امتیازات المیزان در گفت و گو با استاد محمدهادی معرفت

آنچه تفسیر المیزان را از دیگر تفاسیر متمایز ساخته، چیست؟ نوآوری های ایشان چه و در چه مواردی روش های پیشین را تکمیل کرد؟ زمینه هایی که منحصر به ایشان بود یا المیزان آغازگر آن بود، چیست؟
استاد معرفت:آنچه با مراجعه به این تفسیر بسیار شریف و گرانقدر به دست می آید، این است که ایشان، در تألیف این تفسیر، نگرش، گرایش یا انگیزه خاصی، مانند بسیاری از تفاسیری که در عصر متأخر نوشته شده است نداشت.فرض کنید مثلاً تفسیر طنطاوی انگیزه اش این بود که جنبه های علمی و اشارات علمی قرآن را روشن سازد و سعی کرد از دیدگاه فرآورده های علمی امروز به عظمت قرآن پی ببرد. حال، موفق بود یا نه؟ سخن دیگری است.یا تفسیر المنار بیش تر در جهت تربیت اجتماعی است که هدف اصلی قرآن نیز همین است و قرآن برای تربیت جامعه آمده است.شیخ محمد عبده، انسان هوشیاری بود و دگرگونی و تحولی که در عصر او از شرق آغاز شده بود و در کشورهای اسلامی گسترش می یافت، او را تا اندازه ای نگران ساخته بود که مبادا مسلمانان یک پارچه زیر نفوذ جلوه های غربی و تهاجم فرهنگی غرب قرار گیرند. تهاجم فرهنگی، دروازه اش مصر بود. فرهنگ اروپایی، اساس آن، جدا ساختن دین از زندگی انسان است.منطق اروپا بر این است که دین، یکی از خواسته های انسان است، به این معنی که انسان در زندگی خود خواسته هایی دارد که یکی از آن ها دین است. گاهی می خواهد با خدای خود راز و نیاز کند تا صفای روحی پیدا کند و از فشارهای زندگی مادی تا اندازه ای سبک شود. بنابراین، دین هم یک نیاز است، مانند تفریح و نیازهای دیگر. نه این که دین، پایه زندگی بشر باشد.این نگرش اکنون هم در اروپا هست و برخی از روشنفکران ما نیز این چنین فکر می کنند و بر این باورند که دین برای انسان ضروری است، ولی نه این گونه که پایه گذار زندگی باشد، انسان خود می تواند زندگی خود را بسازد و تأمین کند و نیازی به دین ندارد.از این رو برای کسانی که این نگرش و اندیشه را دارند، تفاوتی در این نیست که این دین، چه دینی باشد. همین اندازه که انسان را آرامش روحی دهد و سنگینی بار زندگی را برای او کمی آسان سازد، کافی است. حال، دین زرتشتی باشد،‌یا بودایی یا مسیحی یا اسلام، فرقی در این نیست. و هم اکنون بسیاری از نویسندگان و سخنرانان کشور ما از لابه لای سخنانشان همین مطالب به دست می آید. و نگرانی آن ها از این است که چرا ما زندگی جامعه را بر روی پایه های دین بنا می کنیم.شیخ محمد عبده، نسبت به این اندیشه نگران بود و اساساً این تفسیر (المنار) به صورت مقالاتی بود که در آن به جنبه های تربیتی و اجتماعی قرآن می پرداخت و هدف و سخن او این بود که جامعه، در تمدن بشری، باید از دین و وحی الهام بگیرد و ظاهراً از موفق ترین افرادی که در این زمینه کار کرده اند، ایشان بوده است.پس از او سید قطب متوجه همین نکته و همین نگرش است. شیخ محمد عبده ادیب بود و سید قطب هم نویسنده و ادیب بود، ولی سید قطب، دانش او را نداشت و از این نظر در سطح او نبود، گرچه خود دانشمند است.خلاصه آن که این گونه تفاسیر در عصر اخیر، به این جنبه توجه بسیاری داشته اند، منتهی تفسیر المنار که عرضه شد، از آن جا که از دیدگاه کسانی بود که در مکتب غیر اهل بیت (علیه السلام) پرورش یافته بودند و بر اساس نیازهای جامعه نیز بود، اثری مستقیم بر روی جامعه اسلامی گذاشت.در اینجا بود که علامه طباطبایی احساس نگرانی کرد و در واقع می خواست، همان هدف و انگیزه ای را که امثال تفسیر المنار، دنبال می کنند و همان پیام ها و نگرش ها را در سایه مکتب اهل بیت (علیهم السلام) مطرح کند و در واقع حاشیه ای بر آن تفسیر باشد و در مواردی که احیاناً این گونه مفسرین در تشخیص خود اشتباه کرده اند، دیدگاه آنان را تصحیح کند. از این رو ایشان تفسیر خود را بر همین پایه گذاشت.جالب آن که هم اکنون در المیزان می بینیم که تا آنجا که تفسیر المنار رسیده و چاپ شده است (سوره یوسف) ایشان با شرح و بسط بیشتری و با برداشت های گسترده تری بحث کرده اند، ولی پس از آن در تفسیر بقیه قرآن به اختصار گذاشته اند و این دوگانگی میان دو نیمه تفسیر المیزان، بسیار ملموس است. در مواردی متن آیات، یک صفحه را شامل می شود، ولی بیش از نصف صفحه تفسیر و توضیح ندارد، که در نیمه اول تفسیر به عکس است.بنابراین تفسیر ایشان در واقع،‌ تصحیح و تکمیل است، برای تفاسیری که در عصر ایشان عرضه شده است. و لذا ایشان در تفاسیر اجتماعی بسیار خوب وارد شده اند و نقطه نظرهای خوبی دارند. البته از آنجا که ایشان استاد عرفان و فلسفه بوده اند، در مسائل معرفتی و معارف قرآن و مسائل فلسفی، فقط نخواسته اند یک مسأله فلسفی یا کلامی را مطرح کنند، بلکه تنها مسائلی را دنبال کرده اند که پایه جامعه زندگی و تربیت است و در این زمینه اثر مستقیم دارد.بنابراین بهترین عنوانی که به این تفسیر می توان داد، همان تفسیر جامع است. مقصود از تفسیر جامع، آن است که گرایش خاصی نداشته باشد. در این تفسیر، جنبه های تاریخی، ادب، فلسفی و کلامی قرآن و جنبه های گوناگون دیگر مطرح است، ولی بیش ترین هدف، مسائل اجتماعی است، آن هم به عنوان تکمیل و تصحیح آیه بزرگان در این زمینه در عصر حاضر نوشته اند.از این نقطه نظر، تفسیر المیزان، به راستی در خور اهمیت است و اگر چنانچه این تفسیر به زبان روز نوشته می شد و دیدگاه های ایشان در مسائل اجتماعی و شناخت، به خوبی عرضه می شد، به عقیده بنده در عالم اهل سنت تحولی ایجاد می کرد.متأسفانه در جامعه اهل تسنن، با آن که به این تفسیر عنایت دارند و آن را جزو تفسیرهای معتبر و محققانه و نوشته یک استاد صاحب نظر تلقی می کنند، ولی از این که بهره کافی را از آن نمی توانند ببرند، اظهار تأسف می کنند. زیرا اولاً قلم علامه سنگین است، حتی به زبان فارسی هم این چنین است و فرقی در این نیست. نه آن که ایشان به عربی آشنا نباشد، اصلاً قلم ایشان سنگین است. همین کتاب اصول فلسفه و روش رئالیسم که نوشته اند، اگر توضیحات و بیانات علامه مطهری نبود، شاید اصلاً مقصود علامه روشن نمی شد.از این جهت گمان می کنم اگر در این جهت تلاش شود که مطالب تفسیر المیزان به ترتیب خود تفسیر، موضوع بندی شود، نه براساس ترتیب موضوعات، بلکه از همان سوره حمد آغاز شود و مطالب ایشان به ترتیب آیات، موضوع بندی شود و مثلاً گفته شود این آیه سوره حمد این مطلب را دارد… سوره بقره آیه ۱-۲-۳ این موضوعات را دارد…، بسیار ارزنده است؛ یعنی کسی که تفسیر المیزان را مطالعه می کند، در جایی که ابهام دارد، به این نوشته مراجعه کند.این کار را برخی از علمای لبنان به ویژه شیخ محمد زین الدین می خواستند انجام دهند و با من مشورت کردند و من نیز آنها را ترغیب کردم. بنا بر این بود که به صورت گروهی انجام شود، ولی انجام نگرفت.در ایران هم جمعی خواستند این کار را انجام دهند و شاید گروه ها و نهادهایی برای این کار تشکیل شده است، ولی مشکل در این است که آن کسانی که متصدی این کار می شوند، در آن حدّ نیستند که واقعاً به مرادات ایشان پی ببرند، و لذا مقداری شروع می کنند و به بن بست می رسند و کار، رها می شود.بنده عقیده ام بر این است و اثبات می کنم، تا آنجا که می توانم روی مواردی خاص در این تفسیر انگشت بگذارم، این تفسیر گنجینه ای از اندیشه های اسلامی است، در سطح بسیار بالا و نوآوری های بسیار قابل توجهی در این تقسیر هست که متأسفانه در زمان خود علامه این مطالب در جامعه ما روشن نشده است، چه رسد به جامعه دیگران. و هنوز هم همین گونه است و مواد خام این تفسیر در هاله ای از ابهام پوشیده است و مرور زمان، این مطالب را روشن خواهد ساخت.همان گونه که علامه مطهری فرموده اند، من نیز واقعاً عقیده دارم که وجود عینی و شخصیت عینی علامه در المیزان منعکس است و ناشناخته مانده است و اگر روند به همین شکل باشد، گمان ندارم تا صد سال دیگر نیز ایشان شناخته شود.علامه مطالب بسیار نو و تحقیقات بسیار عمیق و عالی در این تفسیر مطرح کرده اند. نمی خواهم به کسی جسارت کنم، ولی شاگردان شاخص ایشان یا نفهمیده اند و به مطالب ایشان نتوانسته اند برسند، یا کوتاهی می کنند. یکی از این دو است.بنده هم اکنون عقیده دارم، درباره برخی از مطالب، اگر نظر علامه را در این تفسیر از شاگردان برجسته ایشان بپرسیم، یا نمی دانند، یا اگر می دانند، عرضه نکرده اند و هر یک از این دو دارای اشکال است.چرا نباید شاگردان علامه او را به جهان معرفی کنند؟ علامه یک شخصیت علمی است، اسلام شناس است. ما بزرگ ترین اسلام شناس را با یک مغز فلسفی عمیق در دوران اخیر داشته ایم و او در این تفسیر، اسلام را به ما درست شناسانده است. آیا نباید این شخصیت شناخته شود و افکارش مطرح گردد؟ چرا افکار علامه مطرح نمی شود؟هم اکنون ما می بینیم شاگردان ایشان تفسیر می نویسند؛ ولی مطالب خودشان را می نویسند. قصد جسارت نیست، ولی بسیاری از مطالب خودشان جز مطالب عمومی چیزی نیست، در صورتی که مطالب ایشان، همه، مطالب نو و زیربنایی و اساسی است که امکان دارد در اندیشه های علمی و فلسفی و اسلامی تحول ایجاد کند.علامه در این زمینه نوشته است پیرو گفته های دیگران نبوده و چنین نبوده که آنچه را که دیگران گفته اند، درست بداند. هیچ محققی این گونه نمی اندیشد و اگر چنین باشد، مقلد است، نه محقق.یک دانشمند، آن گاه محقق است که یک درصد احتمال اشتباه را در گفته های استاد خود، که پیش از او بوده است بدهد و به دنبال این احتمال درصدد تحقیق برآید و بدین گونه علم و دانش، پیشرفت می کند.بنابراین نقطه آغاز هر تحقیقی، شک است. اگر شک نباشد، انسان تحقیق نمی کند. انسان های بی فکر و بی اندیشه و بی تفاوت، هرگز شک نمی کنند و مسائل را سربسته و دربسته می پذیرند، پس لازمه تحقیق شک است.علامه این حالت را به خوبی داشته است. در فقه نیز مرحوم امام (رحمت الله علیه) وقتی به نجف آمدند این مسأله را برای ما مجسم کردند.علامه طباطبایی در مسائل فلسفی، کلامی، معارف، شناخت و… این رویه را داشته است و به طور طبیعی اگر یک دانشمند، در مسأله ای تشکیک و سپس تحقیق کرد، حرف تازه ای خواهد داشت. علامه این گونه است. و هر دانشمندی که چنین باشد، یک پله یا دو پله، علم را به پیش می برد و علامه چنین کرده است.علامه همه شخصیت علمی خود را در این تفسیر ریخته است. بنابراین بحث و تحقیق، پیرامون این تفسیر و استخراج مطالب نو که در این تفسیر فراوان است، یکی از ضروریات حوزه های علمی شیعه است. تا دست کم به عنوان یک دانشمند اسلامی بتوانیم او را به دنیای اسلام عرضه کنیم که این کار تاکنون نشده است.یکی از نویسندگان مصری در مجله الرساله که از سوی مجمع التقریب منتشر می شد، ‌بحثی پیرامون تفسیر المیزان دارد. در آنجا از این تفسیر، بسیار تعریف کرده است، ولی می نویسد:متأسفانه این تفسیر به زبان عربی ایرانی نوشته شده و لذا برای ما مصری ها قابل فهم نیست.اشتباه او در این است، ما عربی ایرانی و مصری نداریم. ولی چون بیان علامه سنگین است، پنداشته عربی ایران، غیر از عربی مصری است. بنابراین کوتاهی از ما است که ما این عربی ایرانی را – به گفته آن نویسنده مصری – به عربی بین المللی برگردانیم و ارائه بدهیم و اعلام کنیم که این علامه است و این مطالب علامه.من مثال های زیادی می توانم بزنم، زیرا روی تفسیر المیزان بسیار زحمت کشیده ام. از باب نمونه مسأله ای در رابطه با تفسیر به رأی مطرح است که تفسیر به رأی چیست؟ این مسأله از هزار سال پیش تاکنون، مورد بحث علما بوده است. اکنون شاهد در اینجا است:آیت الله العظمی خویی (رحمت الله علیه)، استاد محترم ما، در زمینه تفسیر به رأی، نظریه ای دارند و استاد بزرگوار، علامه طباطبایی هم نظریه ای دارند. این دو بزرگوار هر دو شاگرد مرحوم محمدجواد بلاغی، صاحب تفسیر آلاء الرحمن هستند؛ یعنی هر دو شاگرد یک مکتب اند و تفسیر قرآن را از یک استاد گرفته اند، ولی در این مسأله – تفسیر به رأی – دو دیدگاه دارند در مقابل یکدیگر.آقای خویی می فرماید: اگر مفسر براساس ضوابط و اصول مقرره عقلائیه که اصول محاوره ای نیز گفته می شود و اصول لفظی یا اصول عقلایی نیز نامیده می شود، از قرآن استنباط کند و بفهمد، این تفسیر به رأی نیست، تفسیر به رأی، آن گاه است که انسان از راه، وارد نشود و از غیر طریق و مقررات عقلائیه بخواهد، مطالب قرآن را کشف کند. وقتی راه را کج برود و برخلاف شیوه عقلا حرکت کند، این تفسیر به رأی است.علامه طباطبایی می فرماید: قرآن در القای مطالب و بیان مقاصد خود، شیوه ای غیر از شیوه متعارف عقلا پیش گرفته است و لذا اگر کسی بخواهد، قرآن را با همین شیوه عقلایی و براساس همین اصول و مقررات معمول در محاوره تفسیر کند، این تفسیر به رأی است.در اینجا دو سخن از دو بزرگوار که هر دو شاگرد یک استاد هستند، در تفسیر حدیث شریف من فسّر القرآن برأیه اظهار شده است. من وقتی درباره تفسیر و شرایط تفسیر و آفات و موانع و منابع تفسیر بررسی می کردم و می نوشتم – که اکنون این نوشته ها با عنوان التفسیر و المفسرون به چاپ رسیده است – به اینجا که رسیدم، فرمایش آقای خویی را نقل کردم، فرمایش علامه طباطبایی را نیز نقل کردم، ولی در‌ آن زمان در این اندیشه بودم که علامه چه می خواهد بگوید؟ چگونه ممکن است انسان همین روش عقلا را برگزیند و بر اساس اصول و مقررات عقلائیه حرکت کند و به سراغ قرآن برود، و این، تفسیر به رأی باشد؟ این به چه معنی است؟ و لذا فرمایش ایشان را به کامل نقل کردم و در کنار آن نوشتم: جای تأمل است، باید دقت شود.ده سال – بدون مبالغه – روی این موضوع فکر می کردم که ایشان چه می خواهد بگوید، پس از ده سال به فرمایش ایشان پی بردم. ایشان مسأله نوی را مطرح کرده است. مطلب تازه ای که هم اکنون با عنوان « شناخت زبان وحی » در اروپا مطرح است و « هرمنوتیک » نامیده می شود. می گویند: اساساً وحی، زبان خاصی دارد، زبان وحی، زبان مردم عادی نیست، نمی توان همان گونه که برای تفهیم و تفهم سخنان مردم به سراغ آن ها می رویم، به سراغ زبان وحی هم برویم.ایشان می خواهد بفرماید، اساساً قرآن، زبان خاصی و اصطلاحاتی ویژه خود دارد. گاه مطالب خود را در قالب اصطلاحات خود مطرح ساخته، نه بر اساس اصطلاحات عرف عام. بنابراین اگر بخواهید مطالب قرآن را بر پایه مصطلحات عرف عام معنی کنید، اشتباه کرده اید، بلکه باید قرآن را از دیدگاه مصطلحات ویژه خود او تفسیر کنید و بفهمید.به نظر بنده، تفاوتی که بین سخن آقای خویی و علامه دیده می شود، به جهت خلطی است که در اینجا شده است. زیرا در اینجا دو وادی و دو زمینه مطرح است؛ ترجمه و تفسیر. مراجعه به اصول مقرره عقلائی در باب ترجمه الفاط است و ربطی به تفسیر ندارد.تفسیر، یعنی اگر در بیان آیه، نقطه ابهامی وجود دارد، با کدام اصول عقلائی رفع می شود.آقای خویی می فرمایند: ما همان گونه که در محاورات عمومی به اصول و مقررات عقلائیه مراجعه می کنیم، در قرآن نیز این گونه عمل می کنیم. ما عرض می کنیم: استاد بزرگوار! این مربوط به ترجمه تحت اللفظی کلمات است، نه تفسیر. تفسیر، یعنی رفع ابهام. در روایت می فرماید: من فسر القرآن برأیه و نفرموده من ترجم القرآن. گاهی در تفسیر قرآن، غموض پیدا می شود، در آن صورت به تفسیر نیاز دارد و اگر غموض پیدا نکند، نیازی به تفسیر نیست.شما می گویید:اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمِینَسپاس مر پروردگار جهانیان رااین تفسیر نیست، ترجمه است. اما اگر در برابر شما دانشمندی بود و درباره این آیه پرسش هایی مطرح کرد که مثلاً رب با خالق فرق دارد؟ یا این جهانیان به چه معنی است؟ این پرسش ها را با کدام اصول عقلائیه می توان پاسخ گفت: پاسخ این پرسش ها نیازمند مطالب دیگری است.یا فرض کنید آیه شریفه می فرماید:یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ (۱).این آیه لحن تهدید دارد. در این که چگونه و چرا خداوند، حائل می شود و اصلاً معنی آیه چیست و این چگونه تهدیدی است؟ اینها همه ابهام دارد و نیازمند تفسیر است.اکنون این آیه را چگونه با اصول مقرره عقلائیه می توانید تفسیر کنید؟ کدام اصل، اصاله الحقیقه؟ اصل عدم قرینه؟ اصاله الاطلاق؟ همه این اصول عقلائیه را جمع کنیم،‌ لغت را هم می آوریم. آیا می توان ابهام آیه را برطرف ساخت؟ آیا اینها می توانند برای ما یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ را روشن کنند؟ بدون شک نمی توانند. قرآن زبان خودش را دارد و این یک زبان و یک اصطلاح است.اینجا است که علامه می فرماید اگر می خواهید اصطلاحات قرآن و زبانی را که قرآن با آن سخن گفته است، به دست آورید و این ابهامات را برطرف سازید، هیچ گونه راهی ندارید، جز آن که به سراغ خود قرآن بروید، این امری طبیعی و عادی است.شما فرض کنید اصطلاح « فعل » در نحو را می خواهید بشناسید. ابن مالک می گوید: کلمه، اسم است و فعل است و حرف. می خواهید ببینید فعل یعنی چه؟ به قاموس مراجعه می کنید، به مصباح مراجعه می کنید، به اصول محاوره مراجعه می کنید، هیچ یک پاسخ گوی شما نیستند. در اینجا به سراغ خود ابن مالک می روید، تا خود او بیان کند. قرآن نیز همین گونه است. قرآن اصطلاحات ویژه خود را دارد.کلمه « اذن » در قرآن، اصطلاح خاصی است که با هیچ لغتی نمی توان آن را فهمید.وَمَا هُمْ بِضَارِّینَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّهِ (۲).این آیه یعنی چه؟ اصلاً کلمه اذن در قرآن یعنی چه؟ پاسخ آن از کتب لغت به دست می آید؟ لذا علامه می فرماید، قرآن، خود زبان و اصطلاحات خاصی دارد و این زبان و اصطلاحات او را باید از خود او کشف کرد.مثلاً در آیه ای که گذشت: (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ) این آیه تهدید است. به دلیل آیه (وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ (۳)) را می رساند؛ زیرا خود کلمه (قلب) در قرآن، اصطلاح خاصی است که با کتب لغت روشن نمی شود. قلب یعنی: حقیقت شخصیت واقعی انسان. اگر انسان به دستور شرع عمل نکند، اولین عقوبتی که بدان دچار می شود، این است که فراموش می کند که انسان است. جامعه ای که در آن خدا نباشد، انسان هم در آن وجود ندارد. بلکه افرادی هستند که می خورند و می آشامند و سخن می گویند؛ اما این جامعه، جامعه انسان نیست. این نخستین بلایی است که جوامعی که پشت پا به شریعت می زنند، دچار آن می شوند. انسان موجود شریف و کریم و والایی است که در اینجا فراموش می شود. و آیه وَلاَ تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ (۴) این را می گوید.این است که عرض می کنیم علامه در اینجا مسأله نوی را مطرح کرده است. اکنون بنگرید از هزار سال پیش تاکنون که تفسیر نوشته اند، این مطلب را کسی گوشزد نکرده و دیگر تفاسیر مطرح نکرده اند.اسف انگیز است که شاگردان دست اول علامه در حوزه، این مطالب را و این را که علامه چنین مطالبی را دارد، مطرح نکرده اند. در نتیجه باید گفت: علامه شناخته نشده است و در حوزه مطرح نشده است. مفسران قرآن، تفسیر خودشان را می گویند. علامه را در جامعه مطرح نمی کنند.مثال دیگری در اینجا می زنیم. مسأله ای درباره قرآن از دیر زمان مطرح بوده است، با عنوان تناسب آیات و سور. آیا میان آیات یک سوره رابطه ای وجود دارد یا نه؟ آیا آیه دوم با آیه اول رابطه مستقیم دارد یا نه؟ نه در اصل هدایت، زیرا از این جهت سرتاسر قرآن درباره هدایت است.مسأله دیگر، رابطه میان سوره ها است که مثلاً سوره آل عمران با سوره بقره تناسبی داشته که پس از آن قرار گرفته است یا نه؟ این نیز خود بحثی جداگانه است. البته مسأله تناسب سوره ها را ما قبول نداریم و این را از اشتباهات مرحوم طبرسی می دانیم که سعی کرده است تا بین سوره ها تناسب ایجاد کند. ایشان راه را اشتباه رفته است. ولی مسأله تناسب آیات یک سوره، بعضی با بعضی دیگر، این مورد بحث است.پاسخ سؤال یاد شده در ابتدا منفی است، زیرا طبیعت نزول قرآن چنین اقتضا می کند که میان آیات تناسبی نباشد، زیرا قرآن، نجوماً نازل شده و یک جا فرود نیامده است. هرگاه بِسْم الله الرَّحْمَنِ الرِّحیمِ نازل می شد، معلوم می شد، سوره تازه ای آغاز شده است. چند آیه به مناسبت خاصی یا پیشامدی نازل می شد و کاتبان وحی آن را می نوشتند، پس از چند روز حادثه دیگری پیش می آمد و به مناسبت آن،‌ چند آیه دیگر نازل می شد و کاتبان وحی این آیات را پشت سر آن آیات ضبط می کردند. در اینجا آن حادثه دیروز با حادثه امروز ارتباطی نداشت و در دو موضوع جداگانه بودند. بنابراین از آنجا که این دو حادثه که سبب نزول این آیات شده اند، ارتباطی نداشته اند، طبعاً آیات نازل شده به این مناسبت نیز، با هم ربطی ندارند.بنابراین در ابتدا باید گفت هیچ تناسبی میان آیات قرآن نیست، مگر آنجا که احراز کنیم، چند آیه با هم نازل شده اند.در این زمینه در نیم قرن اخیر، ذهن علما متوجه این نکته شد که آیات هر سوره یک رابطه معنوی با یکدیگر دارند، با آن که در مناسبت های مختلف نازل شده اند. از این رو مسأله ای امروزه مطرح است، با عنوان: الوحده الموضوعیه فی القرآن؛ یعنی هر سوره قرآن یک موضوع خاص را دنبال می کند.در تفسیر فی ظلال القرآن سعی شده است تا در آغاز هر سوره، اهداف آن سوره را روشن سازد. یکی از شاگردان سید قطب نیز کتابی نوشته است، با عنوان ما فی کل سوره من اهداف.اکنون این مسأله مشکل آفرین شده است، به جهت آن که پی بردن به این که هدف در هر سوره چیست؟ و آیا این کار ممکن است یا نیست؟ مورد بحث واقع شده است.این مسأله در گذشته مطرح نبوده و در قرن گذشته، مسأله ای با این عنوان وجود نداشته است. در نتیجه آیات یک سوره را با هم مرتبط نمی دانسته اند، یا حداقل آیات این صفحه را با صفحه دیگر مربوط نمی دانسته اند، زیرا شأن نزول هر یک جداگانه است. در نتیجه باید قرینه سیاق در قرآن وجود نداشته باشد، قرینه سیاق، وقتی وجود دارد که کلام متصل باشد، ولی در کلام منفصل قرینه سیاق نیست.اکنون ببینید، علامه طباطبایی در اینجا چه کرده است. ایشان در اینجا نظریه ای دارد که می فرماید:قرآن، فی عین کونه کلاماً مفصولا، هو کلام متصل اوله بآخره؛یعنی در عین انفصال، اتصال و انسجامی قوی میان آیات وجود دارد.ایشان می گوید: علمای بیان در گذشته برای هر سوره مسأله حسن افتتاح و حسن اختتام گفته اند و این را یکی از دلایل اعجاز قرآن دانسته اند و می گویند، قرآن بدون مقدمه وارد مطلبی نمی شود، بلکه نخست مقدمه ای لطیف و ظریف می آورد، تا شما را آماده سازد و سپس وارد مطلب می شود و آن گاه که سوره می خواهد خاتمه پیدا کند، جمع بندی می کند و مطلب را ابتر و بی دنباله رها نمی کند.این را علمای قدیم گفته اند. اکنون چه می گویند؟ آیا اگر هر سوره حسن مفتتح و حسن ختام دارد، ممکن است وسط آن انسجام نداشته باشد؟ پس بدون تردید هر سوره دارای مقصد یا مقاصدی است و با مقدمه ای وارد سوره می شود و سپس مطلب را عرضه می کند و با پایان یافتن مطلب، جمع بندی می شود و سوره پایان می یابد.علامه می فرماید: ببینید! اختلاف تعداد آیه های هر سوره روی چه حسابی است؟ چرا یک سوره ۲۸۶ آیه و سوره دیگر ۵۵ آیه و سوره دیگری ۷۳ آیه و سوره ای سه آیه دارد؟ آیا این بی حساب است؟ اگر بگویید، این حسابی ندارد و امری اتفاقی است، باید گفت: هذا لایصدر من الحکیم.علامه می گوید: پاسخی برای این ندارم، جز آن که بگوییم هر سوره هدفی را دنبال می کند و تا آن هدف، کامل نشود، سوره پایان نمی یابد. گاهی هدف سوره با پنج آیه تمام است، گاه با ۵۰ آیه و گاهی با ۲۰۰ آیه و گاه کم تر و یا بیش تر، پس اختلاف عدد آیات هر سوره، مبتنی بر هدفی است که در آن سوره دنبال شده است. در نتیجه هر سوره مشتمل بر هدف خاصی است و همین، وحدت موضوعی آن سوره را تشکیل می دهد.این مطلب تازه را علامه مطرح کرده است. کدام یک از شاگردان او این مطلب را در حوزه مطرح کرده اند؟ یا کدام یک به دنبال این رفته اند که این سوره چه هدفی را دنبال می کند؟ این مطلب بسیار نو و ارزنده را علامه مطرح کرده است.استاد عبدالله درّاز که استاد دانشگاه است، می گوید: من و شاگردانم ده سال روی سوره دخان کار کردیم، تا توانستیم بفهمیم، این سوره چه چیزی را دنبال می کند و هدف آن چیست؟ بنده نیز در جلد پنجم التمهید برای نمونه، هدف کلی سوره بقره و سوره حمد را تا حدود توانایی خودم روشن کرده ام.آیا نباید اکنون شاگردان علامه این مطلب را که علامه مطرح کرده و مطلب نوی است و پاسخ گوی سؤالات است و گوشه ای از حکمت الاهی را در تعیین تعداد آیات هر سوره روشن می سازد، دنبال کنند و ادامه دهند؟در تفسیر المیزان، این گونه مطالب که واقعاً نو بوده و جنبه تفسیری ناب دارند، فراوان هستند که مطرح نشده اند. و این، یعنی علامه مطرح نشده است.از این رو می بینیم، یک نویسنده، تفسیری می نویسد و یکی از منابع او تفسیر المیزان است، بدون این که از المیزان چیزی بفهمد و به نوآوری های آن توجهی بکند. در نتیجه، با آن که از المیزان استفاده کرده، نتوانسته است علامه را نشان دهد.درد اینجا است که نتوانسته اند علامه را نشان دهند و تفسیر المیزان را همانند یکی از تفاسیر معمولی – که فراوان هستند – پنداشته اند.تفسیرهای بسیاری در حد یک مراجعه کننده مبتدی در فهم قرآن و برای مردم معمولی نوشته شده است،‌ اما چیزی که بتواند تفسیر المیزان را جلوه دهد و گویای اندیشه های علامه در تفسیر باشد، نیست.این ظلمی است که در حق علامه شده است و به عقیده من ایشان در جامعه شیعه و در حوزه قم و دیگر حوزه های دینی شیعه مظلوم ترین فرد است. آن همه زحمت و تلاش که ایشان روی قرآن انجام داده و مطالب نو که آورده، مورد توجه قرار نگرفته است.بدین جهت این تفسیر، بسیار گرانقدر است و مطالب نو و ناب فراوانی در آن هست، اندیشه های درخشنده و تابناک علامه در این تفسیر، تجلی کرده است و وظیفه ما امروز این است که علامه را از دیدگاه این تفسیر بشناسیم و به جهان بشناسانیم.
با توجه به این که تفسیر المیزان، تفسیری ترتیبی با شیوه تفسیر قرآن به قرآن است، این شیوه چه نسبتی با تفسیر موضوعی دارد؟
استاد معرفت:یکی از ویژگی های المیزان، جمع نمودن میان دو شیوه تفسیری: ترتیبی و موضوعی است که با رعایت ترتیب در تفسیر آیات، به صورت آیه به آیه و سوره به سوره، از جایگاه بلند تفسیر موضوعی که اهمیت آن امروزه روشن شده، غافل نبوده است و هر دو جنبه را با کمال دقت و ظرافت دنبال کرده و تفسیری کامل در تمامی ابعاد، به جهانیان عرضه داشته است، و این از ویژگی های این تفسیر بلند آوازه است که موجب توجه دانش پژوهان و اسلام شناسان شده است.امروزه مسلم است که تفسیر موضوعی از اهمیت به سزایی برخوردار است و عالمان و محققان، بیش تر توجهشان معطوف این جهت شده که محتویات قرآن چیست؟ و چه مطالبی را بر جهانیان عرضه داشته است که از روز نخست مورد اعجاب و شیفتگی همگان گردیده و علاوه بر تسخیر جان ها، بر پهنای گسترده جهان سایه افکنده است؟علامه طباطبایی به این نکته توجه فراوان داشته، تا آنجا که قلم توانای ایشان فرصت یافته، مقاصد عالیه و معارف جلیله قرآن را دسته بندی کرده، آماده و کامل بر پژوهشگران روشن ضمیر عرضه داشته و روان تشنه آنان را با آبی زلال و گوارا سیراب کرده است.علامه، ابحاث وارده را کاملاً قرآنی مطرح کرده و از طفره رفتن و گریز به مطالب بیرونی پرهیز و تنها مطالب را از دیدگاه قرآن و با عرضه کردن آیات بر یکدیگر ارزیابی کرده است، و این نکته ظریفی است که از نظر تیزبینان دور نیست.نیز از جنبه تفسیر ترتیبی، هر آنچه طالبین تفسیر، از نکته و ظرافت های ادبی و اشارات علمی و ارزش ها و نیز شرح و تفسیر و رفع ابهام ها که به آن نیاز دارند، برآورده نموده، با ذوقی سرشار و قدرتی شگرف، تمامی ابعاد آن را مورد بررسی قرار داده است.
علامه تا چه اندازه از باورهای فلسفی و عرفانی خود در تفسیر متأثرند؟ برخی معتقدند، ایشان به رغم آن که دیگران را متهم می کنند که از پیش فهم ها و پیش فرض های خودشان در تفسیر قرآن متأثرند، خود ایشان نیز تحت تأثیر پیش فرض ها هستند و تفسیر ایشان خالی از پیش فرض های فلسفی و کلامی نیست، این اشکال را تا چه اندازه وارد می بینید؟
استاد معرفت:این یک امر طبیعی است که هر کسی که در رشته ای از علوم و معارف خبره است، هرگاه با آیه ای که در رابطه با همان رشته است برخورد کند، طبعاً بهتر از دیگران آن آیه را می فهمد. مثلاً وقتی یک فقیه،‌ با آیه ای مربوط به فقه برخورد می کند، آن آیه را بهتر از کسی که ادیب است، ولی از فقه اطلاعی ندارد، می فهمد.یا فرض کنید اگر آیه ای، به یکی از مسائل علمی آفرینش جهان اشاره دارد، کسی که از این گونه دانش ها بی اطلاع است، متوجه اشاره آن آیه نمی شود، ولی برای یک دانشمند متبحر در زمینه یاد شده، این نکته جالب توجه است و به گونه عمیق آیه را می فهمد.لذا بنده عقیده ام این است که تفسیر قرآن باید به صورت گروهی انجام شود، به این معنی که جمعی که در رشته های گوناگون تخصص دارند، قرآن را مورد مطالعه و دقت قرار دهند و هر گروه در رابطه با تخصص خود، آیات مربوط را روشن سازند.بنابراین علامه که در فلسفه و عرفان تخصص دارد، خواه ناخواه، آیات در این رابطه را بهتر از کسی که از فلسفه بی اطلاع است، می فهمد. این امری طبیعی است و جای انتقاد نیست. علامه نیز این را به صورت انتقاد مطرح نکرده و امری طبیعی می داند. منتهی سخن علامه در اینجا، این است که مواظب باشند که این تخصص، موجب آن نشود که بر قرآن چیزی تحمیل کند، اما اگر از تخصص ها در زمینه تفسیر استفاده شود، چه مانعی دارد؟ بلی! تخصص ها نباید مفسر را وادار کند که قرآن را به سمت و سویی که در آن تخصص دارد، سوق دهد. این کار مورد نکوهش است، ولی استفاده از تخصص ها در فهم قرآن بی اشکال است.فهمیدن قرآن ابزار می خواهد و قرآن ابعاد گوناگونی دارد و در هر بعدی ابزار متناسب خود را دارد. فرض کنید یک متکلم که در علم کلام تخصص دارد، وقتی به کلمه « احد » می رسد، چیزی می فهمد که دیگری که فرقی بین « واحد » و « احد » نمی گذارد، نمی فهمد و اینها امری طبیعی است.آنچه علامه می خواهد بفرماید، این است که انسان وقتی در برابر قرآن است، باید سعی کند، حال تجریدی به خود بدهد و ببیند، واقعاً از حاقّ لفظ چه استفاده ای می شود و گمان می کنم این حرف درستی است.از دانش ها به عنوان ابزار استفاده می شود، ولی ابزار نباید جلودار ما باشد. ابزار باید وسیله باشد. باید انسان خود را در برابر یک آیه تجرید کند و چنان فرض کند که یک فرد عرب در زمان جاهلیت است که تنها زبان عربی را می داند، آنچه را می فهمد ظهر قرآن قرار دهد و پس از آن سراغ ابزاری که در اختیار دارد برود و با کمک این معلومات، به بطن آیه پی ببرد، این اشکالی نخواهد داشت و علامه هم همین کار را کرده است.ایشان واقعاً خود را در برابر آیه تجرید کرده است و سپس فرموده و یستفاد من الآیه… از ابزار علمی که در اختیار دارد، کمک گرفته و می گوید از آیه چنین استفاده می شود. ولی در آغاز تنها ظاهر آیه مطرح است.پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) نیز فرموده است:ما فی القرآن آیه الا و لها ظهر و بطناما پی بردن به بطن قرآن، دیگر ربطی به عرب بودن و دانستن لغت ندارد. این کار ابزار علمی می خواهد.اگر علامه از ابزار علمی استفاده می کند، امری طبیعی است و برای استفاده و بهره برداری مطالبی است که ما آن را بطن می نامیم، ولی از لحاظ فهم ظاهری، همان گونه که گفته است، عمل کرده و تخلف نیز نداشته است و لذا به گمان من این اشکال برایشان وارد نیست.
برخی گفته اند در مواردی از این اصل تخلف شده است؛ مثلاً درباره روح، ایشان روح را مجرد دانسته اند و از عالم امر گرفته اند، حال آن که روح، شیء نامیده می شود و هر شیء مخلوق است. به دلیل آیه (إِنَّا کُلَّ شَیْ‏ءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ… (۵)).
استاد معرفت:ایشان بر مسأله تجرد روح اصرار دارد و هرگز از رأی خود برنگشته است و از عالم امر بودن روح را دلیل بر تجرد آن گرفته است. و آیه را دلیل آن گرفته است که روح از سنخ عالم ملکوت است، نه از سنخ عالم ناسوت.علامه روح را حادث می داند و به تعدد قدما قائل نیست. ایشان همه ملائکه را و روح را مجرد و از عالم امر می داند؛ یعنی اینها مخلوق هستند و از سنخ عالم ملکوت اند و این هیچ منافاتی با این که مخلوق و حادث باشند، ندارد.تجرد به معنی ازلی بودن نیست. بیش تر فلاسفه در مقابل متکلمین، روح و ملائکه و جن را مجرد، و در عین حال، حادث و مخلوق می دانند.
گفته شده که منظور از « کتاب مبین » در آیه « … وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ یَابِسٍ إِلَّا فِی کِتَابٍ مُبِینٍ (۶) » به مبنای ایشان، لوح محفوظ است و نه قرآن. ولی در جلد نخست المیزان به صراحت، منظور از آن را قرآن دانسته اند.
استاد معرفت:انسان باید به آرا و نظرات بزرگان ارج بنهد، گرچه آن را قبول نداشته باشد، زیرا فهمیدن حرف بزرگان، خود، ارزش است و قبول داشتن آن، مطلب دیگری است.به عقیده من بسیاری از مشکلاتی که بر ایشان وارد شده، بر اثر این است که به حق مطلب ایشان پی برده نشده است. نمی خواهیم بگوییم ایشان از هر گونه اشکال مبرا است، ولی بسیاری از اشکالات از این قبیل است.این شیوه را ما از آیت الله حکیم یاد گرفته ایم. درس فقه ایشان این امتیاز را داشت و این شیوه را به ما آموخت که ایشان روی کلمات فقها درباره فرع فرع هر مسأله همان گونه دقت می کرد که روی نصوص صادره از اهل بیت (علیهم السلام) دقت می کرد. مثلاً چرا در این جا (واو) آورده و در جای دیگر چرا (فاء) آمده است. این گونه دقت می کرد تا سخن آن فقیه بزرگ روشن شود و نکات و دقایق به کار رفته در آن سخن به دست آید. مدتی ایشان در درس فقه بر روی کلمات فقها کار می کرد، حال آن که در نظر بسیاری از مدرسین، این کار زائدی است.فقهای پیشین، کارشناسان ما هستند که به دوران عصمت نزدیک هستند و فقه را به وراثت از دوران معصوم گرفته اند. اندوخته های علمی خاصی دارند و سخنان آنان حساب دارد و فهمیدن کلماتشان ارزش دارد، گرچه ممکن است در مواردی ردّ شود. این شیوه را از آقای حکیم آموخته ایم.مرحوم علامه حلی نیز در وصیتی به فرزندش فخرالمحققین می نویسد:اگر می خواهی فقیه کاملی شوی، أکثر من الاطلاع علی آراء الفقهاء.این نکته های بسیار لازم و مهمی است. بسیاری بر تفسیر مجمع البیان، اشکال می کنند که چرا از آرای تابعین و مفسرین صدر اسلام این همه آورده است. من خیال می کنم همین نکته حسن این تفسیر است.همان گونه که در فقه، آرای قدمای فقها برای استنباط یک فقیه ارزش خاصی دارد، در تفسیر نیز آگاهی از آرای مفسران قدما برای فهم قرآن، ارزش اساسی دارد. آن ها به دوران صحابه نزدیک تر بوده اند و ذهنشان از بسیاری آلایش ها که ذهن ما بدان مشوب است، پاک و صاف بوده است و با آیات قرآن بهتر رو به رو می شده اند. ما باید حداقل بفهمیم چه فرموده اند. نمی خواهم تقلید کنیم، چه بسا از سخن عکرمه و قتاده و سعید بن مسیب و ابن عباس و دیگران، برای ما نکته ای روشن شود.
آیا علامه نقش جدی و اساسی برای روایات در تفسیر قائل بوده اند یا نه؟ و آیا استفاده از روایات را با بی نیازی قرآن از غیر خود برای روشنگری، ناسازگار نمی دانسته اند؟
استاد معرفت:ایشان گرچه به تصریح، به روایات استناد نکرده است، ولی معلوماتی که از روایات در اختیار داشته و در ذهن مبارک ایشان بوده، کمک بسیاری به ایشان برای فهم آیات کرده است و در این شکی نیست.این فرمایش ایشان که قرآن را فقط از ناحیه قرآن باید فهمید، در رابطه با همان مصطلحات قرآن است، نه در مطلق قرآن. وگرنه آیا ایشان از کتب لغت برای لغات قرآن استفاده نکرده است؟ آیا از تاریخ برای بسیاری از شأن نزول ها بهره نجسته است؟ آیا شأن نزول، نقش اساسی در فهم بسیاری از آیات ندارد که بدون اطلاع از آن، آن آیه قابل تفسیر نیست؟ قرآن فرموده:إِنَّمَا النَّسِی‏ءُ زِیَادَهٌ فِی الْکُفْرِ. (۷)آیا بدون مراجعه به تاریخ و شأن نزول، با وسیله ای دیگر می توان این آیه را تفسیر کرد؟علامه واقعاً از لغت و ادب و تاریخ استفاده کرده است. همچنان که از اندوخته های ذهنی روایی و دانسته هایی دینی،‌ کلامی و فلسفی استفاده کرده است.بلی! همان گونه که گذشت، ایشان می گوید قرآن مصطلحاتی دارد که باید آن ها را از خود قرآن به دست آورد و این امری طبیعی است که برای فهمیدن مصطلحات یک متن، از خود صاحب اصطلاح پرسیده شود. کلمه « قول » در قرآن به چه معنی است و منظور از قَالَتَا أَتَیْنَا طَائِعِینَ (۸) چیست؟ یا « اذن » در قرآن به چه معنی است. مقصود ایشان در اینجا است و می گوید: باید معنی این مصطلحات را از مورد استعمالش در خود قرآن به دست آورد. این درباره مصطلحات قرآن است نه فهم الفاظ و کلمات و تعابیر و جمل و تفاسیر.بنابراین، ایشان از سخن خود عدول نکرده و این مطلب را تنها در یک مورد خاص نگفته است. بلکه در جای تفسیر بر آن اصرار دارد. چگونه ممکن است سخنی بگوید و بر آن اصرار کند و در عمل برخلاف آن رفتار کند؟ آیا ممکن است که خود متوجه این همه تخلف نشده باشد؟بنابراین، مقصود ایشان مصطلحات خاص قرآن است.
به عنوان آخرین سخن، برای استفاده بیش تر از المیزان در محافل حوزوی و علمی چه رهنمودی دارید؟
استاد معرفت:بنده انتظار دارم عده ای که اهل فن باشند، با صبر و حوصله بسیار، روی این تفسیر کار کنند و نوآوری ها و استفاده های ناب این تفسیر را که نمودار شخصیت علمی علامه است، عرضه و این را روشن کنند که این تفسیر در عصر خود تحولی در جهان تفسیر پدید آورده است. و مانند سایر تفاسیر راه تقلید را در پیش نگرفته است. این کار، فقط کار گروهی است و باید از سوی گروهی متخصص در تفسیر قرآن و علوم قرآنی انجام شود.
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ انفال، آیه ۲۴٫۲٫ بقره، آیه ۱۰۲٫۳٫ انفال، آیه ۲۴٫۴٫ حشر، آیه ۱۹٫۵٫ قمر، آیه ۴۹٫۶٫ انعام، آیه ۵۹٫۷٫ توبه، آیه ۳۷٫۸٫ فصلت، آیه ۱۱٫منبع مقاله :نصیری، علی؛ (۱۳۸۷)، معرفت قرآنی جلد دوم، تهران: سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول