إرهاصات در زندگی پیامبر اکرم (ص) از منظر تاریخ

چکیدهپژوهش حاضر، پس از ارائه تعریفی از واژه « ارهاص» و تفاوت آن با معجزه وکرامت، از باب مقدمه، به برخی از حوادث عجیب و خارق العاده در زندگی برخی از پیامبران پیشین می پردازد و در ادامه، حوادث خارق العاده و عجیب یا همان ارهاصات را در زندگی پیامبر اکرم (ص) پیش از بعثت حضرت در سه مقطع زمانیِ آستانه تولد، هنگام حمل و تولد و دوران کودکی و نوجوانی از منظر تاریخی، مورد مطالعه و پژوهش قرار می دهد. موضوع این پژوهش، مطالعه در کم و کیف و صحت و سُقم ارهاصات در زندگی پیامبر اکرم(ص) تا پیش از بعثت حضرت است.کلید واژه ها: ارهاصات، پیامبران پیشین، پیامبر اکرم (ص) و پیش از بعثت.
مقدمهمعجزات و حوادث خارق العاده در زندگی پیامبران، به ویژه پیامبر اعظم (ص)، از مسائلی است که اندیشمندان مسلمان، به ویژه مورخان، متکلمان و مفسران، از گذشته تاکنون، به آن توجه کرده اند. اما تا به حال ـ تا جایی که بررسی شد ـ پژوهش تاریخیِ مستقلی درباره حوادث خارق العاده ای که مربوط به پیش از بعثت پیامبر اکرم (ص) باشد و به آن اصطلاحاً « ارهاصات» می گویند، صورت نگرفته است. بر این اساس، این پژوهش درصدد بررسی تاریخیِ ارهاصات پیامبر اکرم (ص) است که به معنای عام آن، یعنی کارهای شگفت و خارق العاده که از توان انسان خارج است و بر فضیلتی برای صاحب آن دلالت دارد، یکی از گونه های معجزه به حساب می آید. البته پیش از پرداختن به موضوع اصلی، مناسب است به چند نکته، اشاره شود:
الف) إرهاص در لغت و اصطلاحإرهاص (۱) برگرفته از « رَهص» به معنای اصرار، اثبات، آماده ساختن و محکم کردن و تأسیس بنیان است، چنانکه «رِهص» به معنای چینه بُن دیوار یا ساختن رگه زیرین بناست.(۲)اما در اصطلاح متکلّمان، مراد از ارهاص، حوادث خارق العاده (۳) و شگفتی (۴) است که در آستانه میلاد انبیا یا پس از آن و پیش از ادعای نبوت به وقوع می پیوندد (۵) و از نبوتِ آنان در آینده حکایت دارد تا مردم با مشاهده آن امور، آماده شنیدن دعوت انبیا (ع) شوند. (۶) اما تناسب، میان معنای لغوی و اصطلاحی آن، را این گونه می توان توجیه کرد که که با ارهاص، قاعده و خانه نبوّت پی ریزی می شود (۷) و دلالت می کند که در آینده، پیامبری مبعوث خواهد شد (۸) و به همین دلیل، به امور یاد شده ارهاص می گویند.
ب) تفاوت ارهاص با معجزه و کرامتاگرچه ارهاص از امور خارق العاده ای است که به اذن الهی صورت می گیرد، اما با معجزه و کرامت که اینها نیز با اذن الهی صورت می گیرند، تفاوت دارد، چنانکه کرامت نیز با معجزه تفاوت دارد و با اینکه کرامت امر خارق العاده ای است، اما بر خلاف معجزه، همراه ادعای نبوت نیست. (۹) اما تفاوت معجزه با ارهاص ـ چنانکه گفته شد ـ آن است که ارهاص، وقوع امور خارق العاده ای است که در آستانه یا زمان تولد تا پیش از بعثت هر پیامبری برای فراهم ساختن بستر و زمینه نبوت وی، اتفاق می افتاد. بنابراین، ارهاص پیش از زمان دعوت و بدون ادعای نبوت و تحدّی است، (۱۰) هر چند برخی متکّلمان از باب مجاز و علاقه مشابهت یا تغلیب، به ارهاص نیز معجزه گفته اند. (۱۱) با مطالعه و بررسی در زندگی انبیای الهی، دانسته می شود که ارهاصات از اموری است که کم و بیش در زندگی آنان پیش از پیامبری شان اتفاق افتاده است، اما به نظر می رسد ارهاصات در زندگی پیامبر اکرم (ص) با توجه به آن که آخرین فرستاده خدا بوده و آیینش جهانی و فراگیر بوده، بیشتر بوده است.به هر حال، محقق طوسی برای امکان ارهاص، به وقوع معجزات پیامبر (ص) پیش از نبوت استدلال کرده و سپس علامه حلی به برخی از موارد ارهاص، از قبیل شکست و نابودی اصحاب فیل، شکاف برداشتن ایوان کسری، خشک شدن دریاچه ساوه و خاموش شدن آتشکده فارس که نزدیک یا هنگام ولادت حضرت روی داده و سایه افکندن ابر بر سر حضرت و حرکت آن با او و سلام کردن سنگ ها بر ایشان پیش از بعثت، اشاره کرده است. (۱۲)نکته دیگر آن که ارهاصات به منظور ایجاد آمادگی در مردم برای پذیرش دین جدید بوده است، اما اثبات تاریخی این امر که همه ارهاصات، نمود و بروز خاصی میان مردم داشته و آنان را برای پذیرش دین پیامبر جدید به گونه ای آماده ساخته، در بسیاری از موارد، مشکل است، زیرا چنین انعکاسی در اخبار و گزارش های تاریخیِ به جای مانده، کم تر به چشم می خورد.
ج) إرهاصات در زندگی انبیای گذشتهچنانکه گفته شد، ارهاصات و حوادث خارق العاده از وقایعی است که در زندگی پیامبران به منظور آماده کردن مردم روزگارشان برای پذیرش نبوت آنان اتفاق افتاده است. هرچند در قرآن به واژه ارهاص تصریح نشده است، اما آیاتی از قرآن به برخی از وقایع زندگانی پیامبران پرداخته که از ارهاصات آنان دانسته شده یا می توان آنها را از مصادیق ارهاص به شمار آورد. بنابراین، مناسب است پیش از پرداختن به ارهاصات مربوطِ به پیامبر اعظم (ص) به برخی از ارهاصات مربوط به پیامبران دیگر، به اختصار اشاره شود:
1.حضرت موسیالف) وحی (الهام) به مادر حضرت موسی (ع)هنگامی که حضرت موسی به دنیا آمد، خداوند به سبب آنکه جان موسی در خطر بود، به مادرش الهام کرد که او را شیر دِه و در دریا (رود نیل) بینداز و ترس و اندوه به دل راه مده که ما او را به تو باز می گردانیم: « و اوحینا الی امّ موسی ان ارضعیه فاذا خفت علیه فالقیه فی الیمّ و لا تخافی و لا تحزنی انّا رادّوه الیک و جاعلوه من المرسلین». (قصص:۷)ب) نجات حضرت موسی (ع) از دریاهنگامی که کارگزاران فرعون، موسی را از آب گرفته و نزد وی آوردند، همسر فرعون متوجه شد که آنان قصد کشتن کودک را دارند، از این رو به فرعون گفت: او نورِ چشم من و توست؛ او را نکشید، شاید برای ما سودمند باشد یا او را به فرزندی بگیریم: « وقالت امرات فرعون قرّت عینٍ لی و لک لاتقتلوه عسی ان ینفعنا او نتّخذه ولداً…». (قصص:۹)ج) بازگشت حضرت موسی (ع) به دامان مادرخداوند می فرماید: موسی را به مادرش بازگرداندیم تا چشمش بدو روشن شود و غم نخورد و بداند که وعده خداوند درست است: « فرددناه الی امّه کی تقرّ عینها و لا تحزن و لتعلم انّ وعد اللّه حقٌّ…» (قصص:۱۳)خداوند با چنین فرمانی به مادر حضرت موسی، به شیوه عجیب و ناباورانه ای جان حضرت موسی را حفظ کرد، زیرا در عصر حضرت موسی بر اساس آیات قرآن، پسران به دستور فرعون کشته می شدند و دختران به بردگی گرفته می شدند، (۱۳) اما خدا که بهترین حافظ و نگهبان آفریده های خویش است، حضرت موسی را نه تنها در آن وضع حفظ کرد، بلکه در دامان فرعون نیز او را پرورش داده و بزرگ کرد.
2. حضرت عیسی در قرآن کریم به برخی حوادث هنگام باردار شدن حضرت مریم و وضع حمل وی اشاره شده است که به هیچ رو نمی توان آنها را طبیعی و عادی حساب کرد، بلکه از ارهاصات به حساب آمده است:الف) باردار شدن حضرت مریم (ع) بدون شوهروقتی فرشته الهی از سوی خدا، بشارت فرزند به مریم، دادند مریم (ع) گفت: پروردگارا! چگونه فرزندار شَوَم، در حالی که بشری با من تماس نداشته است؟ فرشته گفت: چنین است، خداوند هر چه بخواهد می آفریند: « قالت ربّ انّی یکون لی ولدٌ و لم یمسسنی بشر قال کذلک اللّه یخلق ما یشاء…». (آل عمران:۴۷) (۱۴)ب) جاری شدن جوی آب از کنار حضرت مریم (ع)هنگامی که حضرت مریم (ع) به آب نیاز داشت، جوی آبی از کنار آن حضرت جاری شد: «… قد جعل ربّک تحتک سریّا». (15)ج) بارور شدن نخل خشکپس از وضع حمل مریمِ طاهره و نیاز وی به غذای مناسب در آن حال، پیدایش خرمای تازه بر نخلی خشک، کاری خارق العاده بود که به فرمان الهی، صورت گرفت، چنانکه خداوند به وی فرمود: این تنه نخل را به طرف خود تکان ده، رطب تازه ای برای تو فرو می ریزد: « و هزّی الیک بجذع النّخله تساقط علیک رطبًا جنیّاً». (مریم:۲۵) (۱۶)د) سخن گفتن حضرت عیسی (ع) در گهوارهواقعه خارق العاده دیگری که هنگام تولد حضرت عیسی (ع) به امر خدا اتفاق افتاد، سخن گفتن وی در گهواره (۱۷) به منظور رفع اتهام از حضرت مریم است. حضرت عیسی (ع) به کسانی که حضرت مریم (ع) را متّهم ساخته بودند، فرمود: من بنده خدا هستم. خداوند مرا پیامبری صاحب کتاب قرار داده است: « قالوا کیف نکلّم من کان فی المهد صبیّا، قال انّی عبداللّه آتانی الکتاب و جعلنی نبیّا». (مریم: ۲۹-۳۰) بنابراین، سخن گفتن وی در گهواره از معجزات آن حضرت به حساب نیامده، بلکه از ارهاصات وی به شمار آمده است. افزون بر این، گروهی از معتزله که کرامات اولیا را انکار کرده اند، نزول مائده آسمانی بر مریم (۱۸) و سخن گفتن فرشتگان با وی (۱۹) را نیز از ارهاصات حضرت عیسی دانسته اند. (۲۰)
3.ارهاصات در زندگی پیامبر اکرم (ص) منابع حدیثی و تاریخی شیعه و اهل سنت، حوادث خارق العاده و عجیب بسیاری را درباره حضرت محمد (ص) گزارش کرده اند که استقرا و جمع آوری و ارائه فهرست وار آنها و از همه مهم تر، اثبات صحت یا سقم تاریخی آنها، افزون بر آن که امری بس دشوار است، کاری خارج از حوصله و موضوع این نوشتار است، از این رو در این پژوهش به مهم ترین و مشهورترین این حوادث که بسیاری از منابع از آن سخن گفته اند، پرداخته می شود.بر اساس یک تقسیم بندی، حوادث خارق العاده و عجیب پیش از بعثت پیامبر (ص) یا همان ارهاصات درباره رسول خدا (ص) را می توان به سه دسته تقسیم کرد: ۱. وقایعی که در آستانه ولادت پیامبر (ص) اتفاق افتاد؛ ۲. حوادثی که هنگام ولادت حضرت رخ داد؛ ۳. وقایعی که پس از تولد تا پیش از بعثت رسول خدا (ص) روی داد.۳-۱. در آستانه ولادتالف ـ جریان نابودیِ سپاه ابرهه توسط پرندگانیکی از حوادث و وقایع مشهوری که قرآن به عنوان حادثه ای خارق العاده از آن یاد کرده، جریان حمله سپاه ابرهه اشرم به مکه است که به منظور ویران کردن خانه کعبه صورت گرفت و در نهایت، ابرهه و سپاهش توسط پرندگانی که از سوی خدا مأمور نابودی آن بودند، با سنگریزه هایی کشته شدند.(۲۱) این واقعه، پیش از ولادت پیامبر (ص) رخ داد، اما به سبب نزدیکی زمان آن با ولادت پیامبر اکرم (ص) که بنابر مشهور در همان سال بوده است، (۲۲) به گونه ای تمهید و آماده ساختن مردم برای پذیرش وجود شخصی بود که در آینده نزدیک خاتم پیامبران و رسولان و دینش آخرین و کامل ترین دین شد.ب ـ هویدا بودن نور پیامبر (ص) در پیشانی پدرانشوجود اخباری درباره نمایان بودن نوری بر پیشانی جدّ و پدر پیامبر اکرم (ص) از دیگر ارهاصات مربوط به رسول خدا (ص) پیش از ولادت وی است که در منابع تاریخی و سیره، گزارش شده است. چنانکه گزارش شده در جریان حمله ابرهه به مکه و دیدار عبدالمطّلب با ابرهه، عظمت و هیبت نور پیامبر (ص) که بر پیشانی عبدالمطّلب ظاهر بود، ابرهه را گرفت. (۲۳) همچنین گزارش های بسیاری درباره نمایان بودن نور یا سفیدی بر پیشانی عبدالله پدر پیامبر (ص) پیش از هم بستر شدن با آمنه، مادر حضرت، وجود دارد، (۲۴) که این نور پس از هم بستر شدن با آمنه، به وی منتقل شد. (۲۵)۳-۲. هنگام حمل و ولادتمورّخان و محدثان شیعه و سنی درباره حوادث خارق العاده هنگام حمل و تولد رسول خدا (ص)، گزارش های بسیاری را نقل کرده اند که در این میان، ابن سعد با عنوان « ذکر علامات النبوه فی رسول الله (ص) قبل أن یوحی الیه» گزارش های فزون تری را در این باره، آورده است که در ادامه به مهم ترین آنها پرداخته می شود:الف ـ زمان حملاز حوادث عجیب و غیر متعارف هنگام بارداری آمنه به پیامبر (ص)، به سهولت گذشتن این ایام برای وی بود، زیرا زنان در آن روزگار با توجه به نبود یا کمبود امکانات بهداشتی و هوای نامناسب حجاز و به ویژه شهرِ مکه، دوران بارداری را به دشواری سپری می کردند، اما بر اساس برخی گزارش ها، دوران بارداری آمنه به حضرت محمد (ص)، بسیار آسان بوده است، چنانکه ابن سعد نیز به نقل از زهری نگاشته است که آمنه می گفت: چون به فرزندِ خود آبستن شدم تا هنگامی که وضع حمل کردم، هیچ گونه سختی و ناراحتی ندیدم. (۲۶) همچنین او در مدت یاد شده، از ناراحتی، شکم درد و بادِ شکم و نیز از بیماری هایی که زنان آبستن به آن مبتلا می شدند، شکایت نکرد (۲۷) و هیچ حملی سبک تر و با برکت تر از آبستن به وی را [ در مقایسه با زنان دیگر] نیافت». (28)افزون بر این، ابن سعد به نقل از آمنه در این باره در گزارش دیگری آورده است:هنگامی که به رسول خدا (ص) باردار شدم، نفهمیدم که به او باردارم و هیچ گونه احساس سنگینی نکردم، چنانکه زنان (دیگر) احساس می کنند… تا این که زمانی بین خواب و بیداری بودم که کسی (فرشته ای) نزدم آمد و گفت: آیا می دانی باردار شده ای؟ گویا گفتم: نمی دانم. گفت: تو به سرور و پیامبر این امت، باردار شده ای… من یقین به بارداری خود کردم. آن گاه آن کس تا نزدیک وضع حمل، نزد من نیامد و چون آن زمان نزدم آمد، گفت: بگو « او را از شرّ حاسدان، در پناه خدای یگانه بی همتا قرار می دهم» و من این ذکر را می گفتم». (29)ب ـ هنگام تولددر مطالعه و بررسی اخبار و گزارش های تاریخی مربوط به حوادث مربوط به هنگام ولادت پیامبر (ص)، به این برداشت می توان رهنمون شد که ارهاصات و حوادث خارق العاده در زمان یاد شده در مقایسه با پیش و پس از تولد حضرت، بسیار بوده است. بر این اساس ـ چنان که کهن ترین منابع نگاشته اند ـ هنگام تولد حضرت محمد (ص) حوادثی خاص و خارق العاده روی داده است که برخی از مهم ترین آنها عبارت اند از:۱.لرزیدن ایوان کسری و شکسته شدن سیزده کنگره آن؛ (۳۰)۲.خاموش شدن آتشکده فارس که هزار سال روشن بود؛ (۳۱)۳.خشک شدن دریاچه ساوه؛ (۳۲)۴.پر آب شدن وادی سَماوه؛ (۳۳)۵.خواب دیدن موبدان (فارس)، شتران سرکِشی را که اسبان تازی گرامی نژادی را یدک کشیدند و از دجله می گذشتند و در سرزمین ها پراکنده می شدند. (۳۴)بر اساس گزارش مورخان، حوادث یاد شده آن گونه در دربار کسری انوشیروان شاه ساسانی انعکاس داشته است که حتی شاه ساسانی از نعمان بن منذر (۳۵) خواست تا از شخصی دانا در این باره، پرس و جو کند. (۳۶)۶.همراهی نور با پیامبر (ص)همراهی نور با پیامبر (ص) هنگام ولادت و روشن شدن مغرب تا مشرق از این نور تا جایی که قصرها و بازارهای شام دیده شدند، از دیگر مواردی است که منابع تاریخی و حدیثی شیعه و سنی، گزارش های بسیاری را به نقل از آمنه مادر حضرت، در این باره بیان کرده اند. (۳۷)۷.رانده شدن شیاطین و جنّیان از آسمان ها و منع آنان از شنیدن اخبار آسمان ها و وحی.یکی دیگر از حوادث هنگام ولادت حضرت، رانده شدن شیاطین (۳۸) و جنّیان (۳۹) بود.امام صادق (ع) در این باره می فرماید: شیاطین به آسمان ها رفت و آمد می کردند تا این که با تولد حضرت عیسی، از سه آسمان و با به دنیا آمدن پیامبر (ص) از هفت آسمان منع شدند.(۴۰)افزون بر این، گزارش شده که در مکّه یک یهودی به نام یوسف بود. وی چون شب ولادت پیامبر (ص) دید که ستارگان در حرکت و جنب و جوش هستند، گفت: این (امر) نشانه آن است که در این شب، پیامبری به دنیا آمده، چون ما در کتاب های مان می یابیم که وقتی آخرین پیامبر متولد شود، شیاطین رانده شده و از آسمان ها منع می شوند. (۴۱) البته بر اساس برخی از گزارش ها راندن شیاطین، در آستانه بعثت هم بوده است، چنانکه ابن اسحاق در این باره گزارش کرده است که چون زمان بعثت رسول خدا (ص) رسید، شیاطین از گوش دادن به اخبار آسمانی منع شدند و بین آنان و جاهایی که برای شنیدن در آن جا می نشستند، ممانعت به عمل آمد و به وسیله ستارگان رانده شدند. پس شیاطین دانستند که پیشامدی از سوی خدای تعالی درباره بندگان رخ داده است. ابن هشام در ادامه گزارش خود، به آیاتی از سوره جنّ و احقاف در این باره استشهاد کرده است. (۴۲)همچنین بر اساس گزارش ابن سعد از ابن عباس، چون پیامبر (ص) مبعوث شد، جنّیان از آسمان رانده شدند و آنها را با شهاب می زدند. آنها پیش از این، اخبار آسمانی را گوش می دادند و هر قبیله ای از جن، جایگاه خاصی داشت که می نشستند و گوش می دادند. (۴۳)به نظر می رسد وجه جمع میان این دو گونه گزارش ها ( هنگام ولادت و بعثت) ـ چنانکه در گزارش ابن سعد نیز به آن اشاره شده ـ آن است که هنگام ولادت، فقط رانده شدن از آسمان ها بوده است، در حالی که در آستانه بعثت، علاوه بر رانده شدن از آسمان ها منع از شنیدن وحی و اخبار آسمانی هم بوده است.۸.واژگون شدن و به رو افتادن بت ها (۴۴)واژگونی بت ها از دیگر ارهاصات در شب ولادت رسول خدا (ص) بوده است به گزارش عروه بن زبیر گروهی از قریش، روزی نزد بتی اجتماع کرده و آن روز را عید قرار داده و آن را بزرگ می شمردند. آنان در پیشگاهِ بت قربانی نموده و می خوردند و شراب می نوشیدند تا این که شبی نزد بت رفتند، دیدند بت به صورت بر زمین افتاده است و با این که بت را دو بار به حالت نخستینش باز گرداندند، اما برای بارِ سوم نیز بت به صورت بر زمین افتاد… . در ادامه گزارش آمده است که این واقعه در شبی بود که رسول خدا (ص) به دنیا آمد. (۴۵)
حوادث دیگر بر اساس برخی روایات و گزارش مورخان، حوادث خارق العاده و عجیب دیگری نیز هنگام ولادت پیامبر (ص) رخ داده است. این حوادث بر اساس روایت امام صادق (ع) عبارت است از: شکاف برداشتن ایوان کسری و وارد شدن رود دجله در آن، برآمدن نوری از سمت حجاز و رفتن به سوی مشرق، سرنگون شدن تخت پادشاهان در فردای شب ولادت و لال شدن آنان، ربوده شدن دانشِ کاهنان و بطلان سحر جادوگران و ممانعت از تماس کاهنان با شیاطین. (۴۶)همچنین در گزارشی از یعقوبی در این باره آمده است:چون رسول خدا (ص) به دنیا آمد … ستارگان فرو ریختند و قریش از این فرو ریختن، شگفت زده شده و گفتند: این اتفاق، رخ نداده مگر آن که قیامت برپا شده است. ونیز زمین لرزه ای مردم را در بر گرفت که همه جای دنیا را فراگرفت تا جایی که کلیساها و کنیسه ها ویران گشت و هر چیزی که جز خدا پرستش می شد، از جای خود کنده شد، جادوگران و پیش گویان در کار خویش سرگردان مانده و شیاطین آنان در بند شدند و ستارگانی هویدا گشت که پیش از آن دیده نمی شد، از این رو کاهنان یهود (از روی ناباوری) شگفت زده شدند. (۴۷)علاوه بر این، در برخی منابع، خبر مرسل مفصلی به نقل از ابان بن عثمان ( متوفای پس از ۱۴۰ ق) از قول آمنه نقل شده که در آن از حوادث خارق العاده دیگری هنگام ولادت پیامبر (ص)، خبر داده شده است. (۴۸)۳-۳. پس از ولادت ( و تا پیش از بعثت)بر اساس منابع سیره و تاریخ، ارهاصات در زندگانی پیامبر اکرم (ص) منحصر به دوران یاد شده نبوده و در دوران کودکی و نوجوانی نیز حوادث خارق العاده ای برای حضرت اتفاق افتاده است. اما حوادث قابل توجه، به ویژه حوادث خارق العاده و ارهاصاتی از زمان ازدواج پیامبر (ص) تا پیش از بعثت، یعنی دوره پانزده ساله و نسبتا طولانی از عمر شریف حضرت، در منابع تاریخی و سیره ثبت نشده است. بر این اساس، ارهاصات نیز در دوران یاد شده، چندان نمود و بروزی ندارد. اما ارهاصات در دوره کودکی و نوجوانی حضرت را می توان در موارد ذیل خلاصه کرد:
1.نزول خیر و برکت بر حلیمه از زمان پذیرش دایگی حضرت محمد (ص) مورخان و سیره نویسان به نقل از حلیمه سعدیه، دایه رسول خدا (ص)، در گزارشی آورده اند: سالی که دچار قحطی و خشکسالی شده بودیم، همراه شوهر و کودک شیرخواری که داشتم با زنان بنی سعد به شهر مکه رفتیم تا هر کدام کودکی از قریش گرفته برای شیر دادن و بزرگ کردن آنان به میان قبیله آوریم. مرکب ما الاغ خاکستری رنگی بود و شتر پیری نیز به همراه داشتیم که به خدا سوگند، قطره ای شیر نداشت. شبی که در راه مکه بودیم، کودک گرسنه ما از بس گریه کرد، نخوابیدم. نه در پستان من شیری بود که او را سیر کند و نه در پستان شتر، تنها امید به آینده بود که ما را به سوی مکه می راند. الاغ به قدری لاغر و وامانده بود که کندی راه رفتنش، قافله بنی سعد را خسته کرد. به هر شیوه ای بود، خود را به شهر مکه رساندیم و به دنبال بچه های شیرخوار قریش رفتیم. در نهایت، من نزد عبدالمطّلب رفته و محمد (ص) را گرفتم.چون او را برای شیر دادن در دامان خود نهادم، پستان های من چنان پر شد که محمد (ص) و کودکم نیز که از گرسنگی نمی خوابید، هر دو خورده و سیر شده و به خواب رفتند. شوهرم نیز برخاسته به طرف شتر رفت و متوجه شد که دو پستان شتر نیز پر از شیر شده است، پس به مقداری که من و او را سیر می کرد، دوشید و خوردیم و آن شب را به راحتی خوابیدیم.چون صبح شد، شوهرم گفت: ای حلیمه، به خدا سوگند که کودک با برکتی نصیب تو شده است. گفتم: آری من نیز چنین می پندارم. پس من بر الاغ خویش سوار شده و آن کودک را نیز با خود بردیم. به خدا سوگند، دیدم همان الاغی که به سختی راه می رفت، چنان به تندی به راه افتاد که هیچ یک از الاغ های زنان بنی سعد به تندیِ او نمی توانستند راه بروند تا جایی که زنانِ همراه می گفتند: ای دختر أبوذؤیب، آهسته تر بران، مگر این همان الاغی نیست که هنگام آمدن بر آن سوار بودی؟ گفتم: چرا همان است. زنان (با شگفتی) می گفتند: به خدا، خوب حیوانی شده است.(۴۹)ابن سعد افزوده است:حلیمه به زنانی که همراهش بودند، رسید. همین که او را دیدند، گفتند: چه کسی را گرفتی و چون به آنان خبر داد، گفتند: آرزومندیم فرخنده و مبارک باشد. حلیمه گفت: من برکت او را دیده ام؛ نمی توانستم پسر خود عبدالله را سیر کنم و شب ها از گرسنگی نمی گذاشت بخوابیم، اکنون او و برادرش هر چه می خواهند، می نوشند و راحت می خوابند و اگر کودک سومیِ هم باشد، سیر می شود.(۵۰)ابن هشام و طبری ادامه گزارش را از زبان حلیمه، این گونه نگاشته اند:سپس به سرزمین بنی سعد و خانه و دیار خود رسیدیم. زمینی خشک تر از آنجا نمی دانستم. اما چون بازگشتیم گوسفندانم که شبانگاه از چرا می آمد، سیر و پر شیر بود و می دوشیدیم و می نوشیدیم، اما دیگران از گوسفندان خود شیر نمی دوشیدند و در پستان آنها یک قطره شیر نبود. ( این جریان موجب شگفتی افراد قوم ما شده بود و) آنان به چوپانان خویش می گفتند گوسفندان را به جایی ببرید که چوپان دختر ابوذؤیب (حلیمه) می برد، اما گوسفندان آنان گرسنه باز می آمدند و یک قطره شیر نداشتند و گوسفندان من پر شیر بودند.(۵۱)
2.تنظیف پیامبر (ص) توسط فرشتگان بسیاری از منابع حدیثی و سیره و تاریخ اهل سنت، یکی از حوادث خارق العاده دیگرِ دوران کودکی پیامبر (ص) را که گزارش کرده اند افسانه شکافته شدن سینه پیامبر (ص) توسط جبرئیل یا فرشتگان است که در تاریخ اسلام به جریان « شقّ الصدر» شهرت یافته است.(۵۲) افسانه یاد شده از دیدگاه محققان معاصر، مخدوش و نادرست دانسته شده است، (۵۳) اما در برابر گزارش یاد شده، برخی از منابع شیعه، جریان دیگری را بیان کرده اند که اشکالات این افسانه را ندارد، چنانکه ابن شهر آشوب در این باره نگاشته است:حلیمه می گوید: در مدتی که من مشغول تربیت حضرت محمد (ص) بودم، روزی به من گفت: برادران من هر روز کجا می روند؟ گفتم: گوسفند می چرانند. محمد (ص) گفت: من امروز همراه آنان می روم، و چون با آنان رفت، فرشتگان او را گرفته به بالای قله کوهی برده و به شست و شو و نظافت او پرداختند. در این وقت پسرم نزد من آمد و گفت: محمد را دریاب که ربوده شد! من نزد او رفتم و نوری دیدم که از وی به آسمان ساطع بود، او را بوسیده، گفتم: چه بر سرت آمد؟ پاسخ داد: محزون نباش که خدا با ماست، و سپس داستان خود را بازگو کرد. در این هنگام بوی مُشک ناب به مشام می رسید و مردم می گفتند: شیاطین بر او چیره شده اند و او می گفت: آسیبی به من نرسیده و باکی بر من نیست.(۵۴)
3.با برکت شدن غذا هنگام هم غذا شدن حضرت محمد (ص) با دیگران ابن سعد در این باره نگاشته است که خاندان ابوطالب هرگاه تنها یا دسته جمعی غذا می خوردند و حضرت محمد (ص) حاضر نبود، احساس سیری نمی کردند و هرگاه حضرت همراهشان غذا می خورد، احساس راحتی و سیری می کردند و معمولاً هنگامی که خانواده ابوطالب می خواستند غذا بخورند، ابوطالب می گفت: خودتان می دانید که بهتر است تا آمدن پسرم (محمد (ص)) صبر کنید، و چون او می آمد و همراه ایشان غذا می خورد، چیزی از غذای شان اضافه می آمد و اگر همراه آنان غذا نمی خورد، آنان سیر نمی شدند و ابوطالب به پیامبر (ص) می گفت: تو فرخنده و مبارکی.(۵۵) همچنین در جریان سفر تجاری پیامبر (ص) برای خدیجه، غلامی که همراه حضرت بود، به خدیجه می گوید: ما (هر وقت) با پیامبر (ص) غذا می خوردیم، سیر می شدیم، اما غذا همان گونه که بود، باقی می ماند.(۵۶)افزون بر این، ام ایمن (۵۷) می گوید: هرگز ندیدم پیامبر (ص) در کودکی و بزرگی از تشنگی و گرسنگی شکایت کند. معمولاً صبح گاه می رفت از زمزم آب می نوشید و چون به او غذا می دادند، می گفت: نمی خواهم، سیرم.(۵۸)
4.افزایش و با برکت شدن اموال حضرت خدیجه به سبب تجارت پیامبر (ص) بر اساس گزارش های تاریخی، پیامبر اکرم (ص) در جوانی با اموال حضرت خدیجه، سفر تجاری به شام کرد که در این سفر به برکت حضور و وجود رسول خدا (ص)، سود تجارت، بسیار بود و امور سفر به سهولت انجام می گرفت. (۵۹) این نیز می تواند به گونه ای حادثه عجیبی تلقی شود.
5.سایه افکندن ابر یا دو فرشته بر سر پیامبر (ص) مورخان و سیره نویسان، به ویژه ابن سعد گزارش هایی را درباره سایه افکندن ابر (۶۰) یا دو فرشته (۶۱) بر سر پیامبر (ص) بیان کرده اند که برخی از آنها به دلیل اینکه ضمن وقایع مخدوش و غیر معتبر آمده است، به سهولت قابل پذیرش نیست. (۶۲) اما برخی از گزارش های دیگر همانند گزارش ابن سعد درباره سایه افکندن ابر بر سر حضرت در دوره کودکی اش نزد حلیمه (۶۳) فاقد چنین اشکالاتی است، از این رو قابل پذیرش است.
6.سجده کردن سنگ و درخت بر پیامبر (ص) از دیگر حوادثی که به گونه ای از رسالت پیامبر (ص) پیش از بعثت خبر داده، سجده کردن اشیا و جمادات، از جمله سنگ و درخت بر حضرت بوده است. طبری ضمن گزارش سفری که حضرت همراه ابوطالب به شام داشته، جریان ملاقات راهب را با پیامبر (ص) نگاشته است که وقتی راهب از پیامبری او در آینده به پیران قریش خبر داد، آنان پرسیدند که او از کجا می داند؟ وی در پاسخ آنان گفت: « وقتی شما (کاروانیان) از گردنه نمایان شدید، دیدم که درختان و سنگ ها در برابر پیامبر (ص) سجده کردند و آنها تنها برای پیامبران سجده می کنند.(۶۴)
7.سیراب شدن ابوطالب در بازار ذوالم جاز توسط پیامبر (ص) ابن سعد از قول ابوطالب در این باره، این گونه گزارش کرده است:در منطقه ذوالمجاز (۶۵) بودم و برادرزاده ام، یعنی محمد (ص)، همراهم بود. من از تشنگی به او شکایت کردم. وی حرکتی به خود داد و (از مرکب) فرود آمد و گفت: عمو جان تشنه ای؟ گفتم: آری. حضرت با پاشنه پای خود اشاره ای به زمین کرد، ناگاه آب بیرون آمد و گفت: عموجان، بیا شام و من آشامیدم.(۶۶)نتیجهاز آنچه تاکنون نگاشته شد، به این نتیجه می توان رهنمون شد که ارهاصات در زندگانی انبیای الهی کم و بیش برای آگاهی و آماده سازی مردم به منظور پذیرش دعوت شان در هر عصری بوده است، هر چند فقر و حتی فقدان گزارش های تاریخی در منابع غیر غربی، از جمله منابع رومی و عبری نیز در این باره، در ظهور کم رنگ ارهاصات مربوط به دیگر انبیای الهی، بی تأثیر نبوده است. اما ارهاصات درباره پیامبر اکرم (ص) به عنوان آخرین فرستاده الهی از این رو که دعوتش فراگیر و جهانی بوده، هم بیشتر بوده و هم نمودِ فزون تری داشته است.
پی نوشت ها :
1. «ارهص الشئ» ای أثبته و أسّسه.۲. اسماعیل بن حماد جوهری، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، ج ۳، ص ۱۰۴۲/ جمال الدین محمد بن مکرم ابن منظور، لسان العرب، ج۷، ص ۴۴/ سید محمد مرتضی حسینی واسطی زبیدی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج۴، ص ۳۹۹/ ابن اثیر، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، ج۲، ص ۲۸۲، ذیل ماده «رهص».3. محمد علی تَهانَوی، موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، ج ۱، ص ۱۴۱، مدخل «ارهاص».4. جمال الدین حلی، کشف المراد: شرح تجرید الاعتقاد، ترجمه و شرح فارسی ابوالحسن شعرانی، ص ۴۹۱.۵. اسماعیل بن مصطفی حقی بروسوی، روح البیان، ج۱۰، ص ۵۱۰.۶. جمال الدین حلی، کشف المراد: شرح تجرید الاعتقاد، ص ۴۹۱.۷. نصیرالدین طوسی، تلخیص المحصّل، المعروف بنقد المحصّل، ص ۳۵۰.۸. ر.ک: محمد علی تَهانَوی، موسوعه کشاف اصطلاح الفنون و العلوم، ج۱، ص ۱۴۱، مدخل «ارهاص»؛ علی اکبر دهخدا، لغت نامه، ج۲، ص ۱۶۳۷، واژه «ارهاص».9. نصیرالدین طوسی، تلخیص المحصل، المعروف بنقد المحصّل، ص ۳۷۳.۱۰. همان، ص ۳۵۰. چنانکه افزون بر دو امر خارق العاده معجزه و ارهاص که به پیامبران اختصاص دارد، چهار امر خارق العاده دیگر نیز وجود دارد: اول، کرامت: کار خارق عادتی که مقرون به کمال ایمان و تقوا و معرفت و استقامت باشد؛ یعنی از اولیای غیر انبیا صادر شود. دوم، معونت: صدور کار خارق عادت از عوام مؤمنان و اهل صلاح. سوم، استدراج: امر خارق عادتی که از کفار، مشرکان و فاسقان سر می زند. چهارم، اهانت: این امر نقطه مقابل معجزه است، به این معنا که اگر امر خارق عادت که از مدعی رسالت صادر می شود، مخالف دعوای اوـ نه موافق دعوایش ـ بود، اهانت نام دارد، مانند دعوای مسلیمه کذاب که آب دهان در چاه انداخت تا (همانند معجزه پیامبر (ص)) چاه به آب بیاید، اما چاه خشکید (دهخدا، لغت نامه، ج ۲، ص ۱۸۰۳، ذیل واژه «استدراج»).11. سعد الدین تفتازانی، شرح المقاصد، ج ۵، ص ۱۲-۱۳.۱۲. جمال الدین حلی، کشف المراد، شرح تجرید الاعتقاد، ص ۴۹۱-۴۹۲.۱۳. بقره (۲ آیه) ۴۹ و ابراهیم (۱۴ آیه) ۶.۱۴. مریم: ۱۷-۲۲/ همچنین رک: ابوعبدالله محمد بن عمر معروف به فخر الدین رازی، مفاتح الغیب، ج ۱۳، ص ۵۲۸.۱۵. مریم (۱۹ آیه) ۲۴. همچنین رک: فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۶، ص ۷۸۶.۱۶. همچنین رک: طبرسی، همان، ج ۶، ص ۷۸۶-۷۸۷ و فخر الدین رازی، مفاتح الغیب، ج ۲۱، ص ۵۲۷-۵۲۸.۱۷. مریم: ۳۰-۳۶/ آل عمران: ۴۶ و محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۴، ص ۲۲۱-۲۲۲.۱۸. آل عمران ۳۷.۱۹. همان: ۴۲-۴۶.۲۰. فخر الدین رازی، مفاتح الغیب، ج ۱۴، ص ۳۱۳/ ابوحیان محمد بن یوسف اندلسی، البحر المحیط فی التفسیر، ج ۵، ص ۱۰۵ و میر سید علی حائری تهرانی، مقتنیات الدُرر و ملتقطات الثمر، ج ۴، ص ۳۶۴ و ج ۷، ص ۲۸۶.۲۱. فیل: ۱-۵. منابع تاریخی و تفسیری بسیاری با تفاصیل و تفاوت هایی این واقعه را گزارش کرده اند، از جمله عبدالملک بن هشام حمیری، السیره النبویه، ج ۱، ص ۸۱-۸۸/ محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۷۳-۷۴/ بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج ۱، ص ۷۵-۷۶/ ابن واضح یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۱، ص ۲۵۲-۲۵۳/ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۵۱-۵۵۷/ محمد بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج ۱۰، ص ۴۰۹-۴۱۱/ طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۱۰، ص ۸۲۱-۸۲۵/ فخر الدین رازی، مفاتیح الغیب، ج ۳۲، ص ۲۸۸-۲۸۹/ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج ۴، ص ۵۸۷/ محمد بن یوسف صالحی شامی، سُبُل الهُدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، ج ۱، ص ۲۱۴. این حادثه را از باب ارهاص و آماده سازی برای بعثت پیامبر اکرم (ص) دانسته اند.۲۲. ابن هشام، السیره النبویه، ج ۱، ص ۱۹۵/ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۸۱ و ج ۳، ص ۵/ بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج ۱، ص ۱۰۰/ ابن واضح یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۷/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۷۰-۵۷۱/ علی بن حسین مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج ۲، ص ۲۶۸/ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۱۹۶/ احمد بن حسین بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۱، ص ۹۲.۲۳. مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج ۲، ص ۱۰۴.۲۴. ابن هشام، السیره النبویه، ص ۱۹۳-۱۹۴/ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۷۷-۷۸/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۶/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۱، ص ۱۰۳-۱۰۶/ ابن کثیر دمشقی، البدایه و النهایه، ج ۲، ص ۳۰۸-۳۰۹/ تقی الدین احمد بن علی مقریزی، إمتاع الاسماء بما للنبی من الاموال و الاحوال و الحفده و المتاع، ج ۴، ص ۳۸ به بعد؛ احمد صدر حاج سید جوادی و دیگران، دائره المعارف تشیع، ج ۲، ص ۸۵، مدخل ارهاص.۲۵. ابن هشام، السیره النبویه، ص ۱۹۳-۱۹۴/ ابن سعد، الطبقات الکبری، ص ۷۷-۷۸/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج۱، ص ۱۰۳-۱۰۶/ مقریزی، امتاع الاسماع، ج ۴، ص ۳۸.۲۶. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۷۹.۲۷. مقریزی، امتاع الاسماع، ج ۴، ص ۴۷/ محمد بن یوسف صالحی شامی، سُبُل الهُدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، ج ۱، ص ۳۲۹.۲۸. صالحی شامی، همان، ج ۱، ص ۳۴۱.۲۹. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۷۸-۷۹/ ابن هشام، السیره النبویه، ص ۱۹۳-۱۹۴/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۷۲. همچنین آمنه هنگام فرستادن محمد (ص) نزد حلیمه، گفت: سوگند به خدا، من در تمام مدت بارداری، دشواری هایی را که زن ها درمدت آبستنی دارند، نداشتم و فرشته ای درخوابِ من آمد و گفت: به زودی پسری می آوری، پس نامش را احمد بگذار که او سرور جهانیان است. محمد (ص) هنگام تولد، با دو دستش (به زمین) تکیه زد و سر به آسمان برافراشت ( ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۲۰). علی بن ابراهیم قمی و شیخ صدوق نیز مشابه این خبر را آورده اند ( علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، ج۱، ص ۳۷۳/ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۱۹۵/ محمد بن محمد مفید، الامامی، ص ۳۶۱).۳۰. یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۸/ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۸۰/ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۱۹۲/ محمد بن محمد مفید، الامامی، مجلس ۴۸، ص ۳۶۰-۳۶۱، حدیث ۱/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۱، ص ۱۲۶/ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج ۱، ص ۵۶/ ابوالفرج عبدالرحمان بن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۲۵۰/ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج ۲، ص ۳۲۸. شیخ صدوق، بیهقی، طبرسی و ابن کثیر، چهارده کنگره نوشته اند.۳۱. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۸/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۸۰/ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۱۹۲/ محمد بن محمد مفید، الامامی، ص ۳۶۱/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۱، ص ۱۲۶/ طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، ج ۱، ص ۵۶/ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۲۵۰/ ابن کثیر، البدایه النهایه، ج ۲، ص ۳۲۸.۳۲. ابو جعفر محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۸۰/ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۱۹۲/ احمد بن حسین بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۱، ص ۱۲۷/ ابوالفرج عبدالرحمان بن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۲۵۰/ ابو علی فضل بن حسن طبرسی، أعلام الوری بأعلام الهدی، ج ۱، ص ۵۶/ یاقوت بن عبدلله حموی، معجم البلدان، ج ۳، ص ۱۷۹/ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج ۲، ص ۳۲۸. در این که چرا دریاچه ساوه خشکید با آن که به نظر می رسد این دریاچه نه همانند آتشکده فارس مقدس بوده و نه مانند ایوان کسری متعلق به حاکمان ستمگر بوده است، یکی از محققان شواهدی بر مقدس بودن این دریاچه در آن روزگار آورده است. ر. ک: مرتضی ذکایی ساوجی، « نگاهی نو به روایت خشک شدن دریاچه ساوه»، کیهان اندیشه، ش ۶۸، ص ۱۹۰-۱۹۵.۳۳. شیخ صدوق، الامامی، مجلس ۴۸، ص ۳۶۱، حدیث ۱. «سماوه»، منطقه ای بین کوفه و شام است (یاقوت بن عبدالله حموی، معجم البلدان، ج۳، ص ۲۴۵).۳۴. ابن واضح یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۸/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۸۰/ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۱۹۲/ شیخ صدوق، الامامی، ص ۳۶۱/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۱، ص ۱۲۶/ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج ۱، ۵۶/ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۲۵۰/ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج ۲، ص ۳۲۸.۳۵. نعمان بن منذر، یکی از پادشاهان لخمی حیره ( شهری در پنج کیلومتری کوفه) بوده که از سوی پادشاهان ساسانی، بر این شهر حکمرانی می کرده است.۳۶. تفصیل ماجرا را می توان در این منابع، پی جویی کرد: ابن واضح یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۸/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۸۰-۵۸۱/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۱، ص ۱۲۷-۱۲۹.۳۷. ابن هشام حمیری، السیره النبویه، ج ۱، ص ۱۹۵ و ص ۲۰۳/ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۸۱-۸۲ و ص ۱۱۸-۱۱۹/ یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج ۲، ص ۹/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۷۲/ علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، ج ۱، ص ۳۷۳.۳۸. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۸/ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۱۹۶/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۱، ص ۲۴۱.۳۹. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۳۲.۴۰. شیخ صدوق، الامالی، مجلس ۴۸، حدیث ۱، ص ۳۶۰/ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج ۱، ص ۵۶.۴۱. علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، ج ۱، ص ۳۷۳-۳۷۴/ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۱۹۷/ طبرسی، اعلام الوری بأعلام الهدی، ج ۱، ص ۵۸/ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج ۱، ص ۵۶/ ابن سعد نیز مشابه این گزارش را آورده است (ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۲۹).۴۲. ابن هشام حمیری، السیره النبویه، ج ۱، ص ۲۴۱-۲۴۲. درباره تفسیر یا تأویل آیات مربوط به رجم و رانده شدن شیاطین، رک: سید محمد حسین طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۷، ص ۱۲۵/ ناصر مکارم شیرازی و دیگران، تفسیر نمونه، ج ۱۱، ص ۴۴ به بعد.۴۳. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۳۲/ عبدالرحمان بن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۳۵۷. ابن هشام و ابن سعد در این باره گزارش های دیگری نیز آورده اند ( ابن هشام، السیره النبویه، ج ۱، ص ۲۴۳/ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۳۲).۴۴. شیخ صدوق، الامالی، مجلس ۴۸، حدیث ۱، ص ۳۶۰/ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج ۱، ص ۵۵ و ۵۷.۴۵. ابن عساکر دمشقی، تاریخ مدینه دمشق، ج ۳، ص ۴۲۳ و ج ۳۸، ص ۳۳۶/ ابن کثیر دمشقی، البدایه و النهایه، ج ۲، ص ۴۵۰. صالحی شامی این گزارش را به اختصار نقل کرده است ( محمد بن یوسف صالحی شامی، سبل الهدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، ج ۱، ص ۳۵۰).۴۶. شیخ صدوق، الامالی، ص ۳۶۱/ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج ۱، ص ۵۶.۴۷. یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۸.۴۸. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج ۱، ص ۵۳-۵۵/ یوسف بن حاتم عاملی، الدّر النظیم، ص ۵۳-۵۵. همچنین درباره برخی دیگر از حوادث خارق العاده، رک: مجلسی، بحارالانوار، ج ۱۵، ص ۲۵۴ به بعد.۴۹.ابن هشام، السیره النبویه، ج ۱، ص ۱۹۹-۲۰۱/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۷۳-۵۷۴.۵۰. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۲۰.۵۱. ابن هشام، السیره النبویه، ج ۱، ص ۲۰۱/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۷۴. بلاذری، این جریان را به اختصار گزارش کرده است (بلاذری، انساب الاشراف، ج ۱، ص ۱۰۲-۱۰۳). ابن شهر آشوب این جریان را با تفاوت هایی نگاشته است (ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج ۱، ص ۵۹-۶۰).۵۲. ابن هشام، السیره النبویه، ج ۱، ص ۲۰۱-۲۰۲/ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۱۹/ مسلم بن حجاج نیسابوری، صحیح مسلم، ج ۱، ص ۱۰۱-۱۰۲/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۱، ص ۵۷۴/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال، ج ۲، ص ۵-۸.۵۳. محققان معاصر این افسانه را به دلایل گوناگون مخدوش و غیر معتبر دانسته اند، رک: سید جعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم (ص) ۱۶۴-۱۷۲/ سید هاشم رسولی محلاتی، درس هایی از تاریخ تحلیلی اسلام، ص ۱۹۱-۲۰۴/ محمود ابوریّه، أضواء علی السنه المحمدیه او دفاع عن الحدیث، ج ۱، ص ۱۸۷-۱۸۸/ محمد هادی یوسفی غروی، موسوعه التاریخ الاسلامی، ج ۱، ص ۲۶۵-۲۷۴.۵۴. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج ۱، ص ۶۰.۵۵. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۹۶ و ۱۳۳/ بلاذری، کتاب جمل من انساب الاشراف، ج ۱، ص ۱۰۵.۵۶. محمد بن حبیب بغدادی، المحبّر، ص ۷۸/ بلاذری، کتاب جمل من انساب الاشراف، ج ۱، ص ۱۰۶.۵۷. ام ایمن، کنیز عبدالله و دایه رسول خدا (ص) که حضرت او را از پدرش به ارث برده بود. نام او «برکه» بود. درباره مقام و منزلت این بانو نزد پیامبر (ص) همین بس که حضرت درباره او فرموده است: « ام ایمن بعد از مادرم، مادر من بود». چون پیامبر (ص) حضرت خدیجه را تزویج کرد، او را آزاد کرد. ام ایمن پس از آزادی، با عبید بن زید حبشی ازدواج کرد که ثمره آن پسری به نام « ایمن» بود که در جنگ حنین شهید شد. بعدها ام ایمن با غلام حضرت خدیجه به نام زیدبن حارثه که خدیجه او را به پیامبر (ص) بخشیده بود و رسول خدا (ص) او را آزاد کرده بود، ازدواج کرد که ثمره این ازدواج، اسامه بن زید بود. (محمد بن سعد، الطبقات الکبری، ج ۸، ص، ۱۷۹/ ابن عبدالبر قرطبی، الاستیعاب، ج ۴، ۳۶۵). در خبری آمده است که ام ایمن امین ترین زنان نزد حضرت زهرا (س) بود( شیخ صدوق ، علل الشرایع ، ج ۱، باب ۱۴۹، ص ۱۸۷/ محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ج ۴۳، ص ۲۰۴).۵۸. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۳۳/ بلاذری، کتاب جمل من انساب الاشراف، ج ۱، ص ۱۰۵-۱۰۶.۵۹. بلاذری، کتاب جمل من انساب الاشراف، ج ۱، ص ۱۰۷/ و نیز ر.ک: ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۲۴.۶۰. ابن هشام، السیره النبویه، ج ۱، ص ۲۱۸/ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۲۱-۱۲۲/ بلاذری، کتاب جمل من انساب الاشراف، ج ۱، ص ۱۰۵-۱۰۶/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۳۳/ شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ص ۱۸۳ و ۱۸۷-۱۸۸.۶۱. ابن هشام، السیره النبویه، ج ۱، ص ۲۲۵/ ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۰۴ و ۱۲۴/ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۳۵/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۲، ص ۶۷.۶۲. رک: سید جعفر مرتضی عاملی، الصحیح من سیره النبی الاعظم (ص)، ج ۲، ص ۱۷۶-۱۸۱/ هاشم معروف حسنی، الموضوعات فی آلاثار و الاخبار: عرض و نقد، ص ۲۰۰-۲۰۶/ رسولی محلاتی، درس هایی از تاریخ تحلیلی اسلام، ج ۱، ص ۲۷۲-۲۸۰/ رسول جعفریان، نقد و بررسی منابع سیره نبوی، مقاله « نقد و بررسی سفر پیامبر اکرم (ص) به شام»، نوشته رمضان محمدی، ص ۳۱۳-۳۳۱/ غلام حسین زرگری نژاد، تاریخ صدر اسلام (عصر نبوت)، ص ۱۸۷-۱۹۲.۶۳. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۲۱/ عبدالرحمان بن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۲۶۸/ ابوالفتح محمد بن سید الناس، عیون الأثر فی فنون المغازی و الشمائل و السِیَر، ج ۱، ص ۴۵/ احمد بن علی مقریزی، إمتاع الاسماء بما للنبی من الاموال و الاحوال و الحفده و المتاع، ج ۴، ص ۹۱ و ج ۵، ص ۶۳/ صالحی شامی، سُبُل الهُدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، ج ۱، ص ۳۸۸.۶۴. طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۳۳/ بیهقی، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، ج ۲، ص ۲۵.۶۵. ذوالمجاز، نام بازاری از بازارهای دوره جاهلی بوده که در یک فرسنگی عرفات تشکیل می شده است (حموی، معجم البلدان، ج ۵، ص ۵۵).۶۶. ابن سعد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۲۱/ ابوالفرج عبدالرحمان بن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج ۲، ص ۲۸۴/ مقریزی، إمتاع الاسماء بما للنبی من الاموال و الاحوال و الحفده و المتاع، ج ۸، ص ۳۱۲/ ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییز الصحابه، ج ۷، ص ۲۰۳. منابع:ابن اثیر، اسد الغابه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۹ ق.ابن اثیر، مبارک بن محمد، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، تحقیق محمود محمد الطناحی و طاهر احمد الزاوی، قم، اسماعیلیان، ۱۳۶۴ ش.ابن جوزی، ابوالفرج عبدالرحمان، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، تحقیق عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطاء بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۲ ق.ابن حاتم عاملی، یوسف، الدرّ النظیم، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، بی تا.ابن حبیب بغدادی، محمد، المحبّر، تحقیق ایلزه لیختن شتیتر، بیروت، دارالآفاق الجدیده، بی تا.ابن حجاج نیسابوری، مسلم، صحیح مسلم، بیروت، دارالفکر، بی تا.ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابه فی تمییز الصحابه، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ ق.ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطاء بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۰ ق.ابن سید الناس، ابوالفتح محمد، عیون الأثر فی فنون المغازی و الشمائل و السِیَر، تعلیق ابراهیم محمد رمضان، بیروت، دارالقلم، ۱۴۱۴ ق.ابن شهر آشوب، ابو جعفر محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، تحقیق یوسف البقاعی، بی جا، ذوالقربی « افست دارالضواء»، ۱۳۷۹ش.ابن عبدالبرقرطبی، ابو عمر یوسف بن عبدالله، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، تحقیق علی محمد بجاوی، بیروت، دارالجیل، ۱۴۱۲ق.ابن عساکر دمشقی، علی بن حسن بن هبه الله شافعی، تاریخ مدینه دمشق، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۵ق.ابن کثیر دمشقی، ابوالفداء اسماعیل، تفسیر القرآن العظیم، تقدیم یوسف عبدالرحمان مرعشلی، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۱۲ق.ابن کثیر دمشقی، ابوالفداء اسماعیل، البدایه والنهایه، تحقیق و تعلیق علی شیری، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، قم، نشر أدب الحوزه، ۱۳۶۳ق.ابن واضح یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب بن جعفر، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دارصادر، بی تا.ابن هشام حمیری، عبدالملک، السیره النبویه، تحقیق مصطفی السقا و دیگران، بیروت، دار أحیاء التراث العربی، ۱۴۱۵ق.ابن یوسف اندلسی، ابوحیان محمد، البحر المحیط فی التفسیر، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۰ق.بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، کتاب جمل من انساب الاشراف، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.بیهقی، احمد بن حسین، دلائل النبوه و معرفه احوال صاحب الشریعه، تحقیق عبدالمعطی قلعجی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۵ق.تفتازانی، سعدالدین، شرح المقاصد، تحقیق و تعلیق عبدالرحمان عمیره، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۰۹ق.تَهانَوی، محمد علی، موسوعه کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم، بیروت، مکتبه لبنان ناشرون، ۱۹۹۶م.جعفریان، رسول (زیر نظر)، نقد و بررسی منابع سیره نبوی، مقاله « نقد و بررسی سفر پیامبر اکرم (ص) به شام»، نوشته رمضان محمدی، تهران، سمت، ۱۳۷۸ش.جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، تحقیق احمد عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین، ۱۴۰۷ق.حائری تهرانی، میر سید علی، مقتنیات الدُرر و ملتقطات الثمر، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۷ش.حسنی، هاشم معروف، الموضوعات فی آلاثار و الاخبار، عرض و نقد، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۷ق.حسینی واسطی زبیدی، سید محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق علی شیری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی، روح البیان، بیروت، دارالفکر، بی تا.حلی، جمال الدین کشف المراد، شرح تجرید الاعتقاد، ترجمه و شرح فارسی ابوالحسن شعرانی، تهران ، اسلامیه، بی تا.حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، ۱۳۹۹ق.دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، ۱۳۷۲ش.ذکایی ساوجی، مرتضی، «نگاهی نو به روایت خشک شدن دریاچه ساوه». دو ماهنامه کیهان اندیشه، شماره ۶۸، مهر و آبان، ۱۳۷۵، ص ۱۹۰.رسولی محلاتی، سید هاشم، درس هایی از تاریخ تحلیلی اسلام، قم، بی نا، ۱۴۰۵ق.زرگری نژاد، غلام حسین، تاریخ صدر اسلام (عصر نبوت)، تهران، سمت، ۱۳۷۸ش.شیخ صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی، الامالی، تحقیق مؤسسه البعثه، قم، مؤسسه البعثه، ۱۴۱۷ق.ـــــــ ، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۳۶۳ش.ـــــــ ،علل الشرایع، نجف، مکتبه الحیدریه، ۱۳۸۵ق.صالحی شامی، محمد بن یوسف، سُبُل الهُدی و الرشاد فی سیره خیر العباد، تحقیق عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۴ق.صدر حاج سید جوادی، احمد (زیر نظر) و دیگران، دائره المعارف تشیع، تهران، سازمان دائره المعارف تشیع، ۱۳۶۸ش.طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، اسلامی، ۱۴۱۷ق.طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، تحقیق مؤسسه آل البیت (ع) لإحیاء التراث، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، لإحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.ــــــ ، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۳ش.طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تحقیق و تصحیح احمد حبیب قصیر عاملی، بی جا، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۹ق.طوسی، نصیرالدین، تلخیص المحصّل المعروف بنقد المحصّل، بیروت، دارالاضواء، چ دوم، ۱۴۰۵ق.فخرالدین رازی، ابوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دارإحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تصحیح، تعلیق و تقدیم سید طیب موسوی جزائری، قم، مؤسسه دارالکتاب للطباعه و النشر، چ سوم، ۱۴۰۴ق.مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.محمود ابوریّه، أضواء علی السنه المحمدیه او دفاع عن الحدیث، قاهره، دارالمعارف، چاپ چهارم، بی تا.مرتضی العاملی، سید جعفر، الصحیح من سیره النبی الاعظم (ع)، قم، دارالحدیث، چ دوم، ۱۳۸۶ش.مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق یوسف اسعد داغر، قم، دارالهجره، چ دوم، ۱۴۰۹ق.مقریزی، تقی الدین احمد بن علی، إمتاع الاسماء بما للنبی من الاموال و الاحوال و الحفده و المتاع، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۰ق.مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.یوسفی غروی، محمد هادی، موسوعه التاریخ الاسلامی، قم، مجمع الفکر الاسلامی،۱۴۱۷ق.
تاریخ در آینه پژوهش ۲۴