نقش محمد حنفیه در تاریخ صدر اسلام(۱)

مقدمه مجموعه مباحثی را که به طور جامع و مستقل درباره عاشورا نگاشته یا گفته شده است، به چند بخش می توان تقسیم کرد:یکی از مباحث سؤال برانگیز در تاریخ عاشورا، خواص یاران سیدالشهدا در کربلای سال ۶۱ق. است. منظور از خواص، افرادی هستند که تا لحظات آخر در مدینه یا مکه با حضرت بودند و از طرفداران و هواداران وی به شمار می آمدند و برخی از آنان همچون عبدالله بن جعفر در هنگام خروج حضرت از مکه، وی را بدرقه کردند و یا همچون محمد بن حنفیه وصیت حضرت را نیز گوش دادند، اما همراه حضرت به سمت کوفه نیامدند. متأسفانه در تاریخ قیام عاشورا، کمتر به این موضوع اشاره و به آن پاسخ داده شده است؛ پرسشی که از دیرباز ذهن افرادی را به خود مشغول کرده است.به عنوان نمونه، نویسنده تنقیح المقال در ذیل شرح حال محمد بن حنفیه می نویسد که مهنا بن سنان از علامه حلی پرسیده است:« نظر شما درباره محمد بن حنفیه چیست؟ آیا اصحاب ما درباره اینکه چرا وی در کربلا حاضر نشد و به امام یاری نرساند، دلیلی بیان داشته و عذری برای او و امثال او همچون عبدالله بن جعفر ذکر کرده اند؟»بر پژوهشگران است تا با پیگیری سیر زندگی تک تک این افراد، دلیل عدم همراهی اینان را با حضرت در کربلا بررسی و تحلیل کنند.تحقیق حاضر، به زندگانی و شخصیت یکی از آنان( محمد بن حنفیه) می پردازد که برادر سیدالشهدا و فرزند علی بن ابی طالب(ع) است و آن گاه به این پرسش پاسخ داده شده که چرا وی در کربلا حضور نیافت؟ هرچند غرض اصلی ما، پرداختن به همین موضوع است.
خوله کیست؟ در مقدمه اشاره کردیم که محمد بن حنفیه از فرزندان امیرمؤمنان(ع) است و بنابراین نیازی به معرفی آن حضرت نیست. اما مناسب است درباره مادر محمد بن حنفیه که «خوله» نام داشت، سخن بگوییم.در حدود سال سیزده هجری، علی بن ابی طالب از همسرش خوله، دارای فرزندی شد که نام او را به یاد حضرت ختمی مرتبت محمد مصطفی، « محمد» گذاردند.(۱)در مورد خوله که دختر جعفر بن مسلمه(۲) و از قبیله بنی حنفیه بود، اختلاف وجود دارد. عده ای او را از جمله اسیرانی می دانند که بعد از رحلت رسول اکرم (ص)از دین برگشتند و به پیامبری مسیلمه کذاب، اعتقاد پیدا کردند. ابوبکر برای مقابله با آنان، خالد بن ولید را فرستاد و او در جنگ با بنی حنفیه، عده ای را کشت و زندگان را به اسارت درآورد. از جمله اسیران، خوله بود که به مدینه آورده شد و در تقسیم غنائم، بخشی از سهم علی (ع)از این جنگ گردید.گروهی چون مدائنی می گویند: خوله در زمان رسول اکرم (ص)به اسارت درآمد. پیامبر، علی(ع) را به یمن گسیل داشت و خوله که در میان قبیله بنی زبید بود، اسیر شد؛ زیرا بنی زبید همراه عمرو بن معدی کرب از دین برگشته بودند و در یکی از حملات بر بنی حنیفه، خوله اسیر شد و در سهم غنائم علی(ع) قرار گرفت. پیامبر(ص)، به علی(ع) فرمود:« اگر از او فرزنددار شدی، نام و کنیه من را بر او بگذار.» حضرت علی (ع)بعد از وفات حضرت فاطمه(سلام علیها)، از خوله دارای پسری شد و نام و کنیه پیامبر(ص) را بر او نهاد.(۳)ولی قول صحیح و مشهور که اکثر محققان همچون بلاذری در انساب الاشراف و ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه به آن قائل شده اند، این است که: بنی اسد به روزگار حکومت خلیفه اول ابوبکر، بر بنی حنفیه غارت بردند. در این یورش خوله اسیر شد و او را به علی (ع)فروختند. چون خبر خوله به قومش رسید، به مدینه آمدند و در حضور علی ابن ابی طالب (ع)موقعیت خوله را نزد خویش بیان کردند و آن حضرت، خوله را آزاد کرد و بعد از خواستگاری با او ازدواج کرد.(۴)بنابر روایتی که علامه مجلسی در بحارالانوار آورده، بنی حنفیه شیعه بودند و بههمین علت از پرداخت زکات به عمال خلیفه سر باز زدند و مورد حمله لشکریان ابوبکر قرار گرفتند. وی می نویسد:جابربن یزید می گوید: به امام باقر(ع) عرض کردم: آیا علی (ع)به خلافت خلیفه اول و دوم راضی بود؟ حضرت فرمود: نه. عرض کردم: پس چرا با خوله که اسیر لشکریان آنها بود، ازدواج کرد؛ در حالی که راضی به خلافت نبود؟ حضرت فرمود: برو به جابر بن عبدالله انصاری بگو بیاید و سؤالت را از او بپرس.جابر بن یزید می گوید: به سراغ جابر بن عبدالله رفتم و او را نزد امام آوردم و سؤالم را پرسیدم. جابربن عبدالله پاسخ داد: وقتی خوله را به مدینه آوردند، وی نزد قبر حضرت رسول اکرم ایستاد و با ناله و فغان گفت:« سلام بر تو ای رسول خدا و اهل بیت بعد از تو! ای پیامبر! این امت تو، ما را اسیر گرفته اند؛ همچنان که کفار را به اسارت می گیرند. به خداوند سوگند که ما در مورد آنان هیچ گناهی مرتکب نشده ایم، مگر اینکه میل و محبت به اهل بیت تو داریم. نیکی ها، بدی شده و بدی ها، نیکی شده و به خاطر این، ما را اسیر کرده اند.»سپس رو به مردم کرد و گفت: برای چه ما را اسیر کرده اید؛ در حالی که ما نیز همچون شما شهادتین گفته و « لا اله الا الله و محمد رسول الله» را بر زبان جاری ساخته ایم؟!جماعت پاسخ دادند: به خاطر اینکه زکات پرداخت نکرده و از خلیفه تمرد جسته اید. خوله گفت: مردان زکات نداده اند، زنان ما را چرا اسیر گرفته اید؟ ولی کسی پاسخ نگفت.در ادامه، که حدیث مفصل است، حضرت علی(ع) خوله را از برادرش خواستگاری و با قرار دادن مهریه ای با او ازدواج کرد.»(5)سید مرتضی نیز می نویسد:« قوم حنفیه اسیر( غنیمت) نبودند تا خوله بر حضرت علی (ع)مباح باشد، بلکه آنان مسلمان بودند و با اقرار به « شهادتین» آزاد شده و مالک امور خود بودند و کسی حق تملک آنها را نداشت. لذا، حضرت، خوله را از دست کسی که می خواست او را به بردگی بگیرد، آزاد کرد و با قرار دادن مهریه با او ازدواج کرد.»(6)مامقانی نیز می نویسد:« چون به ولایت علی (ع)اعتقاد داشتند، به اسارت و بردگی گرفته شدند.»(7)
محمد بن حنفیه کنیه محمد، بنابر مشهور همان کنیه حضرت رسول (ص)یعنی ابوالقاسم است. بنابر قولی نیز، ابوعبدالله است. ذهبی در تاریخ اسلام هر دو را کنیه او دانسته، می نویسد:«محمد بن حنفیه علاوه بر ابوالقاسم، مکنا به ابوعبدالله نیز بود. سالم بن ابی جعد می گوید: ما در شعب همراه محمد بن حنفیه بودیم. دریکی از روزها من او را ابوعبدالله خطاب کردم و او پاسخ من را داد. و نسائی نیز هر دو کنیه را برای او ذکر کرده است.»(8)نام نهادن محمد بن حنفیه، به نام و کنیه ی حضرت رسول (ص)به سبب رخصتی بود که خود حضرت به علی(ع) داده بود؛ زیرا در روایات وارد شده که هیچ کس حق ندارد نام و کنیه پیامبر(ص) را با هم بر فرزندش بگذارد، ولی عده ای از این منع استثنا شدند؛ اول، حضرت مهدی( عج) است که در حدیثی معروف، آمده:«لولم یبق من الدنیا إلا یوم واحد لطول الله ذلک الیوم حتی خرج رجل من ولدی اسمه اسمی و کنیته کنیتی(۹)؛ اگر از دنیا فقط یک روز باقی مانده باشد، خداوند آن روز را طولانی می کند تا مردی از فرزندان من که همنام و هم کنیه من است، ظهور کند.»و دیگری، محمد بن حنفیه است؛ به دلیل فرمایش حضرت رسول(ص) به علی(ع) که فرمود:«ان ولد لک غلام فسمه باسمی و کنه بکنیتی و هو رخصه لک دون الناس؛(۱۰) اگر برای تو پسری متولد شد، نام او را نام من و کنیه اش را کنیه من قرار بده و این اجازه فقط برای توست و دیگران چنین رخصتی ندارند.»این حدیث به عبارت های مختلفی نقل شده، ولی همه آنها مضمونی واحد دارند.(۱۱)عجلی می گوید: سه نفر اجازه داشتند که نام و کنیه پیامبر را بر خود بگذارند؛ محمد بن حنفیه، محمد بن ابی بکر و محمد بن طلحه بن عبیدالله(۱۲).ولی این مطلبی است که فقط او گفته است و صحت ندارد.مامقانی می نویسد: معلوم نیست کنیه محمد بن حنفیه، ابوالقاسم باشد و این را بعضی از اهل سنت به خاطر اشتباهی که در تطبیق روایت کرده اند، گفته اند؛ زیرا مراد از پسری که از حضرت علی(ع) متولد می شود، محمد بن حنفیه نیست، بلکه مراد، حضرت صاحب الزمان(ع) است که از نسل حضرت علی (ع)است.(۱۳)ولی اولاً، با رجوع به کتب تاریخ و سیره، اکثر شیعه و سنی(۱۴)، کنیه او را ابوالقاسم آورده اند. ثانیاً رخصتی که برای نام گذاری حضرت مهدی (عج) به نام و کنیه رسول (ص)داده شده، به واسطه ی روایت دیگری است که متذکر شدیم.علی بن ابی طالب(ع) هرچند فرزندان زیادی داشت، ولی نسل او تنها از پنج پسرش باقی مانده، که عبارت اند از: حسن(ع)، حسین(ع)، محمد بن حنفیه، عمرالاکبر بن تغلبیه، عباس بن کلابیه(۱۵).محمد نیز دارای اولادی است که بعضی از آنها محدثان و بزرگان محسوب می شوند. تعداد اولاد وی را ۲۵ نفر گفته اند که ۱۴ نفر از آنها پسر می باشند. بعضی از ایشان عبارت اند از:علی، ابراهیم(۱۶)، حسن(۱۷)، عباس(۱۸)، جعفر(۱۹)، عمر، عون(۲۰) و ابوهاشم عبدالله(۲۱) که استاد واصل بن عطاء، رئیس فرقه معتزله است. (۲۲) ولی اعقاب او که بسیاری از آنها فاضل بودند، فقط از دو پسرش علی و جعفر(۲۳) است. خادمان و موالی او نیز که در تاریخ نام آنها ثبت شده اند، عبارت اند از: اسلم(۲۴) و ابن عمر(۲۵) که هر دو از روات حدیث هستند.گفتنی است که اولاد علی بن ابی طالب(ع) را که از غیر فاطمه زهرا (علیها السلام)متولد شده اند، به احترام نسل پاک رسول اکرم (ص)به انساب مادری نسبت می دهند. از این رو، محمد بن امیرالمؤمنین (ع)نیز به « محمد بن حنفیه» معروف و مشهور است.
وفات عده ای معدود از شیعیان قائل اند که محمد بن حنفیه، مهدی صاحب زمان(عج) است که نمرده بلکه در پرده غیبت به سر می برد و موعود آخرالزمان است تا با ظهورش جهان را مملو از عدل و داد کند. ولی این سخن به قطع باطل است و دلایل نقلی فراوانی در دست است که او مهدی موعود نیست، بلکه امامان دوازده نفرند و دوازدهمین آنها غایب است. پس به طور مسلم محمد بن حنفیه وفات کرده است. امام باقر(ع) به عده ای از « کیسانیه» که قائل به حیات محمد بودند، فرمود:« ویحک، ما هذه الحماقه، أنتم أعلم به أم نحن! قد حدثنی ابی علی بن الحسین (ع)أنه شهد موته و غسله و کفنه و الصلاه علیه و انزاله فی قبره(۲۶)؛ وای بر شما! این چه نادانی و حماقتی است که شما می کنید. شما بهتر می دانید یا ما که از خویشاوندان اوییم؟ همانا پدرم امام سجاد(ع) فرمودند من خود شاهد وفات محمد بودم و خودم دیدم که او را غسل دادند و کفن کردند و بر او نماز خواندند و در قبر گذاشتندش.»امام صادق(ع) در مورد تاریخ وفات او می گوید:«کانت وفاه محمد بن حنفیه سنه اربع و ثمانین من الهجره(۲۷)؛ وفات محمد بن حنفیه در سال ۸۴ هجری بود.»ولی تاریخ نویسان و سیره نگاران، تاریخ وفات وی را به اختلاف بین ۷۳ تا ۹۳ ذکر کرده اند(۲۸). محل وفاتش را نیز به اختلاف: ایله(۲۹)، طائف(۳۰)، رضوی(۳۱)، از کوه های مدینه یا از کوه های متصل به عمان(۳۲)، مدینه(۳۳) و بین شام و مدینه گفته اند.(۳۴)ولی در محل دفنش اختلاف کمتری وجود دارد: عده ای قائل به مدفون شدن وی در بقیع هستند(۳۵) و در مقابل، برخی مدفن وی را در طائف دانسته اند.(۳۶)
خصلت ها و فضیلت ها محمد بن حنفیه که در خاندان اهل بیت عصمت و طهارت و در دامان امام متقیان، علی بن ابیطالب( علیه آلاف التحیه و الثناء) و در کنار پاره های تن مصطفی،( حسن و حسین(ع)) پرورش یافته بود، دارای فضایل و کمالات نفسانی بسیاری بود. همین برتری ها در وجود او موجب شده تا مورد عنایت خاص و عام قرار گیرد و در نزد مردم آن روزگار، بزرگ ترین شخصیت بعد از وجود نازنین حضرت علی(ع) و دو فرزند گران قدرش حسن و حسین(ع) محسوب شود. به حدی این فضایل جلوه گر بود که بعد از شهادت سیدالشهداء (ع)عده ای او را امام می پنداشتند و حتی تا بدانجا پیش رفتند که او را صاحب الزمان(عج) می شمردند و به او مهدی خطاب می کردند، چنان که شاعری درباره اش چنین می سراید:
هو المهدی أخبرناه کعبأخو الاجبار فی الحقب الخوالی(۳۷)
برای روشن شدن فضائل و عظمت وجودی و تبیین جنبه های شخصیتی وی، به جریانی که ابن ابی الحدید گفته، اشاره می کنیم:در جنگ جمل، امام علی(ع) پرچم را به محمد بن حنفیه داد و دستور حمله به دشمن را صادر کرد، ولی محمد درنگ کرد و گفت: ای امیرمؤمنان(ع)! مگر این تیرها را نمی بینی که همچون قطرات باران از هر سو فرود می آید. علی (ع)به سینه او زد و فرمود: « حقاً که رگه ترسی از مادرت به ارث برده ای» و خود پرچم را به دست گرفت و بر دشمن حمله برد و بسیاری را کشت و مجروح ساخت. سپس بازگشت و بار دیگر پرچم را به محمد داد و فرمود:«امح الاولی بالأخری و هذه الانصار معک؛ سستی اولت را با حمله دوم جبران و محو کن. و این گروه انصار نیز همراه تو خواهند آمد.»سپس خزیمه بن ثابت( ذوالشهادتین) و عده ای از انصار را که از شرکت کنندگان جنگ بدر بودند، با محمد همراه کرد. جنگی سخت در گرفت و با حملات پی در پی و فراوانی که محمد انجام داد، دشمن از جایگاه خویش عقب رانده شد. خزیمه به علی (ع)عرض کرد: «همانا اگر کسی غیر از محمد می بود، رسوایی به بار می آورد و اگر شما از ترس او بیم داشتید، ما با توجه به اینکه او از شما و حمزه و جعفر ارث برده است، بر او بیمی نداشتیم و اگر قصد شما این است که کیفیت حمله کردن و نیزه زدن را به او آموزش دهید، چه بسیار مردانی نام آور که به تدریج آن را یاد گرفتند.»انصار نیز عرض کردند:« ای علی! اگر حقی که خداوند بر حسن و حسین قرار داده است، نبود، ما هیچ یک از اعراب را بر محمد مقدم نمی داشتیم.»امام علی(ع) فرمود:«أین النجم من الشمس و القمر…؛ ستاره کجا قابل مقایسه با خورشید و ماه است. آری، او بسیار خوب پایداری کرد و برای او در این مورد فضیلت است، ولی این از فضیلت دو برادرش نمی کاهد.»انصار گفتند:«ای امیر! به خداوند سوگند! ما هرگز محمد را همپایه یحسن و حسین نمی دانیم و به خاطر او چیزی از حق آن دو بزرگوار نمی کاهیم و بدیهی است که بزرگواری دو برادرش نیز باعث نمی شود تا از او هم چیزی بکاهیم.»حضرت فرمود:«چگونه ممکن است پسر من با پسران دختر رسول خدا (ص)مساوی باشد.»خزیمه بن ثابت در ستایش محمد بن حنفیه اشعاری را سرود که ترجمه اش چنین است:«ای محمد! امروز در تو و کار تو هیچ ننگ و عیبی نبود و در این جنگ گزنده، منهزم نبودی.آری، پدرت همان کسی است که هیچ کس چون او بر اسب سوار نشده است. پدرت علی است و پیامبر، تو را محمد نام نهاده است.اگر امکان و حق انتصاب خلیفه برای پدرت بود، همانا تو سزاوار آن بودی، ولی در این کار کسی را راه نیست.و خدای را سپاس که تو زبان آورترین و بخشنده ترین کس از اعقاب غالب بن فهد هستی.در هر کار خیر که قریش اراده کند، از همه نزدیک تر و در هر وعده، پایدارتر تویی.از همه افراد قریش بر سینه ی دشمن بهتر نیزه و بر سرش بهتر شمشیر آب داده، می زنی. غیر از دو برادرت که هر دو سرورند، و امام بر همگان و فراخواننده به سوی هدایت اند.خداوند هرگز برای دشمن تو، جایگاه مستقری در زمین و جایگاهی که در اوج و بلندای آسمان است، مقرر نخواهد کرد.»(38)ابن ابی الحدید هنگام بیان جواب های جاحظ به مطالبی که بنی امیه در مقابل بنی هاشم برای افتخارات خود برشمرده اند، می نویسد:«اگر افتخار به نیرو و قوت و درهم شکستن پهلوانان و فروافتادن دلیران باشد، شما کجا همچون محمد بن حنفیه دارید و خود، اخبار او را شنیده اید که دامن زرهی را که بلند بود، جمع و با یک حرکت آن را قطع کرد(۳۹) و خودتان داستان پهلوانی را که پادشاه روم برای فخرفروشی به اعراب، پیش معاویه فرستاده بود، شنیده اید و اینکه محمد بن حنفیه نشست و قرار شد که آن پهلوان او را از زمین بلند کند و او نتوانست. گویی کوهی را قصد تکان دادن دارد.آن گاه پهلوان رومی نشست و محمد او را بلند کرد و بالای سر خویش برد و بر زمین کوبید.» سپس می نویسد:« این نیرو همراه با شجاعت مشهور و فقه در دین و بردباری و شکیبایی و سخنوری و عالم بودن به فتنه ها و جنگ ها و خبر دادن از امور پوشیده و غیبی بود، تا آنجا که مدعی شدند او مهدی امت است.»(40)در عدالت و تقوای او همین بس که امام رضا (ع)از قول علی (ع)می فرماید:« إن للمحامده تأبی أن یعصی الله عزو جل. قلت: و من المحامده؟ قال: محمد بن جعفر و محمد بن أبی بکر و محمد بن أبی حذیفه و محمد بن امیرالمؤمنین(۴۱)؛ همانا محمدها، ابا دارند که خداوند معصیت بشود. پرسیدند: محامده کیان اند؟ پاسخ داد: محمد بن جعفر طیار، محمد بن ابوبکر، محمد بن ابوحنفیه و محمد بن حنفیه.»این روایت به صراحت ورع، تقوا، فضل، عدالت و وثاقت محمد بن حنفیه را اثبات می کند و به قول مامقانی:« این روایت نه تنها عدالت محمد را از دیدگاه امیرمؤمنان اثبات می کند، بلکه ابا داشتن از معصیت خدا، فوق مرتبه عدالت است؛ زیرا معقول نیست کسی که به عصیان خدا از جانب دیگران راضی نیست، خود معصیت بکند.»(42)در مورد علم و دانش او نیز باید گفت: تربیت فرزندانی عالم و وجود خادمانی فاضل در بیت او، خود گویای فضل و مرتبه علمی اوست. چنان که ذهبی می نویسد:«کان ورعاً کثیر العلم(۴۳)؛ وی انسانی پرهیزگار و دارای علمی زیاد بود.»اهتمامی که ائمه به نقل علمی او در تفسیر داشتند، خود گویای این مطلب است. به عنوان نمونه، به حدیث ذیل اشاره می کنیم که امام باقر(ع) فرمود:«کان محمد بن الحنفیه( رضی الله عنه) یقول: الصمد القائم بنفسه الغنی عن غیره(۴۴)؛ محمد بن حنفیه می گفت: صمد، یعنی کسی که به وجود خودش متکی باشد و به دیگری نیاز نداشته باشد.»محمد به جهت علمی که از پدرش آموخته بود، از بسیاری از علوم غریبه و اخبار غیبی آگاه بود، ولی در اخفای آنها چندان اهتمامی نداشت و همین کم ظرفیتی ها، فرق میان او و دو برادرش امام حسن و حسین (ع)بود.از ابوجعفر نقیب سؤال شد: بنی امیه موضوع انقراض حکومت خود به وسیله بنی هاشم- بنی العباس- و جزئیات آن را از کجا خبر داشتند؟ پاسخ داد: همه این امور نخست ازناحیه ابن حنفیه و سپس از طرف پسرش عبدالله ناشی شده است. سؤال شد: مگر محمد از علی (ع)علوم خصوصی را فرا گرفته بود که بر دو برادرش حسن و حسین(ع) برتری داشته باشد؟ گفت: هرگز، ولی آن این دو موضوع را پوشیده می داشتند، اما محمد بن حنفیه اظهار می کرد و ابایی در هویدا شدن آن نداشت.سپس ابوجعفر گفت: برای ما نیکان و محدثان روایت صحیح کرده اند که چون علی رحلت کرد، محمد نزد دو برادرش امام حسن و حسین (ع)آمد و گفت: میراث مرا از پدرم به من بدهید. گفتند: می دانی که پدرت هیچ گونه زر و سیم از خود به جای نگذارده است. گفت: آری، این را خوب می دانم، ولی من میراث مال را مطالبه نمی کنم، بلکه میراث علم را می خواهم.ابوجعفر به واسطه ی روات از قول جعفر بن محمد نقل می کند که آن دو، صحیفه ای به برادر خود دادند و در آن، علوم و دانش هایی بود که اگر محمد بیشتر از آن از علوم مطلع می شد، هلاک می گردید و در این صحیفه، موضوع دولت بنی عباس ذکر شده بود.(۴۵)از حیث حدیث نیز وی جزء رواتی به حساب می آید که از پدرش علی(ع)، ابن عباس، عمار بن یاسر و دیگران نقل روایت می کند و عده ای نیز همچون : عطاء بن ابی رباح، منهال بن عمرو، قیس بن مخرقه، محمد بن بشر همدانی، منذر بن یعلی ثوری، سالم بن ابی الجعد، عمرو بن دینار، پسر برادرش محمد بن علی، پسر خواهرش عبدالله بن محمد بن عقیل و اولادش ابراهیم، حسن، عبدالله، عمر و عون از او حدیث روایت کرده اند(۴۶). ابن جنید می گوید:«لا نعلم احداً اسند عن علی (ع)عن النبی اکثر و لا اصح مما اسند محمد بن حنفیه(۴۷)؛ بیشترین روایات و صحیح ترین احادیث که علی(ع) از پیامبر(ص) نقل کرده، از طریق محمد بن حنفیه به دست ما رسیده است.»شجاعت و دلیری او نیز از وقایعی که در طول حیاتش به ویژه در جنگ های صفین و جمل اتفاق افتاده است، به وضوح هویداست. علاوه بر آن، امام صادق(ع) فرموده اند:«قال أبی أنّ محمد بن حنفیه رجلاً رابط الجائش(۴۸)؛ پدرم گفت که محمد بن حنفیه، مردی شجاع و بی باک بود.»سخن پردازی و سخنوری او نیز در خور توجه است. ما در بخش هایی متفاوت کلمات و خطبه هایی از او را آورده ایم که توجه به مضامین و عبارات آنها، گویای فصاحت و بلاغت اوست. در اینجا به داستانی که ابن منظور آورده و نشان از درایت و سخنوری او و اهتمام خلفا و حکام به وی دارد، اشاره می کنیم:پادشاه روم به عبدالملک بن مروان نامه ای نوشت و او را تهدید کرد که اگر جزیه و خراج ندهی و تحت سیطره روم قرار نگیری، جنگی عظیم با تو می کنم. عبدالملک که در جواب وامانده بود، به حجاج نوشت که: نامه ای شدید اللحن به محمد بن حنفیه بنویس و در آن وی را به قتل و شکنجه تهدید کن و جوابی را که او در پاسخ تهدیدات تو می نویسد، برای من بفرست. حجاج نیز چنین کرد و محمد در پاسخ او نوشت:« إن الله تعالی ثلاث مأه و ستین لحظه إلی خلقه و أنا أرجو أن ینظر الله إلی نظره یمنعنی بها منک؛ خداوند متعال ۳۶۰ نظ با خلقش دارد و من امیدوارم که خداوند با یک نظرش من را از جانب تو محفوظ بدارد.»حجاج نیز نامه را به عبدالملک فرستاد و عبدالملک همان پاسخ را برای پادشاه روم ارسال کرد. پادشاه رومیان بعد از دریافت نامه و اطلاع از محتوای آن، چنین پاسخ داد:« ما خرج هذا منک و لا انت کتبت به، ما خرج الا من بیت نبوه(۴۹)؛ این جواب از تو نیست و تو آن را ننوشته ای. این جواب فقط از خاندان پیامبر صادر شده است.»برای تکمیل این بخش، به مطلبی که محدث قمی در احوال امیرمؤمنان (ع)نقل کرده، اشاره می کنیم که گویای باطنی صاف و دلی روشن و چشمانی بینا به حقایق در وجود محمد بن حنفیه است. محمد بن حنفیه می گوید:«به خدا سوگند من دیدم که جنازه پدرم بر هر دیوار و عمارت و درختی که می گذشت، آنها خم می شدند و نزد جنازه آن حضرت خشوع می کردند.»(50)این روایت هرچند که بیانگر عظمت و جلالت امیر موحدان علی (ع)است، ولی صفات عالی و مقامات کامل محمد بن حنفیه را نیز بیان می کند؛ چرا که تعظیم خلایق بر حضرت علی(ع) عجیب نیست؛ دیدن این خشوع عجیب است.البته احادیث و حکایات دیگری نیز در بحث های آینده خواهد آمد که گویای کمالات نفسانی محمد و احترام و عظمت او نزد دیگران به ویژه اهل بیت عصمت و طهارت است.(۵۱)
پی نوشت ها :

۱٫ در تاریخ تولد وی اختلاف وجود دارد:طبقات الفقهاء، ج۱، ص ۵۱۹، سال ۱۳ هجری را می گوید؛ مختصر تاریخ دمشق، ج۲۳، ص ۹۳:« ولد فی خلافه ابی بکر الصدیق»؛ سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص ۱۱۱: « ولد فی العام الذی مات فیه ابوبکر»؛ تاریخ الاسلام، ج۶، ص ۱۸۶:« ولد فی صدر خلافه عمر»؛ الثقات، ج۵، ص ۳۴۸:« کانولده لثلاث سنین بقین من خلافه عمر بن الخطاب و رأی عمر».2. خوله بنت جعفر بن قیس بن مسلمه بن عبید بن ثعلبه بن یربوع بن ثعلبه بن الدول بن حنفیه( شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۱، ص ۱۱۸). همان مؤلف در جایی دیگر می نویسد: خلافه بنت ایاس بن جعفر( همان، ج۲، ص ۷۱۸) که اولی صحیح و مشهور می باشد.۳٫ قاموس الرجال، ج۸، ص ۱۶۰؛ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۱، ص ۲۴۴٫۴٫ انساب الاشراف، ج۳، ص ۲۶۹؛ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۱، ص ۲۴۴٫۵٫ بحارالانوار، ج۸۵، ص ۴۲؛ به نقل از خرائج.۶٫ الشافی، ص ۲۱۵؛ بحارالانوار، ج۴۲، ص ۱۰۸٫۷٫ تنقیح المقال، ج۳، ص ۱۱۱٫۸٫ تاریخ الاسلام، ج۶، ص ۱۸۶٫۹٫ بحارالانوار، ج۳۸، ص ۳۰۴، ح۵، به نقل از مناقب ابن شهرآشوب.۱۰٫ مختصر تاریخ دمشق، ج۲۳، ص ۹۳؛ بحارالانوار، ج ۱۰۴، ص ۱۲۱، ح ۲۳، به نقل از مستدرک الوسائل.۱۱٫ روی فی جامع الاصول من صحیح الترمذی عن محمد بن الحنفیه عن ابیه(ع)، قال: قلت یا رسول الله ارایت إن ولد لی بعدک ولد اسمیه باسمک و اکنیه بکنیتک؟ قال، نعم( بحارالانوار، ج۱۰۵، ص ۴۲).«سیولد لک ذکر نحلته اسمی و کنیتی و لا یحل لاحد من امتی سواه الجمع بین اسمی و کنیتی».( مختصر تاریخ دمشق، ج۲۳، ص ۹۳؛ بحارالانوار، ج۱۸، ص ۱۱۱؛ سیر اعلام النبلا، ج۴، ص ۱۱۵٫)۱۲٫ تهذیب الکمال، ج۱۷، ص ۷۹٫۱۳٫ تنقیح المقال، ج۳، ص ۱۱۱٫۱۴٫ کتب اهل سنت را در مدارک قبلی ذکر کردیم و کتب شیعه همچون : الارشاد، ج۱؛ بحارالانوار، ج۴۲، ص ۸۹ و ۷۴ به نقل از العدد القویه.۱۵٫ تاریخ طبری، ج۳، ص ۱۶۲( چاپ دارالکتب)؛ بحارالانوار، ج۴۲، ص ۷۵، ح۲، به نقل از تذکره الخواص ابن جوزی.۱۶٫ برای اطلاع از شرح حال وی، ر.ک: تنقیح المقال، ج۱، ص ۳۲؛ معجم رجال، ج۱، ص ۳۶۰؛ الثقات، ج۶، ص ۴٫۱۷٫ برای اطلاع از شرح حال وی ر.ک: سیر اعلام النبلاء، ج۴، ص ۱۴۰؛ طبقات ابن سعد، ج۵، ص ۳۲۸؛ تاریخ بخاری، ج۲، ص ۳۰۵؛ تهذیب التهذیب، ج۲، ص ۳۲؛ البدایه و النهایه، ج۹، ص ۱۳۰، ۱۸۵؛ معجم رجال، ج۶، ص ۱۲۵؛ الثقات، ج۴، ص ۱۲۲٫۱۸٫ بهجه الامال، ج ۵، ص ۱۱۶٫۱۹٫ بحارالانوار، ج۴۵، ص ۳۲۵٫۲۰٫ طبقات الفقهاء، ج۱، ص ۵۱۹٫۲۱٫ برای اطلاع از شرح حال وی، ر.ک: سیر اعلام النبلا، ج۴، ص ۱۲۹؛ طبقات ابن سعد، ج۵، ص ۳۲۷؛ تاریخ بخاری، ج۵، ص ۱۸۷؛ الثقات، ج۷، ص ۲؛ میزان الاعتدال، ج۲، ص ۴۸۳؛ تهذیب التهذیب، ج۲، ص ۱۸۴؛ اسد الغابه، ج۶، ص ۳۸۳؛ تنقیح المقال، ج۲، ص ۲۱۲؛ معجم رجال، ج۱۱، ص ۳۲۷٫۲۲٫ شرح ابن ابی الحدید، ج۶، ص ۳۷۱؛ بحارالانوار، ج۴۰، ص ۱۶۱ و ج۴۱، ص ۱۴۰٫۲۳٫ منتهی الامال، ج۱، ص ۳۵۵٫۲۴٫ بحارالانوار، ج۴۶، ص ۲۵۱، ح۴۵٫ به نقل از رجال کشی و ج۴۷، ص ۱۴۹، ح ۲۰۴٫ برای اطلاعاز شرح حال وی، ر.ک: اتقان المقال، ص ۲۶۰؛ معجم رجال، ج۳، ص ۲۵۰٫۲۵٫ بحارالانوار، ج ۲۳، ص ۱۲۰، ح ۴۲٫ به نقل از امالی شیخ طوسی(ره).۲۶٫ بحارالانوار، ج۱۰، ص ۱۵۸، ح۱۰٫۲۷٫ اکمال الدین، ص ۲۲۰؛ بحارالانوار، ج۴۲، ص ۸۱٫۲۸٫ قال النوبختی فی الفرق، توفی محمد بالمدینه سنه ۸۱ و هو ابن ۵۵ سنه( قاموس الرجال، ج۸، ص ۱۶۰)؛ توفی سنه ۷۳، و قیل ۸۱، او ۸۲، و قیل غیرذلک( طبقات الفقهاء، ج۱، ص ۵۱۹)؛ مات سنه ۷۳( تهذیب الکمال، ج۱۷، ص ۸۲)؛ تهذیب التهذیب، ج۹، ص ۳۵۴)؛ توفی سنه ۸۰، و قیل سنه ۸۱ و سنه ۶۵ سنه، و قیل ۸۳، و قیل ۹۲ أو ۹۳( مختصر تاریخ دمشق، ج۲۳، ص ۹۳)؛ عن احمد بن حنبل أنه مات سنه ۸۰ و عن یحیی بن بکر انه مات سنه ۸۱ و له ۵۵ سنه( تنقیح المقال، ج۳، ص ۱۱۲)؛ توفی سنه ۸۱( طبقات ابن خیاط، ص ۴۰۴).۲۹٫ تحفه الاحباب، ص ۴۵۸٫۳۰٫ تاریخ طبری، ج۳، ص ۱۶۳: « توفی بالطائف فصلی علیه ابن عباس»؛ اخبار الطوال، ص ۳۰۹؛ « توفی عبدالله بن عباس بالطائف و صلی علیه محمد بن الحنفیه».31. تهذیب التهذیب، ج۹، ص ۳۵۴؛ تهذیب الکمال، ج۱۷، ص ۸۲٫۳۲٫ تنقیح المقال، ج۳، ص ۱۱۲٫۳۳٫ قاموس الرجال، ج۸، ص ۱۶۰٫۳۴٫ مختصر تاریخ دمشق، ج۲۳، ص ۹۳٫۳۵٫ تهذیب الکمال، ج۱۷، ص ۸۲؛ تهذیب التهذیب، ج۹، ص ۳۵۴؛ تحفه الاحباب، ص ۴۵۸٫۳۶٫ تنقیح المقال، ج۳، ص ۱۱۲٫۳۷٫ دیوان اشعار کثیر، ص ۳۲۲؛ مختصر تاریخ دمشق، ج۲۳، ص ۹۳٫۳۸٫ شرح ابن ابی الحدید، ج۱، ص ۲۴۳-۲۴۶؛ ترجمه شرح ابن ابی الحدید، ج۱، ص ۱۱۷٫۳۹٫ نقل شده، چند زره را به خدمت امیرمؤمنان (ع)آوردند. یکی از آن زره ها اندازه ای بلند داشت. حضرت علامتی بر آن نهاد و فرمود: این مقدار زیادی را قطع کنید. محمد دامان زره را جمع کرد و از آنجا که حضرت علامت گذاشته بود، با یک حرکت آنها را جدا کرد؛ آن سان که گویی بافته حریر را قطع می کند( منتهی الامال، ج۱، ص ۳۵۲).۴۰٫ شرح ابن ابی الحدید، ج۱۵، ص ۲۸۵٫۴۱٫ اختیار معرفه الرجال، ص ۷۰؛ آیت الله العظمی خوئی(ره) ذیل روایت می نویسد:« هذه الروایه ضعیفه»( معجم رجال خویی، ج۱۷، ص ۵۴).۴۲٫ تنقیح المقال، ج۳، ص ۱۱۱٫۴۳٫ سیر اعلام النبلا، ج۴، ص ۱۱۵٫۴۴٫ بحارالانوار، ج۲، ص ۲۳۲، ح۱۲٫۴۵٫ شرح ابن ابی الحدید، ج۷، ص ۱۴۸ و ۱۴۹ و با کمی تفاوت در بحارالانوار، ج۴۲، ص ۷۷، ح۵، به نقل از بصائر الدرجات، ص ۴۲ و ۴۳٫۴۶٫ تهذیب التهذیب، ج۹، ص ۳۵۴؛ طبقات الفقهاء، ج۱، ص ۵۱۹؛ سیراعلام النبلاء، ج۴، ص ۱۱۵٫۴۷٫ تهذیب الکمال، ج۱۷، ص ۸۰٫۴۸٫ بحارالانوار، ج۴۲، ص ۱۰۶، ح۳۳، به نقل از التوحید، ص ۱۱۷؛ بحارالانوار، ج ۷۰، ص ۱۸۱، به نقل از مشکاه الانوار.۴۹٫ تاریخ مختصر دمشق، ج۲۳، ص ۹۳٫۵۰٫ منتهی الامال، ج۱، ص ۳۴۴٫۵۱٫ مانند حدیثی که در بحث «رابطه محمد با امام حسن و امام حسین(ع) » از اصول کافی، ج۱، ص ۳۰۳، به آن اشاره کردیم. منبع:نشریه فرهنگ کوثر، شماره ۷۷٫