المنصور محمد بن ابى عامر، حاجب قدرتمند هشام(المؤید) خلیفهى اموى اندلس (خلافت ۳۶۶ – ۳۹۹ق) بود. دوران او مقارن است با آغاز ضعف نظامى و آشفتگى و هرج و مرج حکومت مسلمانان در اندلس. از این رو مسیحیان جرأت یافتند که به سر حداّت و مرزهاى اندلس تجاوز کرده و به غارت و کشتار بپردازند. المنصور از شخصیتهاى بزرگى است که در این اوضاع پریشان و آشفته، به فکر دفاع از قلمرو مسلمانان افتاد و ضربههاى متعدد و هولناکى بر پیکرهى دولتهاى مسیحى شمال اسپانیا وارد ساخت. این مقاله، به بررسى سلسله نبردهایى که میان المنصور و اسپانیاىِ مسیحى رخ داده است مىپردازد.شخصیت المنصور بیش از هر چیز، شخصیتى نظامى است. او توانست مسیحیان شمال اسپانیا را تا حدود ماوراى جبال پیرنه براند و آنان جز این که هراسان و ترسناک شاهد اقدامات نظامى او باشند چارهاى نداشتند. دوران حکومت تقریباً بیست و هفت سالهى وى (۳۶۶-۳۹۲) سراسر در جنگ و نبرد در راه دفاع از اسلام سپرى شد؛ به طورى که مسیحیان او را عذابى از جانب خدا بر خود مىشمردند و پس از مرگ او نفس راحتى کشیدند. چنانکه راهبى مسیحى، پس از مرگ المنصور گفته بود:
منصور مُرد و در جهنم مدفون شد.که این بیانگر عمق کینه و دشمنى مسیحیان نسبت به این شخصیت مبارز مسلمان است.ایام حکومت المنصور محمد بن ابى عامر، یکى از دورههاى مهم در فعالیتهاى نظامى اندلس بوده است. تعداد جنگهاى وى را بین پنجاه و دو تا پنجاه و هفت جنگ نوشتهاند.۲ المنصور خود شخصاً در این نبردهاى بى امان شرکت داشته. و تقریباً از تمامى آنها پیروزمندانه بیرون آمده و در هیچ یک از آنها شکست نخورده است. اما اسناد زیادى دربارهى این جنگها در دست نیست و دربارهى آنها به تفصیل سخن گفته نشده است.۳این سردار جنگجو و متعصب، با ذکاوت و زبردستى نقشههاى جنگ را طرح کرده و سپاهیان را به سوى اراضى مسیحیان رهبرى مىکرد. به طورى که در دوران حکومت المنصور مسیحیت در لبهى پرتگاه قرار گرفت و انتظار مىرفت که مسیحیت به کلى از اسپانیا ریشه کن شود. او اماکنى را که قبلاً پرچم اسلام در آن به اهتزاز در نیامده بود در نوردید۴ و لشکریان او قدم به جاهایى نهادند که تا آن زمان پاى هیچ مسلمانى به آنجا نرسیده بود.در این میان دو حادثه، مقارن روزگار حکومت المنصور، فرصت پیروزى را براى وى فراهم کرد. یکى انتقال پایتخت فاطمیان به قاهره و دیگر اختلافات و درگیرىهاى داخلى ممالک مسیحىِ شمال اسپانیا بود. در نتیجهى حادثهى اول، المنصور توانست در افریقا به پیروزىهایى دست یابد و حادثهى دوم سبب شد او بر همهى قسمتهاى شمالى شبه جزیرهى ایبرى مسلط شود.۵ ابن ابى عامر در این سلسله جنگها، یک هدف مهم سیاسى را تعقیب مىکرده است که امراى پیشین اندلس، در این مورد نمىاندیشیدهاند یا براى آنان وسیلهى تحقق بخشیدن به آن هدف، مهیّا نبوده است و آن این که وى مىخواست ممالک مسیحى اسپانیا را به کلى از میان بردارد و اقوامى را که خواهان استقلال ملى بودند، نابود سازد و سراسر شبه جزیره را زیر فرمان خلافت درآورد. از این رو در جنگهایش روشى بر خلاف اُمرا و سران پیش از خود اتخاذ کرد؛ بدین معنا که بیشتر جنگهاى آنان جنبهى دفاعى و ردَّ حملات مسیحیان را داشت در حالى که ابن ابى عامر، خود آغاز گر جنگ بود و هرگز با دشمنان مصالحه نمىکرد و جز به پیروزى کامل قانِع نبود.۶المنصور در اوایل دوران جوانى آرزوى حکومت بر اسپانیا را داشت؛ چنانکه نزد دوستانش این آرزو را بر زبان رانده و گفته بود:
من باید بر اسپانیا حکومت کنم.۷هر چند آن روز با گفتن این سخن مورد تمسخر دوستانش قرار گرفت؛ اما تاریخ، بیست و هفت سال حکومت مقتدرانه و شجاعانهى وى را در اندلس به ثبت رسانده است. در ایام حکومت او، چنان وحشتى بر ممالک مسیحى اسپانیا سایه افکنده بود که سلاطین مسیحى بر آن بودند تا با ایجاد روابط خویشاوندى، خود را به وى نزدیک کنند و دختران خود را به عنوان همسر، به او تقدیم دارند، و یا با ترس و وحشت از دور نظاره گر اقدامات نظامى وى باشند. به گفتهى امیرعلى:مسیحیان شمال به قدرى از حاجب المنصور ترس داشتند که از هیچ یک از حکم فرمایان اندلس به آن درجه خائف نبودند و نظامیان، او را به واسطهى لیاقت و استعداد غریبى که در طرز تشکیلات داشت، مانند بت مىپرستیدند. او اسپانیا را چنان قوى ساخته بود که دوزى گوید: و در دوران عبدالرحمن سوم هم این توانایى را به خود ندیده بود.۸قدرت و توانایى و استعداد فوق العادهى المنصور در امور جنگى، به جایى رسید که سلاطین و امراى مسیحى در مقابلش سر خم مىکردند، چنانکه یک بار پادشاه ناوار را وادار کرد در مقابلش زانو بزند و تواضع کند؛ زیرا دانسته بود که یک زن مسلمان در ولایت ناوار در اسارت به سر مىبرد و پادشاه ناوار با عذرخواهى آزادى وى را تعهّد کرد.۹ مقرى گوید:او هرگز از غزوهاى برنگشت مگر آن که خود را براى غزوهى دیگرى آماده نمود.۱۰از آنجا که سرزمین و ابنیه و کلیساهاى مسیحیان پى در پى مورد تاخت و تاز المنصور قرار مىگرفت، از او به عنوان چوب خشم خدا یاد مىکردند.۱۱
اولین نبرد المنصورپس از مرگ حَکَم المستنصر، خلیفهى اموى اندلس (خ ۳۵۰-۳۶۶ق)، مسیحیان حِلیقیه چون متوجه انتقال قدرت در اندلس و تحولات و دگرگونىهاى ناشى از آن شدند، فرصت را غنیمت شمرده و به اراضى اندلس تجاوز کردند. این تعرض بیشتر متوجه قلعهى رباح و اطراف آن بود و اهالى آن مناطق به دادخواهى و دفع تجاوز دشمن، به قرطبه آمدند. اما بزرگان دولت، از جمله حاجب جعفر بن عثمان المصحفى، ترسان از دفاع بازماندند وقدرت رویارویى با دشمن را نداشتند ؛ به طورى که حاجب المصحفى به ساکنان قلعهى رباح پیشنهاد کرد پل یا سد رودخانهى خود را ویران کنند تا مانع پیشروى دشمن گردد. اما این کار بر المنصور بن ابى عامر، گران آمد و آن را نپذیرفت و حاجب را تشویق کرد تا نیروها را بسیج کند. پس خود داوطلبانه در رأس این سپاه به مقابله با دشمن رفت و وارد اراضى جلیقیه گردید و در حِصن الحامه فرود آمد و آن را در محاصره گرفت و پس از آن که عدهاى از مسیحیان را از دم تیغ گذراند، با غنیمت و اسیران بسیار به قرطبه بازگشت. این جنگ در ماه رجب سال ۳۶۶ قمرى روى داد و پنجاه و سه روز به طول انجامید.۱۲ این جنگ در پیشرفت و پیشبرد اهداف المنصور بسیار مؤثر واقع شد، به ویژه آن که در آن لیاقت بى نظیر او به عنوان یک فرماندهى نظامى آشکار شد و او را به عنوان تنها فرد مقتدرى که در اوضاع آشفتهى اندلس مىتواند پیرو سیاستهاى خلفایى چون عبدالرحمن الناصر و حکم المستنصر در دفاع از مرزهاى اندلس در مقابل مسیحیان باشد، شناساند.۱۳
دومین نبرد المنصور در اندلسبه فاصلهى چند هفته از جنگ اول، المنصور محمد بن ابى عامر در روز عید فطر در تابستان سال ۳۶۶ قمرى از قرطبه خارج شده و در دژ مجریط (مادرید) به غالب بن عبدالرحمن – از والیان مقتدر مرزهاى اندلس – پیوست و به اتفاق به سوى اراضى قشتاله حرکت کردند و بر دژ موله مستولى شدند و پس از کشتار دشمنان، غنایم زیادى به دست آوردند. سپس ابن ابى عامر پیروزمندانه به قرطبه وارد شد. با این پیروزى آوازهى او در همه جا پیچید و نزد خلیفه و مردم محبوبیتى بیشتر حاصل کرد.۱۴
سومین نبرد المنصورسومین نبرد ابن ابى عامر زمانى بود که از أَسماء دختر غالب بن عبدالرحمن رسماً خواستگارى کرد و پس از آن در ماه صفر سال ۳۶۷ قمرى وارد اراضى طُلَیطُله شد و در آنجا با پدرزنش غالب دیدار کرد و هر دو با سپاهیان خود به سوى مسیحیان حرکت کرده و چند دژ آنها را از جمله حِصن المال و حصن رسق را تسخیر کردند. سپس به سوى شهر شَلَمِّنقه راهى شده و آنجا را فتح کردند. آنان در حوالى شهر دست به کشتار زدند و ضمن جمع آورى غنایم بسیار، اسیران زیادى از دشمن گرفتند. پس از گذشت سى و چهار روز، المنصور به قُرطُبه بازگشت و سرهاى بسیارى از مسیحیان همراه او بود. پس از این پیروزى خلیفه به او مرتبهى ذوالوزارتین داد و حقوق او را در هر ماه تا هشتاد دینار بالا برد، که در آن روزگار برابر با حقوق مقام حاجبى بود.۱۵
چهارمین نبرد المنصورچهارمین نبرد المنصور محمد بن ابى عامر، پس از نبرد با غالب و مرگ او در سال ۳۷۱ قمرى روى داد. بدین ترتیب که مسیحیان، غالب بن عبدالرحمن را که یکى از افراد با نفوذ و مقتدر حکومت اندلس بود، علیه المنصور تحریک کرند و این تحریک سببِ رویارویى این دو مرد سرشناس و قدرتمند مسلمان و در نهایت کشته شدن غالب بن عبدالرحمن شد. المنصور پس از این غائله، براى گوشمالى مسیحیان به طرف مملکت لیون حرکت کرد و شهر سَمُّوره16 را به محاصره در آورد، ولى نتوانست به زودى بر قلعهى آن دست یابد. لذا قلعه را رها کرد و در حوالى آن دست به کشتار و تخریب زد و روستاها و مزارع را به آتش کشید که سبب سرگردانى مسیحیان در بیابانها، درهها و کوهها شد. رامیروى سوم پادشاه لیون با فرناندز کنت قشتاله و سانچو پادشاه ناوار بر ضد المنصور همپیمان شدند و در مقابل او قرار گرفتند. در خارج شهر رَوضه، جنوب غربى شنت منکش، نبرد آغاز گردید، که در نهایت مسیحیان شکست خورده و جماعت کثیرى از آنان به قتل رسیدند.۱۷
ابن الخطیب مىنویسد:المنصور در غزوهى شنت منکش، چند ده هزار نفر را به اسارت گرفت.۱۸المنصور پس از آن به قصد فتح شهر لیون حرکت کرد و تا دروازههاى آن پیش رفت. اما به علت وجود برف و سرماى شدید، لشکریان اسلام ناچار جنگ را رها کرده و به قرطبه باز گشتند. در فاصلهى زمانى کوتاهى از این جنگ، اوضاع در لیون آشفته شد و میان بزرگان مملکت لیون بر سر حکومت، اختلاف افتاد. عاقبت پس از مرگ رامیرو، کار حکومت به پسر عمویش برمودو واگذار گردید و او نیز براى جلوگیرى از تعرض اشراف، دست استمداد به سوى المنصور دراز کرد. المنصور نیز به یاریش برخاست و از آن پس در مملکت لیون یک پادگان از سپاهیان مسلمان استقرار یافت. بدین گونه لیون شهر مسیحى اسپانیا براى نخستین بار جزء یکى از ولایات تابع حکومت قُرطُبه در آمد و به آن جزیه پرداخت.۱۹
نبرد با کُنت برشلونهپس از استقرار مسلمانان در لیون، المنصور محمد بن ابى عامر عازم شمال شرقىاندلس شد. او در سال ۳۷۴ قمرى براى بیست و چهارمین غزوهى خود، از قُرطُبه خارج شد و رهسپار اَلبیره (غَرناطه) شد و پس از آن که بیست و سه روز در مُرسیه مهمان یکى از دوستانش به نام احمد بن دجم بن خطاب و پسرش ابوالاصبغ موسى بود، آهنگ شهر مرزى برشلونه را کرد. المنصور در راه برشلونه، سپاه کنت بوریل، امیر قَطْلونیه را در هم شکست و در اوایل ماه ژوئیه بر اراضى خارج شهر برشلونه مُشرف گردید. دیرى نپایید که مسلمانان به شهر حمله کردند و در روز دوشنبه نیمهى ماه صفر سال ۳۷۵ قمرى به شهر وارد شدند و آن را ویران کرده و بیشتر مردمش را کشتند و جز بیابانى بر جاى ننهادند. در این نبرد، اودلرادو نایب کنت برشلونه اسیر گردید و او را به قرطبه آوردند و مدتى طولانى در آنجا ماند. ظاهراً المنصور نمىخواسته برشلونه را براى همیشه نگه دارد، بلکه قصد درهم شکستن نیروى مسیحیان را داشته است.۲۰
نبرد «غزاه البیاض»چنانچه گذشت، پس از آشفتگى اوضاع داخلى لیون که منجر به مرگ رامیروى سوم و روى کار آمدن پسر عمویش برمودو شد، وى جهت جلوگیرى از تجاوز اشرار، از ابن ابى عامر تقاضاى کمک کرد، که به استقرار مسلمانان در شهر لیون منتهى گردید. اما پس از این و در پى بروز کشمکش و درگیرى بین مسلمانان و مسیحیان در آن شهر، برمودو که جاى پاى خود را استوار کرده بود، تصمیم به اخراج مسلمانان گرفت. از این رو روزى با آمادگى تمام بر مسلمانان تاخت و آنان را از لیون اخراج کرد. المنصور براى گوشمالى وى عازم لیون شد و اراضى آن را فتح کرد. سپس به قُلُهریه رفت و در سال ۳۷۷ قمرى، بر آن مسلط شده و آن را ویران کرد.در خلال این احوال سپاه بِشکَنس یا ناوار به سردارى پادشاهشان سانچو، بر اراضى ثغر شمالى حمله کردند، که المنصور آنان را تا شهر بنبلونه، پایتخت ناوار عقب راند.در اینجا میان روایات اسلامى و روایات مسیحى اختلاف هست. روایات مسیحى مىگویند مسیحیان برگشتند و مسلمانان را شکست دادند، اما روایات اسلامى از آن سخنى نگفتهاند. این جنگ در سال ۳۷۹ قمرى روى داد و آن را غزاه البیاض نامیدهاند.۲۱
نبرد با مسیحیان لیون در سال ۳۷۸ قمرىهنوز اندکى از غزاه البیاض نگذشته بود که المنصور براى چندمین بار به سوى لیون حرکت کرد. عبداللَّه عنان دربارهى این جنگ مىگوید:المنصور در بهار سال ۳۷۸ قمرى با سپاهى عظیم بیرون آمد و از نهر دویره گذشت و اراضى لیون را به سوى شمال در نوردید. برمودو بیشتر لشکر خود را در شهر سَمُّوره گذاشته بود؛زیرا یقین داشت که ابن ابى عامر حملهى خود را از آنجا آغاز مىکند. ولى المنصور، شتابان به لیون تاخت و چون لیون باروهایى استوار داشت، چندى مقاومت کرد. ولى عاقبت پس از نبردى سخت دیوارها فرو ریخت و سردار لشکر آن [به نام ]کنت گونثالث، کشته شد. سپس مسلمانان به شهر درآمدند و بناهایش را خراب کردند. و ساکنانش را از میان بردند. و چون شهر را ترک کردند جز تل خاکى بر جاى نگذاشتند. پس از آن، محمد بن ابى عامر رهسپار جنوب شده به سوى سَمُّوره راند. در راه که مىرفت چند دیر از جمله دو دیر عظیمِ سلونزا و سَهاگون را آتش زد و شهر سَمُّره را در محاصره گرفت. برمودو خود پنهانى از شهر بیرون آمد و ساکنان شهر مجبور شدند شهر را تسلیم کنند. سپس المنصور فرمان تاراج داد و جمعى از بزرگان شهر مجبور شدند سر به فرمان فرود آورند. از آن پس دست برمودو از همهى مملکتش [کوتاه گردید و] جز قطعهاى از کوهستانهاى شمال غربى جلیقیه، چیزى [در دست او] باقى نماند.۲۲
نبرد با حاکمان تجَیبى در سَرَقسطهیک سال بعد از نبرد لیون، یعنى در سال ۳۷۹ قمرى، المنصور متوجه یکى از مراکز قدرت در اطراف اندلس یعنى حکومت خاندان تجیبى در سرقسطه، مرکز ثغر اعلى شد. این خاندان از روزگار امیر عبداللَّه، به نام حاکمان قرطبه، حکومت مىکردند و دائماً دم از دوستى و اطاعت از حاکمان قرطبه مىزدند. از آنجا که این مراکز قدرت، معمولاً نقش یک خط دفاعى را بین حکومت اسلامى قرطبه و مسیحیان، ایفا مىکرد، همواره مورد حمایت خلفاى قرطبه بود. در ایام حکومت المنصور، عبدالرحمن بن مطرف تجیبى حاکم سَرَقُسطه بود. از آنجا که عبدالرحمن شیوهى استبدادى المنصور و سیاست وى در ناتوان کردن مراکز قدرت در اطراف اندلس را دید، از او روى برگرداند و با مخالفان او از جمله عبداللَّه بن عبدالعزیز مروانى، حاکم طلیطله، پیمان دوستى منعقد کرد و از عبداللَّه پسر المنصور، که از پدر ناخشنود بود و به نزد او گریخته بود، استقبال به عمل آورد. المنصور که به وسیلهى جاسوسانش این تحرکات را زیر نظر داشت، پسرش عبداللَّه را از سَرَقُسطه فراخواند و از او دلجویى کرد و امیر مروانى را نیز به نحو شایستهاى از طُلیطله دور و خانه نشین کرد. سپس در همان سال، یعنى در سال ۳۷۹ قمرى بنابر عادتش، در تابستان به سمت شمال اسپانیا حرکت کرد و در شهر وادى الحجاره با عبدالرحمن تجیبى که براى شرکت در این غزوهى تابستانى با او همپیمان شده بود ملاقات کرد. در این دیدار به تحریک المنصور چند تن از اهالى ثغر اعلى از عبدالرحمن نزد او زبان به شکایت گشودند. المنصور نیز از فرصت استفاده کرده و عبدالرحمن را از حکومت بر سرقسطه عزل کرد. ولى براى جلب دوستى خاندان نیرومند تجیبى، پسر عبدالرحمن را به جاى پدر به ولایت بر سرقسطه منصوب کرد و در هنگام بازگشت به قرطبه، دستور قتل عبدالرحمن را صادر کرد.۲۳پس از این واقعه، عبداللَّه پسر المنصور همچنان در سپاه پدر به سر مىبرد و ظاهراً تحت نظر بود که مبادا از او حرکتى دیگر صادر شود.
نبرد با گارسیا فرناندز کنت قشتالهالمنصور پس از کشف و نابودى عوامل توطئه به سرکردگى عبدالرحمن تجیبى، با لشکر خود راهى شمال شد و شهر سُنت اشتبن را محاصره کرد. در اثناى جنگ پسرش عبداللَّه به همراه چند تن از غلامانش از سپاه پدر گریخت و به گارسیا فرناندز۲۴ والى أَلِبَه پیوست و مورد استقبال او واقع شد. المنصور از گارسیا خواست که پسرش را تسلیم نماید، اما گارسیا نپذیرفت و در نتیجه نبرد میان آنها در گرفت. المنصور گارسیا را شکست داده و به تعقیب وى پرداخت و بلاد او را زیر پى سپرد و دژ وَخْشَمَه را فتح و جماعتى از مسلمانان را در آن ساکن کرد. پس از آن همچنان از پى سپاه گارسیا مىتاخت و پى در پى سپاه وى را در هم مىشکست، تا عاقبت گارسیا بناچار خواستهى او را پذیرفت و خواستار صلح گشت.۲۵ المنصور پس از دست یابى به اهداف خود، به قرطبه بازگشت. این جنگ چهل و چهارمین جنگ وى بود.پناه دادن و تحریک عبداللَّه علیه پدر توسط گارسیا فرناندز، کنت قشتاله، بهانهى لازم را به المنصور داد که او را گوشمالى دهد. المنصور نیز پسر او، سانچو را تحریک کرد تا به مقابله با پدر برخیزد. جماعتى از بزرگان مملکت هم به یارى او پرداختند، تا کار به جایى رسید که سانچو به پدر اعلان جنگ داد. المنصور نیز به یارىاش برخاست و با سپاه خود براى نبرد با گارسیا فرناندز، به حرکت در آمد و بر بخشى از بلاد او مسلط شد.۲۶از اتفاقات عجیب و تصادفات سرنوشت اینکه ابوالعلاء صاعدبن الحسن، از شعراى دربار المنصور، پیش از اسارت گارسیا، یک بُز کوهى به المنصور هدیه داد و او را گارسیا نامید و اشعارى را با آن هدیه، به پیشگاه المنصور فرستاد. ترجمهى اشعار چنین است:اى حافظ هر ضعیف و ناتوان و امان هروحشت زده و عزیز کنندهى هر ذلیلببخش که به کسى که اهلیت آن را داردو نیکى خو درا به هر آرزومندى برسانبندهاى که ارزشش را بالا بردىگوزنى را به تو هدیه مىکندو او را گارسیا نامیدم و به سوى توبا ریسمانش فرستادم تا تفاؤل من آشکار شود.۲۷ تقدیر چنان شد که این پیشگویى تحقق یافت و در همان روزى که آن بُز کوهى و آن شعر به المنصور تقدیم شد، گارسیا فرناندز نیز شکست خورده و سپس اسیر گردید و پس از چند روز در اثر زخمى که برداشته بود از دنیا رفت و کار بر پسرش سانچو قرار گرفت، که البته سانچو مجبور شد به مسلمانان جزیه بپردازد. این واقعه در سال ۳۸۵ قمرى، اتفاق افتاد.۲۸
نبرد با برمودو پادشاه لیونالمنصور محمّد بن ابى عامر، در پاییز سال ۳۸۵ قمرى، به قصد لیون به حرکت در آمد تا برمودو پادشاه آنجا را که از عبداللَّه بن عبدالعزیز مروانى حمایت کرده بود گوشمالى دهد. در این هنگام در لیون اوضاع آشفته بود و برمودو از شهر لیون که پایتخت کشورش بود، بیرون آمده و استرقه را به عنوان پایتخت برگزیده بود. چون المنصور بر او سخت گرفت، از استرقه بیرون آمد و خواستار مصالحه شد و امیر مروانى را به المنصور تسلیم کرد و پذیرفت که جزیه بدهد. المنصور دست از او برداشت و بر شهر سمّوره غلبه یافت و ابوالاَحوص معن بن عبدالعزیزتُجیبى را بر آن امارت داد. بدین ترتیب قشتاله و لیون را وادار به پرداخت جزیه به حکومت قرطبه کرد. المنصور، امیر مروانى را به زندان افکند و به طلب عفو و بخشش وى توجهى نکرد.۲۹
نبرد معروف شنت یاقب (یعقوب مقدس)المنصور پس از آرام کردن اوضاع در مغرب، در روز بیست و سوم جمادى الاخر سال ۳۸۸ قمرى، در رأس نیروى عظیمى به قصد منطقهى جلّیقیه در دورترین نقطهى غربى اندلس، به حرکت در آمد. این منطقه به سبب دورى و دشوارى راههایش، یکى از استوارترین پایگاههاى مسیحیان شمال اسپانیا بود. احدى از سلاطین و امراى مسلمان تا آن زمان به فکر حمله به منطقه نیفتاده بود؛ زیرا راه وصول به آنجا با مشکلات بسیارى همراه بود.۳۰ اما المنصور به دو علت به سوى جلیقیه حرکت کرد. نخست آن که جلیقیه پناهگاه ملوک و سلاطین لیون بود و هر گاه در فشار مسلمانان قرار مىگرفتند به آنجا پناه مىبردند و دیگر آن که شهر دینى شنت یاقب در آنجا بود.۳۱ شنت یاقب (= یعقوب مقدس) بزرگترین مشاهد مسیحیان در اندلس بود و این مکان نزد مسیحیان به منزلهى کعبه نزد مسلمانان است، که به آن سوگند یاد مىکردند و از دورترین نقطه به سوى آن گرد مىآمدند. مسیحیان معتقد بودند یاقب (یعقوب) یکى از حواریون حضرت مسیح، در آنجا است.۳۲ او اُسقفى در بیت المقدس بود که در بلاد شام مُرد و جنازهاش را در شنت یاقب دفن کردند. او یکصد و بیست سال عمر داشت.۳۳ وى نزدیکترین فرد به حضرت عیسى بود و مسیحیان او را برادر عیسى مىخواندند.۳۴المنصور براى اجراى نقشهى خود در این جنگ بزرگ، از نیروى دریایى نیز بهره برد. او اقدام به تأسیس ناوگان دریایى بزرگى در محلى معروف به ابى دانس واقع در ساحل غربى اسپانیا کرد و با آن آذوقه و غذا و ساز و برگ جنگى حمل کرد تا بتواند از نهر دویره عبور کند. المنصور با این ناوگان دریایى بر روى نهر پلى ساخت و از آن گذشت تا به شنت یاقب، مرکز دینى جلیقیه، برسد. رسیدن به این ناحیه مشکلات فراوانى را به همراه داشت. او سرزمینهاى دور و دراز و نهرهاى بزرگى را پشت سر گذاشت و در میان راه به کوههاى بلند و صعب العبورى برخورد کرد که هیچ راهى در آنها نبود. به فرمان المنصور، مسلمانان با آلات و ابزار آهنى کوهها را بریدند و راه عبورى ایجاد کردند تا سپاه اسلام از آن عبور کند.۳۵المنصور در راه بر دو شهر بازُو و قُلُهرُیَّه غلبه یافت. در آنجا جمع کثیرى از قومسها (کنتها)ى مسیحى نزد او آمدند و اظهار فرمانبردارى کردند و با قواى خود به سپاه او پیوستند.۳۶ سپس مسلمانان به دشتهاى وسیعى رسیدند. جلو داران آنها به دیرقَشان و دشت یَلنبو رسیدند و قلعهى شِنت بلایه را گشودند و موجودى آن را به غنیمت بردند. سپس، از آنجا گذشتند و به سمت جزیرهاى در دریاى محیط (اقیانوس اطلس) به حرکت در آمدند و جماعت زیادى از مردم به آنها پناهنده شدند. آنگاه سپاهیان به کوه با صلابتى به نام مَراسیه رسیدند که تقریباً از هر جهت متصل به دریاى محیط بود. مسلمانان در نقاط مختلف کوه به تجسس پرداختند و کسانى را که در آنجا مخفى شده بودند، بیرون کشیدند و غنایم آن را به دست آوردند. پس از آن مسلمانان از خلیجى عبور کردند و از رود أبله نیز گذشتند. سپس به مکانى رسیدند که نزد مسیحیان مقدس بود.۳۷ این مکان مقدس که یکى از زیارتگاههاى مشهور مسیحیان بود، دیر ایلیا (ایریا)، نام داشت که مسلمانان آن را ویران کردند۳۸ پس از آن سپاه اسلام، در روز چهارشنبه دوم شعبان سال ۳۸۷ قمرى، به شنت یاقب در آمدند و شهر را خالى از سکنه دیدند؛ زیرا اهالى آن گریخته بودند. مسلمانان قلعهها، استحکامات و کلیساى بزرگ آن را ویران کردند و همهى ذخایر و نفایس آن را به غنیمت بردند.۳۹ دوروتى لودر مىگوید:المنصور داخل مقدسترین معابد مسیحیان (سانتیاگو کومپوتسلا)۴۰ که در کوههاى گالیسا به فاصلهى زیادى از شمال قرار داشت، شد. و آثار قیمتى کلیسا را غارت کرد، صلیبها و تصاویر مقدس را نابود ساخت و ناقوسهاى بزرگ آن را برد و به جاى حباب چراغ، [به حالت] سرنگون به مساجد قرطبه آویخت.۴۱المنصور محمد بن ابى عامر، فرمان داد به قبر یعقوب حوارى، نزدیک نشوند و آن را محافظت کنند. المنصور در کلیسا جز پیرى از راهبان که روى قبر یعقوب نشسته بود کسى را نیافت. از او پرسید چرا از اینجا نرفته است، گفت با یعقوب اُنس گرفتهام، المنصور از او دست برداشت و برفت.۴۲ مسلمانان دروازههاى شهر را کندند و اسیران مسیحى، آن درها را بر دوش خود حمل کردند و تا قرطبه آوردند. این درها را بعدها در توسعهى مسجد قرطبه به کار بردند.این جنگ که المنصور در ضمن آن سراسر اسپانیاى مسیحى را به لرزه در آورد و مقدسترین معابد آنان را در هم کوبید، چهل و هشتمین نبرد او بوده است.۴۳
نبرد شنت منکشالمنصور پس از غارت شنت یاقب، به شهر شنت منکش، آخرین نقطهى آن اقلیم رسید که در ساحل دریاى محیط واقع بود که تا قبل از آن نه تنها مسلمانان، بلکه هیچ کس غیر از اهالى آن مکان به آنجا قدم نگذاشته بود. بعد از آن شهر، دیگر راهى براى سواران نبود و اسب نمىتوانست از آنجا عبور کند.۴۴ لذا المنصور از آن راه بازگشت و بر سر برمودو (برمند) لشکر و او را مطیع خود کرد و برمودو نیز در شمار سایر مسیحیان همپیمان المنصور درآمد.پس از آن، المنصور به سمت جنوب حرکت کرد تا به اراضى همپیما[نا]ن مسیحى خود رسید. اینان در این جنگ با او همراهى کرده بودند. بنابراین المنصور به آنان آسیبى نرساند و همچنان رفت تا به شهر لامیگو۴۵ در شمال پرتغال امروزى رسید. در آنجا هدایا و خلعتهاى فراوانى به بزرگان مسیحى بخشید و از همان راهى که آمده بود به قرطبه بازگشت.۴۶ در هنگام بازگشت متوجه شد که مسیحیان راه را بر او گرفتهاند. المنصور دستور داد سپاهیان در بلاد دشمن متوقف شوند و چنین وانمود کرد که قصد اقامت در آنجا را دارد. گروهى از سربازان مسلمان شروع به ساختن خانه کردند و وسایل لازم را براى ماندن فراهم آوردند و گروهى دیگر به دست اندازى به مسیحیان و کسب غنایم مشغول شدند. وقتى مسیحیان چنان دیدند، راه را بر او گشودند و از او خواستند که بدون غنایم و اُسرا از بلادشان بیرون رود. اما المنصور نپذیرفت. تا عاقبت مسیحیان پذیرفتند که سپاه اسلام به همراه اسرا و غنایم از آنجا بیرون رود و تعهد کردند که وسایل لازم را براى حمل غنایم و اموال در اختیار مسلمانان قرار دهند و آنان را تا رسیدن به بلادشان یارى رسانند. آن وقت المنصور تقاضاى آنان را پذیرفت و به قرطبه بازگشت.۴۷نبرد با اتحاد مسیحیان ممالک ناوار، قشتاله و لیونالمنصور محمد بن ابى عامر، در سال ۳۹۰ قمرى با سپاهى بزرگ به سوى اراضى قشتاله حرکت کرد. این جنگ یکى از بزرگترین و خونینترین جنگهاى المنصور بود. المنصور با فتوحاتى که در غزوهى شنت یاقب صورت داد، زنگ خطر بزرگى را براى مسیحیان به صدا در آورد و با تصرف مرکز دینى مسیحیان در این غزوه، سراسر اسپانیاى مسیحى را به لرزه در آورد. اُمراى مسیحى که قدرت نظامى المنصور و خطر روز افزون او را دیدند، کلیه اختلافات خود را کنار گذاشتند و دست اتحاد به سوى یک دیگر دراز کردند. بدین ترتیب ملوک و امراى مسیحى از بَنبلونه تا استَرقه تحت رهبرى سانچو گارسیا، کُنت قشتاله و دیگر امراى بشکنس و قشتاله و لیون، قواى خود را آماده کردند و اتفاق کردند که در برابر المنصور مقاومت کنند و در جنگ با او فداکارى نمایند. به این دلیل المنصور در هیچ جنگى تا این حدّ تحت فشار دشمن قرار نگرفته بود. سانچو گارسیا قواى خود را در وسط قشتاله پشت کوه سهمناکى به نام صخرهى جُربره (جربیره) جاى داد و این نقطه بهترین مکان از نظر امنیت نظامى بود. امراى مسیحى متعهد شدند که سخت مقاومت کرده و عقب نشینى یا فرار نکنند. المنصور بنابر عادت خود در جنگ پیشدستى کرد و شتابان وارد اراضى قشتاله گردید؛ زیرا دشمنان در آنجا اجتماع کرده بودند. سانچو قبل از استقرار مسلمانان در اراضى قشتاله به سختى به صفوف آنان حمله برده و جناح راست و چپ سپاه اسلام را در هم شکست. به دنبال این حملهى ناگهانى، خللى در سپاه اسلام افتاد و گروه کثیرى گریختند. اما پسران المنصور، عبدالملک و عبدالرحمن که هر کدام فرماندهى گروهى از سپاه را بر عهده داشتند و در قلب سپاه مستقر بودند، مقاومت کرده و حملات هولناک دشمن را دفع کردند. المنصور محل استقرار خود را در بالاى تپهاى قرار داد تا بر میدان نبرد اشراف داشته باشد، و یارانش نیز بر گرد او بودند. او سرداران خود را به پایدارى فرا مىخواند. پس از مدتى اوضاع جنگ دگرگون شد و سپاه دشمن رو به فرار نهاد. یکى از سران بربر، یکى از کُنتهاى بنى غومس را کشت و سرش را نزد المنصور آورد. مسلمانان همچنان در نبرد با دشمنان پاى فشردند و آنان را سخت در تنگنا قرار دادند. بسیارى را به قتل رساندند یا اسیر کردند و آنان را تعقیب کرده و به کلى تار و مار ساختند. المنصور پیشروى خود را ادامه داد و هر چه بر سر راهش بود خراب مىکرد تا به سَرَقُسطه رسیدو از آنجا عازم نبرد سرزمینهاى ناوار شد تا به بنبلونه رسید. در تمام راه هیچ یک از رهبران مسیحى جرئت نکرد که راه بر او بگیرد. او پس از یکصد و نُه روز که از این سفر جنگى گذشته بود به قرطبه بازگشت. چون به قرطبه بازگشت بیانیهاى صادر کرد که در میان سپاه خوانده شد. در این بیانیه از سربازان و سردارانى که در این جنگ سُستى از خود نشان داده و عقب نشسته بودند به شدّت انتقاد کرد و آنان را مورد سرزنش قرار داد و گفت:آن گروه اندکى که در برابر دشمن مقاومت کردند ننگ را از شما برداشتند و گردنتان را از ذلّت رهایى بخشیدند.و نیز اعلام کرد که اگر به سبب پایدارى آن جماعت اندک پیروز نشده بود، همگى را از مقامشان عزل مىکرد.سپاه اسلام در این جنگ خسارات فراوان دید، از جمله شمار کشتگان مسلمان از مرز هفتصد تن گذشت. گویند در دست بسیارى از مسیحیان طنابهایى دیده مىشد که براى به بند کشیدن مسلمانان آماده کرده بودند.۴۸ صاعد که از علما و شعراى دربار المنصور بود، این پیروزى را بر او تبریک گفت و شعرى سرود که ترجمهى آن چنین است:بخاطر رغبت دوبارهام شکرم را تجدید کردمو نزد تو پیمان بستم از آن پیمانى که نبسته بودمامروز دین پایدار شد و هدایت شروع شدو جوانى و پادشاهى برگشت49
نبرد قلعه النسرالمنصور محمد بن ابى عامر، در بهار سال ۳۹۲ قمرى، بار دیگر براى نبرد نیروهایش را بسیج کرد. عبداللَّه عنان به نقل از مورخان مسیحى مىنویسد: در این نبرد قواى مسلمانان اسپانیا دست اتحاد به هم دادند و والیان بَطَلیوس، شَنْترین و مارده و نیز گروه زیادى از بربرها که از مغرب به حمایت از المنصور وارد اندلس شده بودند، در این نبرد شرکت داشتند. از طرف دیگر امراى مسیحى نیز با هم متحد شدند و دو سپاه در نزدیک رود دویره در خارج از شهر کوچکى به نام قلعه النسر که در مغرب سریه واقع شده بود با یک دیگر روبه رو شدند و نبرد درگرفت. روایات اسلامى دربارهى این نبرد مطالب زیادى به دست نمىدهند و غالباً در این باره سکوت کردهاند. اما روایات مسیحى شرح بیشترى دربارهى این نبرد دادهاند. عنان به نقل از مورخان مسیحى گوید:مسلمانان در این جنگ شکست خوردند و شمار زیادى از آنان به قتل رسید.۵۰از روایات چنین بر مىآید که این جنگ از هولناکترین نبردهایى بود، که انسان مىتواند تصور کند. گویند:این جنگ در تمام روز ادامه داشت، خون مانند رود جارى بود ولى هیچ کدام بر دیگرى برترى نیافتند. چون مسیحیان اکثراً زره آهنى پوشیده بودند کمتر تلفات دادند. هنگامى که تاریکى شب فرا رسید دو لشکر به خیمه گاه خود باز گشتند. المنصور منتظر بود که فرماندهان و مشاورانش بیایند و دربارهى جنگ فردا مشورت کنند ولى هیچ کدام نیامدند. چون علت را پرسید، گفتند که همگى در میدان جنگ کشته شدند.۵۱المنصور نیز با وجود دلیرىها و شجاعتهاى زیاد که در این جنگ از خود نشان داده بود، زخمهاى زیادى برداشته بود و احساس سستى مىکرد. لذا فرمان عقب نشینى را صادر کرد و لشکر خود را شبانه از معرکه بیرون کشید. پس از این واقعه، المنصور سپاه خود را به سمت جنوب حرکت داد. او به شدّت ناتوان شده بود و بیمارىاش توان حرکت را از او سلب کرده بود. وى را به مدت دو هفته در درون صندوقى بر دوش سربازان حمل کردند. سپاه اسلام هنوز به مدینهى سالم نرسیده بود که المنصور وفات یافت52 و به آرزوى دیرینهاش که شهادت در راه خدا و در میدان جنگ بود رسید.
پینوشتها:
۱-. کارشناس ارشد تاریخ و تمدن ملل اسلامى – دانشگاه تهران.۲-. ابن الابار، الحله السیراء، الجزء الثانى، ص ۲۶۹؛ مقرى، نفخ الطیب، جزء دوم، ص ۱۲۶ – ۱۲۷؛ شکیب ارسلان، تاریخ فتوحات مسلمین در اروپا، ص ۲۴۹؛ مونتگمرى وات، اسپانیاى اسلامى، ص ۹۸٫۳-. ابن حیان مورخ اندلسى تفصیل این غزوات را در کتاب المآثر العامریه آورده است ولى این کتاب در دست نیست. ر.ک، عبداللَّه عنان، تاریخ دولت اسلامى در اندلس، ج ۱، ص ۵۶۶٫۴-. شکیب ارسلان، همان، ص ۲۴۹٫۵-. فیلیپ حتى، تاریخ عرب، ص ۶۸۱٫۶-. عبداللَّه عنان، همان، ج ۱، ص ۵۳۲٫۷-. ابن خطیب، اعمال الاعلام، ص ۷۸٫۸-. امیر على، تاریخ عرب و اسلام، ص ۴۹۹٫۹-. حسن ابراهیم حسن، تاریخ سیاسى اسلام، ج ۳،ص ۵۳۲٫۱۰-. مقرى، همان، جزء دوم، ص ۱۲۸٫۱۱-. Esposito john. oxford history of Islam. P 023.12-. ابن بسام، الذخیره، ج ۱، ص ۴۵؛ ابن عذارى، البیان المغرب، جزء دوم ص ۲۸۱ – ۲۸۲؛ بکرى، المُغرب، ص ۲۰۰؛ ابن الابار، همان، جزء اول، ص ۲۶۸ – ۲۶۹؛ مقرى، همان، جزء دوم، ص ۱۸۷؛ ابن خطیب، همان، ص ۶۰٫۱۳-. عبدالمجید نعنعى، تاریخ دوله الامویه فى الاندلس، ص ۴۲۹٫۱۴-. ابن عذارى، همان، جزء دوم، ص ۲۸۳٫۱۵-. همان، ص ۲۸۵٫۱۶-. ابن خطیب مىنویسد این شهر در آن ایام مرکز و محل سکونت پادشاه بود. ابن خطیب، همان ص ۶۷٫۱۷-. عبداللَّه عنان، همان، ص ۵۳۲ – ۵۳۳٫۱۸-. ابن خطیب، همان، ص ۶۷٫۱۹-. عبداللَّه عنان، همان.۲۰-. همان، ص ۵۳۴ – ۵۳۶٫۲۱-. همان، ص ۵۳۹ – ۵۴۰٫۲۲-. همان، ص ۵۴۰ – ۵۴۱٫۲۳-. عبدالمجید نعنعى، همان، ص ۴۳۸ – ۴۴۰٫۲۴-. روایات عربى او را گاربیا فرذلند خواندهاند. ر.ک: ابن عذارى، همان، ص ۳۰۴؛ عنان گوید او در آن هنگام کنت قشتاله بوده. عبدالله عنان، همان، ج ۱، ص ۵۴۳٫۲۵-. ابن عذارى، همان، ص ۳۰۴٫۲۶-. عبداللَّه عنان، همان، ج ۱، ص ۵۴۴٫۲۷-. ابن بسام، همان، ج ۱، ص ۲۲ – ۲۳؛ ابن الخطیب، همان، ص ۶۸ – ۶۹؛ ابن اثیر، الکامل، ج ۱۵، ص ۲۲۹٫۲۸-. عبداللَّه عنان، همان، ج ۱، ص ۵۴۱٫۲۹-. همان، ص ۵۴۵ – ۵۴۶٫۳۰-. مقرى، همان، ص ۱۹۳؛ ابن خطیب، همان، ص ۶۷٫۳۱-. عبداللَّه عنان، همان، ج ۱، ص ۵۵۴٫۳۲-. مقرى، همان، ج ۱، ص ۱۹۳٫۳۳-. همان.۳۴-. ابن خطیب، همان، ص ۶۷٫۳۵-. مقرى، همان، ج ۱،ص ۱۹۴۳۶-. عبداللَّه عنان، همان، ج ۱، ص ۵۵۴٫۳۷-. مقرى، همان، ج ۱، ص ۱۹۴٫۳۸-. عبداللَّه عنان، همان، ج ۱، ص ۵۵۵٫۳۹-. مقرى، همان، ج ۱، ص ۱۹۴؛ ابن خطیب، همان، ص ۶۷٫۴۰-. منظور همان کلیساى بزرگ شنت یاقب است. براى اطلاع بیشتر ر.ک: مونتگمرى وات، تأثیر اسلام در اروپا، ص ۲۷ – ۲۸٫۴۱-. دوروکى لودر، سرزمین و مردم اسپانیا، ص ۴۸٫۴۲-. ابن خطیب، همان، ص ۶۷ – ۶۸؛ ابن عذارى، همان، جزء دوم، ص ۳۱۹٫۴۳-. مقرى، همان، ج ۱، ص ۱۹۴؛ شکیب ارسلان این جنگ را چهل و چهارمین جنگ المنصور مىداند، شکیب ارسلان، همان، ص ۲۵۲٫۴۴-. همان.۴۵-. عبداللَّه عنان، همان، ص ۵۵۵٫۴۶-. ابن خطیب، همان، ص ۶۸٫۴۷-. مقرى، همان، جزء دوم، ص ۱۲۷ – ۱۲۸؛ ابن اثیر، همان، ص ۹۲٫۴۸-. ابن خطیب، همان، ص ۶۹ – ۷۳٫۴۹-. عبداللَّه عنان، ج ۱، ص ۵۵۸٫۵۰-. همان، ص ۵۵۹ – ۵۶۰٫۵۱-. شکیب ارسلان، همان، ص ۲۵۰٫۵۲-. عبداللَّه عنان، ج ۱، ص ۵۶۱ – ۵۵۹٫منابع:- ابن الابار، محمد بن عبداللَّه القضایى، الحله السیراء، حققه حسین مونس (مصر، الشرکه العربیه الطباعیه و النشر، ۱۹۶۳م)- ابن اثیر، الکامل فى التاریخ، ترجمهى على هاشمى حائرى (تهران، شرکت سهامى چاپ و انتشارات کتب ایران، بىتا)- ابن بسام شنتیرنى، الذخیره فى محاسن اهل الجزیره (قاهره، جامعه فؤاد الاول کلیه الاداب، ۱۳۶۴).- ابن خطیب، لسان الدین، تاریخ اسپانیه الاسلامیه أو اعمال الاعلام، تحقیق لوى پروونسال (بیروت، دارالکتب العربى، ۱۹۵۶م)- ابن عذارى، البیان المُغرب فى اخبار المغرب، تصحیح رینهارت دوزى (لیدن، مطبعه بریل، ۱۸۴۹م).- امیرعلى، تاریخ عرب و اسلام، ترجمهى، محمد على فخر داعى گیلانى (تهران، انتشارات گنجینه، ۱۴۰۱ قمرى)- بکرى، المغرب فى حلى المغرب، تحقیق شوقى ضیف (بىجا، دارالمعارف، ۱۱۱۹م)- حتى، فیلیپ، تاریخ عرب، ترجمهى ابوالقاسم پاینده، (تبریز، کتابفروشى حاج محمد باقر کتابچى حقیقت، بىتا)- ابراهیم حسن، حسن، تاریخ سیاسى اسلام، ترجمهى ابوالقاسم پاینده، (تهران، چاپخانه حیدرى، چاپ هشتم، ۱۳۷۳).- شکیب ارسلان، تاریخ فتوحات مسلمانان در اروپا، ترجمهى على دوانى، چاپ ششم (تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۷۶)- عنان، عبداللَّه، تاریخ دولت اسلامى در اندلس، ترجمهى عبدالمحمد آیتى (بىجا، انتشارات کیهان، ۱۳۶۶).- لودر، دوروتى، سرزمین و مردم اسپانیا، ترجمهى شمس الملوک مصاحب (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۴).- مقرى تلمسانى، احمد بن محمد، نفخ الطیب من غصن الاندلس الرطیب، تحقیق و تعلیق محمد محى الدین عبدالحمید (مصر، المطبعه الازهریه المصریه، ۱۳۲۰ ش)- نعنعى، عبدالمجید، تاریخ دوله الامویه فى الاندلس (بیروت، دارالنهضه العربیه للطباعه و النشر، بىتا).- وات، مونتگمرى، اسپانیاى اسلامى، ترجمهى محمد على طالقانى (تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۹)- – ، تاریخ اسلام در اروپا، ترجمه یعقوب آژند (تهران، انتشارات مولا، ۱۳۶۱)- Esposito, john, the oxford History of Islam, the oxford university.
منبع مقاله : www.tarikheslam.com
هیچ نظری وجود ندارد