قران و کتاب

قران و کتاب
 
نویسنده : احمد احمدى بیرجندى  
نخست از «قرآن‏» آغاز کنیم که نور است و سرور و مایه بارورى روح و روان آدمیان و مایه هدایت پرهیزگاران. دومین سوره قرآن «بقره‏» پس از حروف مقطعه «الم‏» چنین آغاز مى‏شود: «ذلک الکتاب لاریب فیه هدى للمتقین‏» «این است کتابى که شک را در آن راه نیست، راهنماى پرهیزگاران است.» (1) «و این قاعده‏اى است در لغت عرب که وقتى مى‏خواهند مشارالیه را عظمت دهند و بزرگ شمارند به جاى «هذا» که اشاره به قریب است «ذلک‏» که اشاره به بعید است ذکر مى‏کنند…» (2) بنابرین در آغاز قرآن مجید به کلمه «کتاب‏» که جامع است‏برمى‏خوریم و در جاهاى دیگر نیز به همین لفظ مى‏رسیم. این کتابى است که از جانب خداى جهانیان نازل شده و از طرف خداى عزیز حکیم بر قلب مقدس پیامبرصلى الله علیه وآله فرود آمده: «وانه لتنزیل رب العالمین‏» (3) در ماه رمضان: «شهر رمضان الذى انزل فیه القرآن‏». در شب قدر این حادثه بزرگ اتفاق افتاده: «انا انزلناه فى لیله القدر» (4) به زبان عربى: «وانا جعلناه قرآنا عربیا». (5) کلمات و حروف قرآن مشخص است: کلمات ۷۷۷۰۱ و حروف قرآن ۲۲۳۳۹۰٫ قرآن داراى سى جزء و هر جزء شامل چهار حزب است. از سال آغازین وحى تاکنون هیچ دگرگونى در آن راه نیافته به حکم: «انا نحن نزلنا الذکر وانا له لحافظون‏» (6) هیچ تغییر و دگرگونى در آن راه نخواهد یافت. مصطفى را وعده کرد الطاف حق گر بمیرى تو نمیرد این سبق (۷) دومین سوره قرآن، بقره، طولانى‏ترین سوره‏هاى قرآن است‏286 آیه دارد. در این سوره طولانى‏ترین آیه قرآن هم آمده است‏بدین صورت: «یا ایها الذین آمنوا اذا تداینتم بدین الى اجل مسمى فاکتبوه ولیکتب بینکم کاتب بالعدل ولایاب کاتب ان یکتب کما علمه الله فلیکتب ولیملل الذى علیه الحق…» «اى کسانى که ایمان آورده‏اید اگر معامله مى‏کنید به وامى براى مدت معینى پس آن را بنویسید و باید نویسنده‏اى آن را میان شما به دادگرى بنویسد و نویسنده از نوشتن بدان گونه که خدا به وى آموخته است، نباید خوددارى کند…» (8) «ابوالفتوح رازى‏» در تفسیر خود روض الجنان وروح الجنان فى تفسیر القران در ذیل این آیه شریفه مى‏نویسد: «علما گفتند: خداى تعالى در این سورت پانصد حکم بیان کرد، از جمله آن بیست و پنج‏حکم در این آیت است، یکى: اذا تداینتم بدین الى اجل مسمى فاکتبوه، گفت: چون دینى به کسى دهى بنویسى. دوم گفت: باید تا دبیرى از میان شما آن بنویسد به عدل [چنان که] از جانبى بر جانبى ظلم نباشد. سه‏ام: کاتب را وعظ کرد تا امتناع نکند از آن که چنان نویسد که خداى تعالى فرمود. نزدیک هفت مورد از موارد بیست و پنجگانه مربوط است‏به کتابت و نوشتن اسناد و مواثیق و املاء ولى که نیابت کند از سوى کسى که سفیه و کم عقل و نابالغ و ضعیف و عاجز باشد. تاکید قرآن کریم بر کتابت و اقامه شهود و استوار داشتن امر در این آیه شریفه که مربوط است‏به دین و داین و مدیون که حقى از کسى تباه نشود; همه نشان اهمیت‏خاص حق و عدالت و اقامه آن در جامعه و برقرارى قسط و عدل است که تحقق آن از اهداف مهم نظام اسلامى است در همه جا و دین قویم اسلام مى‏باشد; در همه وقت. از سوى دیگر، بنابر مشهور نخستین آیاتى که بر رسول مکرم‏صلى الله علیه وآله نازل شد; آیات سوره «علق‏» است که در آن از «قرائت‏» و «تعلیم‏» و «قلم‏» که ابزار کتابت است; سخن مى‏گوید: خواندن به نام خدا، خداى آفریننده «انسان‏» از «خون بسته‏» از موجود حیاتى بسیار ریزى که آن هم مخلوق «او»ست. «تعلیم‏» به یاد «او» که خود قادر متعال است و این قدرت را در بشر نهاد که بیاموزد و با «قلم‏» که ابزار ثبت مفاهیم است تمدن بشرى و تاریخ آن را آغاز نماید که اگر «نبشتن‏» نبود اثرى از «گذشته‏» نبود. «اقرا باسم ربک الذى خلق… این کلمات مقدس نخستین اشعه وحى است که از مبدا فیض هستى بر قلب مقدس پیامبرصلى الله علیه وآله نازل شده است. اسلام فجر صادق و انفجار حقیقى نور است. چون اسلام دینى است مبتنى بر فطرت خداشناسى و خداپرستى و اعتقاد به جزا و پاداش و معاد و نبوت و عدل و امامت و رهبرى مردمان به سوى حقیقت و نور محض; با سلاح علم و تعلیم و قرائت و کتابت و خواندن و تدبر و تفکر به میدان مى‏آید. اسلام مى‏خواهد هر چه را مى‏شنویم و مى‏بینیم با فهم و فراست توام باشد نه با جهالت و ناآگاهى. قرآن در سوره جمعه از کسانى که کتاب آسمانى را در کنار دارند و مى‏خوانند; اما از خواندن آن بهره‏اى نمى‏برند چنین یاد کرده است: «مثل الذین حملوا التوراه ثم لم یحملوها کمثل الحمار یحمل اسفارا… (۹) علامه طباطبایى (ره) مى‏نویسند: «راغب مى‏گوید کلمه «سفر» به فتحه سین و سکون فاء به معنى پرده‏بردارى است که البته در خصوص اعیان استعمال مى‏شود مانند (سفر عمامه) یعنى برداشتن عمامه از سر و (سفر خمار) برداشتن نقاب از صورت تا آن جا که مى‏گوید و سفر به کسر سین و سکون فاء (که جمع آن اسفار است) به معناى کتابى است که از حقایق پرده‏برمى‏دارد و در قرآن آمده… این بود گفتار راغب و منظور از این که فرمود: (مثل آنهایى که تورات بر آنان تحمیل شد) به شهادت سیاق این است که تورات به آنان تعلیم داده شد و مراد به اینکه فرمود (ولى آن را حمل نکردند) این است که به آن عمل نکردند. شاهد و مؤید این مطلب ذیل آیه مزبور است که مى‏فرماید: «بئس مثل القوم الذین کذبوا بآیات الله والله لا یهدى القوم الظالمین.» (10) «چه بد است مثل گروهى که به دروغ داشتند آیات خدا را و خدا هدایت نمى‏کند گروه ستمکاران را.» و منظور از کسانى که تورات تحمیلشان شد ولى آن را حمل نکردند; یهودیانى است که خدا تورات را بر پیامبر آنان، موسى‏علیه‏السلام نازل کرد و او معارف و شرایع آن را تعلیمشان داد ولى رهایش کردند و به دستورات آن عمل ننمودند; لذا خداى تعالى بر ایشان مثلى زد و آنان را به خرانى تشبیه کرد که کتابهایى بر آن خرها بار شده ولى خران هیچ آگاهى از معارف وحقایق آن کتابها ندارند; در نتیجه از حمل آن کتابها چیزى بجز خستگى برایشان نمى‏ماند. در آیه قبل هم خداوند سخن را با مساله بعث پیامبرى امى آغاز کرد و بر مسلمانان منت نهاد که از میانه همه اقوام امى (ناخوانا) پیامبر را در بین آنان مبعوث کرد تا کتاب را بر آنان بخواند و تزکیه‏شان کند و کتاب و حکمتشان بیاموزاند و در نتیجه آنان را از ظلمتهاى گمراهى به سوى نور آگاهى هدایت نماید و از حضیض جهل به اوج علم و حکمت‏شان برساند و در آخر سوره هم به طور عتاب‏آمیز و سرزنش آگین مى‏فرماید: آن مردم بسوى لهو و تجارت میل کردند و پیامبر دلسوز را سرپا در حال خطبه در نماز جمعه رها کردند، با این که نماز جمعه از بزرگترین مناسک دینى است (۱۱) : «… واذا راوا تجاره اولهوا انفضوا الیها وترکوک قآئما قل ما عندالله خیر من اللهو ومن التجاره والله خیر الرازقین (۱۲) .» سخن در این است که باید آیات کتاب آسمانى را شنید یا خواند و به شنیده‏ها و خوانده‏ها عمل کرد; اگر کتابها و مطالب بر اذهان تحمیل شود ولى از آنها سودى عملى عاید نشود کارى خواهد بود بى حاصل و حتى حجاب درک حقیقت و رسیدن به معرفت و عرفان حق. سعدى شیرازى تحت تاثیر قرآن کریم است که در باب هشتم گلستان خود مى‏گوید: «دو کس رنج‏بیهوده بردند و سعى بى‏فایده کردند: یکى آنکه اندوخت و نخورد و دیگر آن که آموخت و نکرد علم چندان که بیشتر خوانى چون عمل در تو نیست نادانى نه محقق بود نه دانشمند چارپایى بر او کتابى چند آن تهى مغز را چه علم و خبر که بر او هیزم است‏یا دفتر (۱۳) این انفجار نور علم، این تاکید فراوان بر کتابت و نگارش در دادوستدها و عهود و مواثیق و اسناد از هر نوع، این سفارش که قیدوا العلم بالکتابه (۱۴) از آغاز برآمدن خورشید اسلام از سرزمینى که در آن بجز عده معدودى همه امى بودند; باعث تنظیم رسائل، مکاتیب، کتابها گردید و دانشمندان و محدثان فراوانى ظهور کردند و کم‏ کم در حلقات درس پیشوایان بزرگوار اسلام و ائمه بزرگوار صدها تن عالم سترگ تربیت‏شد و کتابخانه‏هاى بسیار بوجود آمد و مدارس و دارالعلمهاى بزرگ پى افکنده شد. عالمان بزرگوار اسلامى همه عاشق علم و کتاب و حلیف کتب‏خانه‏ ها بوده‏ اند; ما درین مقام از «صاحب‏بن عباد» وزیر و سخنور شهیر ایرانى در قرن چهارم هجرى و مروج مذهب تشیع و مشوق فرمانروایان به آبادانى مملکت و مروج علم و ادب نام مى‏بریم: «مردمان دانش‏دوست‏ بعد از مصاحبت و مجالست‏ با دانشمندان، چیزى را خوشتر از مطالعه کتب علم و ادب نمى‏دانند; و بلکه بعضى آنها مصاحبت کتاب را بر مجالست‏با اصحاب ترجیح مى‏دهند، و بعضى بواسطه اشتیاق عظیم که به فراگرفتن و اندوختن معلومات دارند، بر جمع کتب مولع و حریص مى‏شوند. یکى از این اشخاص صاحب‏بن عباد است که در فراهم آوردن کتب علمى و ادبى از هر قبیل سعى بسیار و در نتیجه کوشش بسیار و بذل اموال فراوان آن مقدار کتاب جمع کرد که بنا به گفته مورخین هیچ وزیر بلکه هیچ صاحب تاج و سریر را میسر نشده بود. صاحب، هر وقت کتابى مفید را مى‏شنید که تازه تالیف شده است تا نسخه آن را به دست نمى‏آورد; آرام نمى‏گرفت.» «از جمله یاقوت در ترجمه احمدبن عبدربه گوید که صاحب‏بن عباد چون آوازه عقدالفرید را شنید، سعى کرد تا نسخه‏اى از آن به دست آورد، چون آن را مطالعه کرد گفت: «هذه بضاعتنا ردت الینا، من گمان مى‏کردم این کتاب بر اخبار بلاد ایشان (اندلس) است و اکنون مى‏بینم اخبار بلاد ما را نوشته است و ما را بدان حاجتى نیست…» وقتى که ابوالفرج على بن حسین اصفهانى (متوفى در۳۵۶ ه ) اغانى را تالیف کرد، صاحب نسخه‏اى از آن را به دست آورد و آن را برخلاف عقدالفرید سخن بپسندید و انیس خود قرار داد، چنان که ابن خلکان گوید: قبل از یافتن اغانى هر وقت‏به سفرى مى‏رفت، سى شتر کتاب با خود مى‏برد، چون اغانى به او رسید تنها آن را در سفرها با خود مى‏برد. بالجمله صاحب بن عباد کتابخانه‏اى بسیار بزرگ مشتمل بر صدوبیست هزار کتاب، تقریبا، که حفظ و تنظیم آن همیشه به خازنى دانشمند و فاضل مفوض بود; تاسیس کرد… پیش از صاحب ملوک و وزراء را رسم آن بود که کتب خود رامانند جواهر و زر و سیم در خزانه‏اى مى‏نهادند و اهل علم و طلبه را از مطالعه آنها محروم مى‏گذاردند، و عاقبت آن کتب طعمه ارضه و تبدیل به خاک مى‏شد; ولى صاحب بن عباد دفاتر و دواوین و کتب بسیار از انواع علوم و اشعار و اصناف فنون و اخبار بر طلبه و اهل علم وقف کرد تا مطالعه آن مى‏نمودند و از آن فواید برمى‏داشتند و مى‏نوشتند، و این صفت گزیده‏ترین خصال مولاناست که هیچ وزیر و امیر و ملک و سلطان را این توفیق دست نداده است.» (15) یک نمونه نیز از «کتاب دوستى‏» دیار فرنگ نقل کنیم که عموما به کتاب و کتاب خواندن عادت و عشقى فراوان دارند. «فردریک دوم ملقب به فردریک کبیر، امپراطور مشهور آلمان، یکى از سلاطین فاضل دانش‏دوست دنیا بوده و غالب اوقات خود را به مصاحبت فلاسفه بسر مى‏برده و با آنان به محاضره مى‏پرداخته. امپراطور مزبور عشق غریبى به قرائت کتب داشته و مالک کتابخانه بالنسبه مهمى بوده که بعدها آن کتابخانه اساس تشکیل کتابخانه معروف خانواده سلطنتى آلمان (هوهن زلرن) گردیده است. اخیرا کتابدار ویلهلم دوم، قیصر کنونى آلمان، کتابى به رشته تالیف آورده و نام آن را «فردریک کبیر و کتابهاى او» گذارده. کتاب مزبور حاوى حکایات و نوادر چندى است در خصوص عشق فردریک به قرائت و شوق او به جمع‏آورى کتب ادبى و فلسفى. فردریک مزبور مى‏گفت: «اگر یک روز، کتاب همراه نداشته باشم عشق من به جنون مبدل خواهد شد.» کالسکه او همیشه پر از کتاب بود و امپراطور کبیر هیچ گاه بى‏کتاب نمى‏توانست مسافرت نماید… در مدتى که فردریک دوم مشغول جنگ هفت‏ساله بود پى‏درپى از پایتخت‏براى او کتاب‏هایى که با ذوق امپراطور موافقت داشت ارسال مى‏داشتند. عادت او ( فردریک دوم) در مطالعه کتب این بود که با کمال دقت‏به مطالعه مى‏پرداخت و هر جا نکته‏اى نظر او را جلب مى‏کرد فورا آن را یادداشت مى‏نمود.. خلاصه امپراطور مزبور بى‏نهایت دانش‏گستر و عالم دوست‏بود و علما و ادبا را از اطراف به دربار خود مى‏خواند. از جمله ولتر فیلسوف و شاعر مشهور را از فرانسه به پروس طلبیده سه سال در پیش خود نگاهداشت و به او صلات و نشانهاى افتخار عطا کرد. در مدت اقامت ولتر در دربار فردریک امپراطور با او در خصوص ادبیات و اشعار و فلسفه صحبت مى‏کرد و گاهگاهى به زبان فرانسه قطعات شعرى نیز ترکیب کرده از نظر ولتر مى‏گذراند و فیلسوف مزبور آنها را تصحیح مى‏نمود. بواسطه همین معاشرت فردریک با ولتر و فلاسفه دیگر است که علما و محققین امپراطور مزبور را پادشاه فیلسوف ” LeroiPhilosophe” لقب داده‏اند.» (16)
پی‌نوشت ها :
۱- زین العابدین رهنما، قرآن مجید، با ترجمه و جمع‏آورى تفسیر، جلد اول، ص‏103. 2- علامه آیت‏الله شعرانى، وقف میراث جاویدان، فصلنامه فرهنگى و تحقیقى، سال دوم، شماره چهارم، زمستان‏1373، ص‏28، سازمان اوقاف و امور خیریه، تهران. ۳-۲۶/۱۹۲٫ ۴-۹۷/۱۹۲٫ ۵-۴۳/۳٫ ۶- ۱۵/۹٫ ۷- مولوى، دفتر سوم. ۸- قرآن مجید با ترجمه و جمع‏آورى تفسیر، ج‏1، ص‏233. 9- سوره جمعه، آیه‏6. 10- سور جمعه، آیه‏6. 11- تفسیر المیزان جلد۱۹ علامه طباطبایى (ره) ترجمه سید محمدباقر موسوى همدانى، صفحه‏537. 12- سوره جمعه /۱۲٫ ۱۳- سعدى شیرازى، گلستان; تصحیح و توضیح دکتر غلامحسین یوسفى، چاپ خوارزمى، صفحه ۱۷۰٫ ۱۴- روایت از پیامبر اکرم‏صلى الله علیه وآله است. ۱۵- احمد بهمنیار، صاحب بن عباد شرح احوال و آثار، از انتشارات دانشگاه تهران (۱۰۰۵)، تهران ۱۳۴۴ ه . ش، صفحه‏117. 16- مجله دانشکده‏1336 قمرى مدیر و مؤسس ملک‏الشعراى بهار، انتشارات معین تهران، ۱۳۷۰ ه . ش – شماره ۴ صفحه ۲۲۱ (به اختصار و حذف برخى مطالب)