نقد و بررسی نظریه توین بی در فلسفه تاریخ(۲)

آرنولد. جوزف. توین بی (۱)
آرنولد توین بی، (۲) از سرشناس ترین نمایندگان معاصر فلسفله نظری یا جوهری تاریخ به شمار می رود. او کوشیده است تا به کشف قوانین حاکم بر تاریخ بپردازد و کشف قوانین تاریخی را، به واسطه یافتن قوانین رشد و تکامل تمدن ها پی گرفته و با بررسی تطبیقی جوامع مختلف تاریخی به دنبال کشف قوانین حاکم بر فرآیند حرکتی تمدن ها بوده است. او بر خلاف خوش بینی های ماده گرایانه در نگرش خطی به تاریخ، گونه ای صبغه عرفانی و آرمان گرایی دینی را در قالب حرکت ادواری تاریخ جست وجو و دنبال کرده است. توین بی عرصه واقعی تحقیقات تاریخی را نه رویدادهای فردی و زندگی خصوصی افراد در زمان ها و مکان ها می داند و نه تاریخ دولت ها و سیاستمداران، بلکه واحد مطالعه تاریخی یا حوزه معقول پژوهش تاریخی را واحد تمرین در نظر می گیرد. توین بی با توجه به ترکیب ویژگی های مذهبی، جغرافیایی و تا حدودی مشخصه های سیاسی «تمدن» را شایسته ترین واحد مطالعه تاریخی معرفی می کند. توین بی ابتدا بیست و یک و اندکی بعد بیست و شش گونه از این تمدن های «مرتبط و نامرتبط با یکدیگر» را مورد مطالعه تاریخی قرار میدهد: تمدن غرب، دو تمدن ارتدکسی در ورسیه و خاور نزدیک، تمدن ایرانی، تمدن عربی، تمدن هندو، دو تمدن خاور دور. تمدن هلنی، تمدن سریانی، تمدن هندی، تمدن چینی، تمدن مینوی، تمدن سومری، تمدن هیتی، تمدن بابلی، تمدن آندی، تمدن مکزیکی، تمدن یولاتک. تمدن مایایی، تمدن مصری به اضافه پنج تمدن دیگر مثل تمدن های «پلی نزی، اسکیو، نمادیک، عثمانی و اسپارت» که تحرک و پویایی خود را از دست دادند و از حرکت ماندند. (۳) توین بی به چگونگی تولد تمدن ها پرداخته و به مراحل رشد، شکوفایی و پویایی آنها توجه کرده و در صدد یافتن قاعده و قانونی برای سیر تکوین و پیدایش تمدن ها بوده است او عوامل نژادی یا محیط جغرافیایی را از عوامل اصلی این سیر تکوین و پیدایش نمی داند. (۴) اصول نظری و کلان حاکم بر فلسفه نظری یا جوهری تاریخ و قانون مندی تاریخ توین بی با ملاحظه و مطالعه دیدگاه های فلسفه نظری و یا جوهری تاریخ توین بی ودیدگاه او در باب قانون مندی تاریخ اصول نظری و کلان حاکم بر نگرش تاریخی و قانو مندی تاریخ توین بی را می توان در محورهای زیر خلاصه کرد:
۱٫ تمدن؛ واحد مطالعه تاریخی در فلسفه نظری تاریخی توین بی
یکی از اصول کلان یا ارکان اصلی فلسفه نظری یا جوهری تاریخ توین بی، انتخاب تمدن به عنوان «واحد مطالعه تاریخی»است. موضوع یا عنوان مورد بررسی توین بی در فلسفه تاریخ و قانون مندی تاریخ، به نوع بشر به طور عام، نه ملت و نه طبقه اجتماعی است، بلکه تمدن، تنها واحد مطالعه تاریخی برای کشف قوانین تاریخی حاکم بر جوامع می باشد. او تمدن را تنها واحد قابل درک در مطالعه تاریخی می داند و از قانون حاکم بر تمدن ها، قانون حاکم بر کل تاریخ را استنباط و استخراج می کند.(۵) توین بی، برخلاف اکثر مورخان که حوزه مطالعاتی آنها در تاریخ و فلسفه تاریخ ملت هاست، به تمدن می پردازد؛ زیرا وی بر این باور است که تمدن فرآیند و جریان مشخصی دارد و رویکرد حرکتی آن مبتنی بر یک نظم و قاعده معین است. از نظر توین بی تمدن ها دارای چرخه حیاتی ثابت نیستند اما رویکرد و روند حرکتی آنها مشابهتی جدی با همدیگر دارد. لذا ترجیح توین بی در انتخاب واحد تمدن در جریان مطالعات فلسفی تاریخ، تنها یک اتخاد روش گرایانه نیست، بلکه مبتتی بر این است که روند حرکتی تمدن تحت قاعده است و براساس آن می توان قانون مندی تاریخ را تحلیل کرد.
۲٫ رویکرد تجربی و استقرایی، روش مطالعه تاریخی تمدن ها
رویکرد و روشی که توین بی در عرصه مطالعات تاریخی برای کشف قوانین حاکم بر تمدن ها در پیش می گیرد، رویکرد تجربی و استقرایی است. رویکردی که توین بی پذیرفت این است که مسئله ای به نام تبیین وجود دارد و راه حل پاسخگویی به این نوع تبیین، استواری فرضیه های تأییدپذیری بر مبنای روش استقرایی و تجربی است، تا بتواند از آزمون تجربی تاریخی پیش گفته بیرون آورد.توین بی همواره روش خود را روشی اساساً «استقرایی» می شمرد و آن را رویکرد اساساً علمی در تحقیقات و مطالعات تاریخی خود قلمداد می کند تا به واسطه آن، قوانین حاکم بر مراحل تاریخی تمدن ها را به دست آورد.(۶)
۳٫ الگوی چالش -پاسخ معیار قانون مندی تمدن و تاریخ
بنابر نظر توین بی، تمدن ها دارای چرخه های حیاتی ثابتی نیستند، گرچه مراحل مشابهی را می پیمایند. ویژگی های شاخص و وجه ممیز اصلی تمدن ها پویایی و تحرک آنهاست؛ هر تمدن برخاسته از دل تمدن پیش از خود می باشد. در پی ظهور و سر برآوردن یک نیروی معارض یا چالش تهدیدکننده قدرتمند که ضرورتا واکنش یا پاسخ مناسب و خلّاقه جدیدی را در پی دارد.چالش تمدن ساز مطلوب باید آن چنان قدرتمند و عظیم باشد که بتواند پاسخی مناسب و جدید در پی داشته باشد. ولی نه آن قدر عظیم که کل ماهیت تمدن قبلی را به ورطه سقوط بکشاند. الگوی چالش – پاسخ نه تنها خاستگاه و منشا پیدایش تمدن ها، بلکه روند رشد و تکامل بعدی آنها را نیز تبیین می کند؛ گرچه چالش های بعدی ممکن است عمدتا بر چالش های داخلی مبتنی باشد نه چالش های خارجی. در الگوی چالش – پاسخ یا پیکار متقابل یا الگوی تهاجم – تدافع، سیر تکوین و پیدایش تمدن ها به دو شرط زیر وابسته است. الف. وجود اقلیتی خلاق در جامعه ب. وجود محیطی نه چندان مساعد و مطلوب و نه چندان نامساعد و سخت جوامعی که واجد چنین شرایطی باشند و در فرآیند الگوی چالش – پاسخ یا پیکار متقابل یا الگوی تهاجم – تدافع قرار گیرند، در قالب تمدنی بزرگ جلوه گر می شوند(۷) جوامعی که فاقد دو شرط مذکور باشند و در فرآیند این الگوی چالش- پاسخ قرار نگیرند، در سطح پاره تمدن یا مادون تمدن باقی می مانند. از نظر توین بی وقتی تمدن در چنین شرایطی قرار می گیرد، یعنی محیط جغرافیایی نه چندان مساعد و نه چندان نامساعد و وجود گروه های اقلیت خلاق، نتیجه چنین فرآیندی به وجود آمدن پیکار و پاسخ متقابل است که به تولد تمدن و رشد و پویایی آن می انجامد. بنابراین به صورت دورانی همیشه بین اقلیت خلاق و محیط جغرافیایی با شرایط گفته شده، درگیری و پیکار رخ می دهد که این درگیری و پیکار متقابل دورانی، به اقتضای ماهیت خویش همیشه پاسخ جدید دریافت می کند. این روند بی وقفه ادامه دارد و از حرکت نمی ایستد و چنین روندی جامعه را در مسیر مدنیت و تمدن قرار می دهد. (۸) بنابراین از دیدگاه توین بی عامل حاکم بر سیر و تکوین تمدن ها و قوانین حاکم برتاریخ، الگوی چالش – پاسخ یا الگوی تهاجم و تدافع و یا الگوی پیکار متقابل است که این عامل در فرآیند جریان اقلیت خلاق و محیط نه کاملاً مساعد و نه کاملاً نامساعد، موجب بروز و ظهور و پیدایش و میرایش تمدن ها می شود.
۴٫ چگونگی و چرایی سقوط و انحطاط تمدن ها
چگونگی و چرایی سقوط و انحطاط تمدن ها از نظر توین بی، در واقع همان عامل و الگوی چالش – پاسخ یا پیکار متقابل می باشد. تفاوت اساسی میان مرحله رشد و مرحله انحطاط و فروپاشی تمدن ها تنها در یک نکته خلاصه می شود و آن عبارت است از اینکه در مرحله رشد، جامعه به یک سلسله از پیکارها پاسخ های موفقیت آمیز می دهد. درحالی که در مرحله سقوط، انحطاط و فروپاشی، پاسخ جامعه به این پیکارها، توأم با ناکامی است. در مرحله رشد تمدن ها، هر بار نوع پیکار و پاسخ ها متفاوت است، اما در مرحله فروپاشی تنها پاسخ ها متفاوت می شود، ولی پیکارها بدون پاسخ باقی می مانند. بنابراین با شکست و ناکامی قدرت اقلیت خلاق و سرپیچی اکثریت جامعه از تبعیت اقلیت حاکم و نبودن وحدت اجتماعی، تمدن به مرحله سقوط و انحطاط نزدیک می شود.توین بی دوره سقوط تمدن ها را مشتمل بر سه مرحله فرعی می داند: الف. دوره انحطاط؛ ب. دوره فروپاشی؛ ج. دروه تجزیه و متلاشی شدن. فاصله زمانی بین مرحله انحطاط و مرحله متلاشی شدن از نظر توین بی قرن ها و گاه هزاران سال طول می کشد. (۹) بنابراین، ماهیت کلی انحطاط تمدن ها از نظر توین بی به پیکار متقابل اقلیت خلاق جامعه و اکثریت جامعه و به نوع پاسخگویی آنها به لحاظ موفقیت و ناکامی بستگی دارد.
۵٫ سرانجام فرآیند یک تمدن
آنچه توین بی از الگو و مدل چالش- پاسخ یا الگوی پیکار متقابل در زمینه سرانجام غایی و نهایی یک تمدن می گیرد، رسیدن و تأسیس یک دین جهانی است. توین بی در کتاب تمدن در بوته آزمایش تا حدودی عقیده خود را تعدیل می کند، او به جای اینکه مذهب را پلی بین طلوع و افول تمدن ها بداند، توالی طلوع و افول تمدن ها را نشانه ای از رشد مذاهب می شمارد.(۱۰) از نظر توین بی بر اثر پیکار متقابل اقلیت خلاق جامعه با اکثریت فاقد خلاقیت جامعه، تمدن به مرحله انهدام می رسد، اما توین بی اعتقاد دارد سرانجام این دگرگونی بنیادی در مرحله انهدام تمدن، به ظهور چهار گروه شخصیت و منجیان بشر منجر می شود. ۱٫ کهنه پرست؛ ۲٫ آینده نگر؛ ۳٫ عزلت گزینی و منفعل، ۴٫ منجیان مذهبی یا مبشران عالم لاهوتی. اما سرانجام تمامی تاریخ بشر یا کل فرایند یک تمدن به عدل الهی خلاق منتهی می شود، از نظر توین بی مسیحیت هدف نهایی تاریخ بشر و بالاترین حد خیر برای بشر روی کره زمین است. بنابراین، کل روند تاریخی چیزی جز رسیدن به عدل الهی نیست.(۱۱)
پی نوشت ها :

*دانشجوی دکتری تاریخ تمدن اسلامی دانشگاه معارف اسلامی قم ۱٫Arnold Joseph Toynbee 2. توین بی در سال ۱۸۸۹ در لندن به دنیا آمد. در زمینه زبان و ادبیات کهن لاتین و یونان در کالج های وینچستر و بالیول و دانشگاه آکسفورد به تحصیل پرداخت. به آتن رفت و در مدرسه عالی باستان شناسی بریتانیایی این شهر مشغول تحقیق شد. در سال ۱۹۱۲ به سمت استاد تاریخ به بالیول بازگشت و تا سال ۱۹۱۵ به تدریس تاریخ باستان پرداخت و توین بی مشاغل دولتی را با کارشناس امور ترکیه در اداره سیاسی وزارت خارجه و سپس کنفرانس صلح پاریس آغاز کرد. از سال ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۴ استاد کرسی مطالعه زبان و ادبیات یونان و بیزانسی در کینگ کالج دانشگاه لندن بود. در سال ۱۹۲۵ سرپرست بخش مطالعات امور بین الملل انستیتو سلطنتی انگلستان شد و طی سال های ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۶ سرپرست تمام وقت مطالعات و تحقیقات وزارت خارجه شد. اوآثار گوناگونی در موضوعات مختلف نظیر تاریخ یونان، سیاست بین المللی و مسائل جاری نگاشته است. اثر اصلی او مطالعه تاریخ (A study of history) است که ده جلد آن بین سالهای ۱۹۳۶ تا ۱۹۵۴ منتشر شد (در زمینه زندگی نامه توین بی ر. ک: ادواردز، پل، فلسفه تاریخ، ص ۳۱۳-۳۱۴؛ سوروکین پی تریم، نظریه های جامعه شناسی و فلسفه های نوین تاریخ ، ص ۱۳۹- ۱۴۰). ۳٫ همان، ص ۱۴۱٫ ۴٫ همان، ص۱۴۲٫ ۵٫ دبیلو والش، مقدمه ای بر فلسفه تاریخ، ص ۱۷۸- ۱۷۹؛ حسینعلی نوذری، فلسفه تاریخ ، ص ۵۸-۵۹٫ ۶٫ پل ادواردز، فلسفه تاریخ ، ص ۳۱۵٫ ۷٫ حسینعلی نوذری، فلسفه تاریخ، ص ۵۹- ۶۰؛ پی تریم سورو کین، نظریه های جامعه شناسی و فلسفه های نوین تاریخ، ص ۱۴۲- ۱۴۳٫ ۸٫ همان، ص ۱۴۲- ۱۴۳٫ ۹٫ همان، ص ۱۴۴- ۱۴۶٫ ۱۰٫ همان، ص ۱۴۶٫ ۱۱٫ همان، ص ۱۴۷-۱۴۸٫

منبع:تاریخ در آینه پ‍ژوهش-شماره ۲۵ ادامه دارد… /ک