله را از طریق عشق به هدایت انسان کامل به تصویر کشیده است.درواقع ترسیم عاشقانه مولوی از چهره پیشوای عشاق ورادمردان متأثر از قرآن کریم ومعارف اهل بیت (ع) در دریای وجود است (صفوی ، ۱۳۸۶، ص؟)مولوی در سرآغاز مثنوی به شرح قصه پرغصه هبوط آدمی از باغ الهی به گلخن دنیا می پردازد:
 
بشنو این نی چون حکایت می کنداز جداییها شکایت می کند
(د اول، ب ۱)
سپس اشتیاق آدمی در بازگشت به اصل خویش و وصال با حضرت محبوب را می سراید:
هرکسی کو دور ماند از اصل خویشبازجوید روزگار وصل خویش
(همان، ب۴).
وباز گوید:
ما ز بالاییم و بالا می رویمما ز دریاییم و دریا می رویم
ما از آنجا و از اینجا نیستیم.ما ز بی جاییم و بی جا می رویم
خوانده ای انا الیه راجعون؟تا بدانی که کجاها می رویم؟
(فروزانفر، ۱۳۶۳ ، غزل ۱۶۷۴).
درنظر مولانا، آتش عشق نیروی معراج سالک است:
آتش عشق ست کاندر نی فتادجوشش عشق ست کاندر می فتاد
(د اول، ب ۱۰)
لیک انسانی «پخته» درسفر وبازگشت به ماوای اصلی باید راه را بنماید. کیست این انسان پخته که امام ومرشد عاشقان سوی معشوق است؟ مولانا – دراولین داستان مثنوی ، داستان شاه وکنیزک ، که قصه حال ما آدمیان است – گرفتار شدن روح در چنگال نفس را شرح می دهد:
بشنوید ای دوستان این داستانخود حقیقت نقد حال ماست آن
(همان، ب ۳۵).
رهایی از این اسارت صرفاً را راهنمایی حکیم حاذق، امین، وصادقی که فرستاده حضرت «هو» ست میسر است:
گفت ای شه! مژده حاجاتت رواستگر غریبی آیدت فردا زماست
چونکه آید او حکیم حاذق ستصادقش دان، کوامین وصادق ست
(همان، ب ۶۴- ۶۳).
سپس از نام مرتضی- لقب حضرت علی (ع) – یاد می کند و توصیفی مختصر از تأثیرات وجودی نور حق به دست می دهد:
گفت ای هدیه حق ودفع حرجمعنی الصبر مفتاح الفرج
این لقای تو جواب هر سوالمشکل از توحل شود بی قیل و قال
ترجمانی هر چه ما را در دل ستدست گیری هر که پایش درگل ست
مرحبا یا مجتبی یا مرتضیان تغب جاء القضا ضاق الفضا
انت مولی القوم من لا یشتهیقد ردی کلا لئن لم ینته
(همان، ب ۱۰۰- ۹۶).
مولانا دراین داستان بالاجمال به ضرورت وجود وجایگاه انسان کامل می پردازد ودر دفتر اول (ابیات ۳۷۲۸ تا ۴۰۰۰) به تفصیل از علو مقام و شأن بی همتای حضرت اسدالله الغالب علی (ع) پرده برمی گیرد وسالکان طریق وصال حضرت محبوب را به پیروی از منش «شیر حق» دعوت می کند.
از علی اموز اخلاص عملشیر حق را دان مطهر از دغل
(همان، ب ۳۷۲۸)
هیچ عملی بدون خلوص کامل برای حضرت حق مقبول درگاه جمال بی همتای حضرت معشوق واقع نمی شود، حتی نماز و جهاد. آدمیان عموماً برسبیل ناخالصی اند مگر کاملان آنان. به قول برخی از عرفا، اخلاص هشت مرتبه داردکه ادنی مرتبه آن تصفیه عمل از شائبه رضای مخلوق است (امام خمینی (ره)، ۱۳۸۵، ص ۱۶۷- ۱۶۴).
حضرت امیر (ع) در دو حکایت مثنوی مولانا، در دفتر اول با طرح دو حکایت وبرخورد حضرت امیر (ع) با عمرو بن عبدود در جنگ خندق وابن ملجم مرادی، شخصیت الهی علی(ع)، اسطوره مدارا وجوانمردی ، را به تصویر می کشد. مولانا دراین دو حکایت به زمامداران وسالکان پیام می دهد اگر علوی اند، جایگاه خویش را نسبت به جایگاه علی (ع) دریابند، بلکه تا فرصت هست به تصحیح اعمال خویش بپردازند که فردا دیر است.مولانا، دراولین داستان، برخورد علی (ع) با عمرو بن عبدود، پهلوان کافران ، را ترسیم می کند: حضرت امیر(ع) درکشاکش نبرد تن به تن با عمرو، وی را بر زمین می افکند تا هلاکش کند. عمرو درآن لحظه آب دهان خویش را بر چهره مبارک حضرت می اندازد . شمشیر علی (ع) بی درنگ بر زمین می افتدو، درپاسخ به پرسش دشمن مغلوب که چرا دست ازجنگ کشیده، می فرماید: «شیر حق ومجاهد راستین هرگز برای انتقام شخصی کسی را نمی کشد ونمی آزارد. او فقط براراده حق گردن می نهد، نه برامیال شخصی».مولانا، درداستان دوم، گفتگوی بین حضرت امیر (ع) وابن ملجم را گزارش می کند: پیامبر(ص) به ابن ملجم فرمود: روزی فرا می رسد که علی را به شهادت می رسانی. ابن ملجم از حضرت علی (ع) درخواست کرد پیشاپیش او را بکشد تا این جنایت از او سر نزند، لیکن علی فرمود: کشتن تو دراین زمان قصاص قبل از جنایت است . نمی توانم تو را بکشم.
محورهای اصلی حکایت شأن حضرت علی (ع) درکائنات
 
درغزا بر پهلوانی دست یافتزود شمشیری برآورد و شتافت
او خدو انداخت در روی علیافتخار هر نبی وهر ولی
آن خدو زذ بر رخی که روی ماهسجده آرد پیش او در سجده گاه
(د اول، ب ۳۷۳۱- ۳۷۲۹).
حضرت علی (ع) درمقام نفس مطمئنه و مرضی خداوند – یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیه مرضیه (ای روح با اطمینان، خشنود و پسندیده به سوی پروردگارت بازگرد؛ فجر، آیات ۲۸- ۲۷)- شأن بی همتای در سلسله اولیاء الله دارد. علی (ع) افتخار رسولان واولیای الهی است. گیتی نیز که مستغرق عشق ورزی با محبوب کل است – … یسبح له ما فی السموات والارض وهو العزیز الحکیم،…آنچه درآسمانها و زمین است تسبیح گوی او یند واو پیروزمند و فرزانه است؛ حشر، آیه ۲۴)- درسجده گاه هستی که ظلی است در برابر صورت علی (ع) که وجه الله است آگاهانه ، منقاد وتسلیم است.حضرت رسول (ص)، هنگام عزیمت به جنگ تبوک، علی (ع) را به جانشینی خویش در مدینه منصوب کرد. علی عرض کرد: یا رسول الله آیا مرا بر زنان وکودکان خلیفه می کنی؟ حضرت محمد (ص) فرمود: آیا راضی نیستی که برای من منزله هارون برای موسی باشی، جز آنکه پس از من پیامبر نیست؟ علی عرض کرد: راضی ام. از این رو، آن حضرت به مرتضی ملقب است (فضائل الخمسه من الصحاح به نقل از گولپینارلی ، ۱۳۷۴، ص ۴۷۵).پیامبر اسلام (ص) درباره علی (ع) می فرماید: هر که می خواهد برعلم آدم ، ادراک نوح، بردباری ابراهیم، زهد یحیی، سطوت موسی، وجمال یوسف بنگرد به علی (ع) بنگرد (فضایل الخمسه من الصحاح ، ج۲، ص۱۳۰- ۱۲۸).
پی‌نوشت‌ها:
۱- آکادمی مطالعات ایرانی لندن، دانشگاه لندن:
منبع:نشریه النهج شماره ۲۷و ۲۸