آینده ‏نگارى رفتار گروه‏هاى تکفیرى‏

آینده‏ نگارى رفتار گروه‏هاى تکفیرى‏

سناریوهاى محتمل پیش‏روى جریان‏هاى تکفیرى در راستاى گسترش اصول فکرى‏شان و مقابله با آن‏ها

مصطفى حسینى گلکار*[۱]

چکیده‏

جریان‏هاى تکفیرى همواره مورد طرد اکثریت جامعه اسلامى بوده‏اند، اما چرخه‏هاى ظهور و افولشان، نیاز به تلاش مستمر علماى اسلام جهت آگاهى‏بخشى به جامعه، براى مقابله با آن‏ها در هر دوره را، گوش‏زد مى‏کند؛ در این باره نباید از نظر دور داشت که تکفیرى‏ها آبشخورى نظرى دارند که کانون اصلى بروزات دیروز، امروز و فرداى آن‏هاست، از این رو دغدغه اصلى، مقابله با تفکر تکفیرى خواهد بود.

از سوى دیگر، آینده‏پژوهى به عنوان دانش اقدام اجتماعى، علمى مستقل است، اما به مثابه فعالیتى میان‏رشته‏اى و حتى فرارشته‏اى، در جایگاه معرفت مضاف و کاربردى با همراهى علوم دیگر، مى‏تواند ابزارى قدرت‏مند براى تحلیل و دادن راهکارهایى براى مسائل علوم انسانى و اجتماعى باشد.

در این مقاله تلاش شده است تا از روش سناریو- به عنوان یکى از ابزارهاى مهم آینده‏پژوهى- به منظور تحلیل مسئله تفکر تکفیرى و اقدام مقابل آن، سود جست.

تحلیل مسئله جریان‏هاى تکفیرى نشان از آن دارد که عدم قطعیت‏هاى اصلى پیش روى ما، شیوع اندیشه تکفیرى و بازتاب رسانه‏اى آن‏هاست و به تعبیرى، این‏دو مؤلفه- با فرض استقلال- مى‏توانند ضمن ترسیم فضاى چهارگانه سناریوهاى مسئله، حالت‏هاى گوناگون مقابله جهان اسلام با جریان‏هاى تکفیرى را مشخص سازند.

سناریوها در این‏جا با توصیف ابهامات موجود پیش روى تصمیم‏گیران و اهل معرفت و سیاست در مواجهه با جریان‏هاى تکفیرى و آینده آن‏ها، ضمن ترسیم فضاى احتمالات بدیل مسئله، راهکارهایى براى مقابله با اقدامات تکفیرى‏ها پیشنهاد مى‏دهند.

مهم‏ترین نکته آن است که این سناریوها با کاربست روابط منطقى میان اجزاى خود و نیز به مدد تصویر کلانى که از موضوع مى‏دهند، قدرت اقناعى بالایى براى ایجاد وفاق و هم‏دلى میان فرق اسلامى و علما جهت اقدام علیه جریان‏هاى تکفیرى، به دست مى‏دهند.

واژگان کلیدى: آینده‏پژوهى، تفکر تکفیرى، سناریو، توافق فرق اسلامى (وحدت)، رسانه و اقدام اجتماعى‏

1. مقدمه‏

در میان دریاى عمیق و زلال اندیشه و تمدن اسلامى جریان‏هاى تکفیرى جز کفى گذرا بر سطح آب چیزى نبوده و نیستند، اما تکرار پیوسته آن‏ها در طول تاریخ و حیاتشان با چرخه‏هاى ظهور و افول، نشان از نیاز به بازنگرى‏هاى عمیق و عزم جزم، میان متفکران و فرهیختگان و علماى هر دوره، براى مقابله و تدارک راه‏هاى برون‏رفت از آن دارد.

راهکارهاى گفته‏شده الزاماً منتج از بررسى و پیش‏بینى دقیق رفتارهاى بنیادى تکفیرى‏هاست همان‏طور که در ادامه مقاله خواهد آمد باید اعتراف کنیم مبتنى بر قراردادهاى وضع شده درون این گروه‏هاست.

این قراردادها با پوشاندن کسوتى ظاهرى از شریعت و تعقل، در جایگاه اصول و باورها نشسته‏اند[۲] و آبشخور اصلى ادامه حیات تکفیرى‏ها و نحوه تعاملشان با جهان پیرامون شده‏اند.

از همین منظر، مسئله اصلى پژوهش حاضر دادن روش‏شناسى مناسب براى شناسایى و مواجهه با رفتارهاى آینده تکفیرى‏هاست.

ایده اصلى مقاله براین اساس است که رفتار- میان‏مدت و طولانى‏مدت- تکفیرى‏ها به نحوى ریشه در افکار[۳] آن‏ها دارد و قدرت پیش‏بینى ما از همین‏جا خواهد بود.

متدولوژى مناسب این کار، باید بتواند فضاى تصمیم‏گیرى را براى بازى‏گران اصلى مقابلِ تکفیریان شفاف سازد.

باور نگارنده و مقاله حاضر بر آن است که همه فرق اسلامى، در وهله اول علماى ایشان و در درجه دوم همه مسلمانان و در نهایت همه فرهیختگان جهان بازى‏گران‏ جبهه مقابل تکفیر هستند. آینده‏پژوهى، ابزار مناسبى را براى رسیدن به این مقصد در اختیار ما قرار مى‏دهد.

حاصل آن‏که موضوع محورى تحقیق حاضر، آینده‏نگارى افکار تکفیرى و گونه‏ها/ سناریوهاى ممکن پیش روى آن‏ها براى مواجهه و برقرارى ارتباط با جهان است.

2. روش‏شناسى تحقیق‏

مقابله با جریان‏هاى تکفیرى نیازمند شناخت دقیق رفتار آن‏ها و محرک‏ها و مبانى ادعایى بوده؛ نقشه راه، راهبردها و راهکارهاى خاص خود را مى‏طلبد و هرگز نمى‏توان بدون برنامه‏ریزى در این باره گام برداشت. روش مناسب براى تحقیق حاضر باید به بررسى و ارزیابى اقدامات علیه جریان تکفیر بپردازد و ناظر به راهکارهاى عملى و اجرایى، با توجه به امکانات و ظرفیت‏هاى موجود باشد.

به عنوان روشى مناسب براى تحقیق حاضر، نیازمند روش و چارچوب عامى هستیم که بتواند روشن‏کننده و پاسخ‏گوى موارد ذیل- که متناظر با اهداف فرعى تحقیق طرح شده‏اند- باشد:

1. چگونه مى‏توان به نحوى مناسب، رفتار آتى جریان‏هاى تکفیرى را حدس زده و براى مقابله با آن تصمیم گرفت؟

2. عوامل مهم تأثیرگذار درباره رفتار جریان‏هاى تکفیرى کدام است و چگونه قابل شناسایى مى‏باشند؟

3. بازیگران اصلى در بحث جریان‏هاى تکفیرى (له و علیه) چه کسانى هستند؟

4. رخ‏دادهاى مهم ممکن‏الوقوع در رفتار جریان‏هاى تکفیرى کدام‏اند؟

5. روابط على و یا منطقى میان موارد گفته شده چگونه به دست مى‏آید؟

6. چگونه راه‏حل مطلوب را استخراج و عملى کرد؟

7. چگونه مى‏توان درباره این راه‏حل‏ها به اجماع و توافق دست یافت؟

8. روش سناریوپردازى آینده‏پژوهى، موارد گفته شده را به نحو مطلوبى پوشش مى‏دهد.

۲- ۱٫ معرفى اجمالى آینده‏پژوهى و روش سناریو

در این‏جا لازم است به منظور آشنایى اجمالى با آینده‏پژوهى، تعریف اولیه‏اى از آن بیان کرد:

آینده‏پژوهى (Futures Studies) مجموع فعالیت‏هایى است که با استفاده از تجزیه و تحلیل منابع، الگوها، و عوامل تغییر یا ثبات، به تجسم آینده‏هاى بالقوه و برنامه‏ریزى آن‏ها با در نظرگرفتن عدم قطعیت‏هاى جهان معاصر مى‏پردازد. آینده‏پژوهى بیان مى‏کند که چگونه از واقعیت‏هاى متغیر امروز، فردا ایجاد خواهد شد؛ به عبارتى وظیفه او شناخت فردا است، مستقل از آن‏که چگونه از آن بهره‏بردارى شود. در حال حاضر و بنابر روش شایع، نتایج آینده‏پژوهى بیشتر در قالب سناریو مطرح مى‏شوند.[۴]

۲- ۲٫ معرفى سناریو و سناریوپردازى‏

در یک تعریف جامع، طراحى سناریو فرایندى است از موقعیت‏یابى و ترسیم چندین محیط آینده بدیل به گونه‏اى آگاهانه، باورکردنى و قابل تصور که از طریق آن بتوان تصمیم‏هاى مربوط به آینده را در پیش گرفت. این فرایند به منظور تغییر تفکر جارى، بهبود تصمیم‏سازى، توسعه یادگیرى فردى و سازمانى و بهبود عملکرد صورت مى‏گیرد.

سناریونویسى مبتنى بر استفاده از روش‏هاى گوناگون تحقیق و تحلیل، در تکمیل مقدمات و داده‏هاى خود است و علاوه بر آن‏که بر نظریه‏ها استوار مى‏شود، خود نیز قدرت نظریه‏پردازى دارد.

سناریو ابزارى جهت درک دوباره محیطهاى آینده‏هاى بدیل مى‏باشد. باید توجه کرد که سناریو، پیش‏بینى یا پیش‏گویى نیست، بلکه براساس تحلیل تغییرات نیروهاى محرک، به تصمیم‏گیرندگان در راستاى تصور و مدیریت آینده، یارى مى‏بخشد. امروزه با استفاده از سناریوها مى‏توانیم درک بهترى از پیچیدگى محیطهاى اقتصادى، اجتماعى، سیاسى و … داشته باشیم. هم‏چنین ضرورى است که سناریوپردازى را- نیز همچون هر فعالیت آینده‏پژوهانه دیگر- به صورت فرآیندى مستمر ببینیم.

۲- ۲- ۱٫ بررسى اجمالى گام‏هاى سناریوپردازى براساس رویکرد شوآرتز

در حال حاضر روش‏هاى گوناگونى براى تدوین سناریو وجود دارد، اما مى‏توان ادعا کرد که رویکرد پیتر شوآرتز در این باره، علاوه بر داشتن نوعى جامعیت، مشتمل بر جوهره عام همه انواع سناریوپردازى بوده و مقبولیتى عام یافته است؛ در نتیجه بیشتر تحقیقات سناریونویسى، براساس آن منتشر مى‏شوند، از این رو به صورت اجمالى به گام‏هاى این روش اشاره مى‏کنیم:[۵]

گام ۱٫ شناسایى موضوع‏

این گام بر اهمیت تدوین بیانى روشن و جامع، از مشکل یا مسئله تأکید دارد.

در بیشتر موارد، با طرح مهم‏ترین پرسش پیش‏رو که ناظر به تصمیم است، صورت مى‏گیرد.

به عنوان مثال در تحقیق حاضر این پرسش مطرح شده است که: الگو و روش مناسب براى استخراج و انتخاب راهکار مقابله با جریان‏هاى تکفیرى چیست؟ رهیافت مناسب براى مقابله با جریان‏هاى تکفیرى کدام است؟ و آیا این رهیافت مورد توافق فرق اسلامى خواهد بود؟

گام ۲٫ شناسایى عوامل کلیدى‏

در این گام، فهرست مهم‏ترین عوامل مؤثر در تصمیمات تعیین مى‏شود؛ این کار بیشتر از طریق مراجعه به خبرگان و یا تحلیل‏هاى وسیع داده‏کاوى و مطالعه ادبیات موضوع صورت مى‏گیرد.

به عنوان مثال در تحقیق درباره جریان‏هاى تکفیرى، به عوامل کلیدى ذیل دست یافته‏ایم:[۶]

گفتمان‏ها، رسانه‏هاى رسمى، علما، شکل‏گیرى گفتمان در فضاى غیررسمى (رسانه‏هاى فضاى مجازى و غیره)، فضاى ارعاب، مباحث اعتقادى، تسلیحات نظامى، حمایت مالى، ساختارهاى قدرت منطقه، دسترسى اطلاعاتى و ….

گام ۳٫ شناسایى نیروهاى محرک یا پیشران‏ها

نیروهاى پیشران تغییرات، نیروهاى بنیادینى هستند که زمینه تحقق الگوهاى روى‏دادها را مهیا مى‏کنند. به بیان روشن‏تر، این نیروهاى پیشران هستند که باعث‏

مى‏شوند اتفاقات مختلفى روى دهند. این موارد اغلب از سنخ رخ‏داد و امر واقع ممکن‏اند و شناسایى آن‏ها مستلزم پایش، استخراج و تحلیل روندهاست.

در تحقیق حاضر، نیروهاى پیشران مهم به دست آمده عبارتند از:

به توافق نرسیدن نخبگان فرقه‏هاى اسلامى براى مقابله با جریان‏هاى تکفیرى؛

ادامه حمایت مادى و رسانه‏اى برخى ساختارهاى قدرت در منطقه از تکفیرى‏ها؛

حمایت غرب و رسانه‏هاى عمومى از تکفیرى‏ها؛

حمایت مالى، تسلیحاتى و اطلاعاتى غرب از گروه‏هاى تکفیرى؛

بازخورد مشوق درباره فضاى ارعاب ایجاد شده به‏وسیله گروه‏هاى تکفیرى براى ایشان؛

اتحاد گروه‏هاى تکفیرى؛

ایجاد کانال‏ها و بسترهاى ارتباط فیزیکى (خطوط پشتیبان) میان گروه‏هاى تکفیرى؛

و ….

نکته و اشاره: گونه‏شناسى خاصى از رخ‏دادها: شگفتى‏سازها

برخى از اقسام رخ‏دادهاى ممکن، احتمال وقوع کمى دارند، اما درصورت حادث شدن، منجر به تغییرات گسترده و بعضاً غیرقابل کنترل خواهند شد. این سنخ از رخ‏دادها را با عنوان «شگفتى‏ساز»[۷] مى‏شناسیم که تحلیل آن‏ها نیازمند سناریوهایى جداگانه است.

درباره مسئله تکفیرى‏ها، شاید مطالعه تأثیرات گسترش احتمالى گروه‏هاى تکفیرى به شمال آفریقا و یا ترکیه و هم‏چنین احتمال حمله نظامى/ انتحارى و عملیات تروریستى‏

آن‏ها در مکه مکرمه و مدینه منوره یا در ایران اتفاقاتى از این سنخ خواهند بود، که خارج از بحث مقاله مى‏باشند.

گام ۴٫ رتبه‏بندى عوامل کلیدى و نیروهاى محرک‏

در این مرحله، طراحان سناریو تلاش مى‏کنند تا عوامل کلیدى و نیروهاى محرک را از نظر میزان اهمیت و توانایى بالقوهٌ آن‏ها براى تأثیر بر موضوع/ مسئله رتبه‏بندى کنند. اغلب این کار به منظور طبقه‏بندى: ۱٫ میزان عدم اطمینان؛ ۲٫ تأثیر بالقوه آن‏ها، صورت مى‏پذیرد تا از این طریق موارد محدودى که بیشترین اهمیت و بالاترین عدم قطعیت را دارند، تعیین شود.

شناسایى عوامل کلیدى، نیروهاى محرک و رتبه‏بندى این موارد، همگى هدف اصلى در نظریه‏پردازى هستند.

به منظور رتبه‏بندى و تعیین اهمیت و عدم قطعیت یا موارد دیگرى، چون: تأثیرگذارى و تأثیرپذیرى عوامل فهرست شده، بعضا از روش‏هایى مانند: تهیه پرسش‏نامه و نظرسنجى یا تحلیل داده‏اى و مبتنى بر وب و یا تحلیل تأثیر متقابل (CIA) بهره مى‏برند.

گام ۵٫ ایجاد فضاى منطقى براى سناریو (ها)

در تحقیقات امروز، نتیجه رتبه‏بندى بیشتر بر روى دو محور قرار داده مى‏شود که سناریوهاى نهایى براساس آن‏ها شکل مى‏گیرند. هدف این مرحله شناسایى متغیرهایى است که ممکن است مفاهیم جدیدى را بیافرینند یا به چالش بگیرند و نیز تفکر، پیرامون مسیرهاى بالقوه اقدام، با توجه به موضوع منتخب اولیه، تا نهایتاً این روابط در مرحله بعد هنگامى که سناریو نوشته مى‏شود، توصیف شوند.

در سناریوهایى که تحقیق حاضر به دست آورده است، دو عامل کلیدى که واجد شاخص‏هاى گفته شده، باشند، عبارتند از:

1. توافق فرق اسلامى (وحدت) درباره مسئله تکفیرى‏ها؛

2. آگاهى و تعهد رسانه‏هاى عمومى.

گام ۶٫ پربارکردن و تدوین جزئیات سناریو

در این مرحله فرآیند نوشتن نهایى سناریوها آغاز مى‏شود.

این گام ناظر به ادبیات، هنر، قدرت ادراکى و بیان شیواى سناریونگار است.

توسعه جزئیات سناریو، روابط میان متغیرهاى کلیدى موجود در داستان را پرداخت مى‏کند و بعضاً در برخى رویکردها، حدسیات مبتنى بر احتمال‏پذیرى سناریو را مطرح مى‏سازد.

در این‏جا بعضا از روش «اگر. آن‏گاه.» استفاده مى‏شود. هر سناریو، هنگامى که با جزئیات کامل تدوین شد، زمینه اندیشه پیرامون آینده را فراهم مى‏کند. مهم است که سناریوهاى تدوین شده، فاقد جهت‏دهى، و ایجاد توهم در انتخاب و تأکید بر یکى و نادیده‏گرفتن موارد دیگر باشند؛ به عبارت دیگر همه سناریوها باید با هم دیده شوند، چون فضاى سناریو، به‏هم‏پیوسته و با احتمال و قابلیت گذار از یک سناریو (محیط/ ربع) به دیگران است.

در تحقیق حاضر به چهار سناریو با عناوین ذیل دست یافته‏ایم که طرح کلى آن‏ها در ادامه خواهد آمد:

1. سناریو «نهروان» (جنگ نهروان)؛

2. سناریو «افغانستانى دیگر»؛

3. سناریو «۱۱ سپتامبر»؛

4. سناریو «نسل کشى».

گام ۷٫ شناسایى پیامدها

در این گام سناریوها بازبینى و ارزیابى و بعضا با مدل‏سازى‏[۸] (هرچند به صورت آزمایش ذهنى) اجرا مى‏شوند، تا سنجشى از آن‏ها صورت گیرد و به ویژه پیشنهاداتى براى تصمیمات و اقدام مطرح شود.

گام ۸٫ شناسایى شاخصٌ‏ها

گام نهایى گزینش «شاخص‏هاى راهبرى» است که رویدادهاى واقعى را که ممکن است بنابر، آنچه در سناریو آمده است، پدید آید؛ مشخص مى‏کنند. شاخص‏ها به طراحان و تصمیم‏گیران کمک مى‏کنند تا مسیر روى‏دادهاى در شرف وقوع را پایش کرده و چگونگى تأثیر آن‏ها بر مسئله را مشخص کنند. به بیان ساده‏تر، شاخص‏ها براى ما مشخص مى‏سازند که به طور تقریبى در کجاى فضاى سناریو قرار داریم و به کدام سمت حرکت مى‏کنیم.

۲- ۳٫ چرا روش سناریو مبتنى بر آینده‏پژوهى مى‏تواند ابزار مناسبى براى پژوهش حاضر باشد؟

(جمع‏بندى از مباحث متدولوژى تحقیق)

در تبیین مناسب‏بودن ابزار سناریوهاى برخاسته از آینده‏پژوهى براى تحقیق حاضر درباره جریان‏هاى تکفیرى، مى‏توان به برخى نکات اشاره داشت:

این تحقیق متکفل بررسى «راه‏هاى برون‏رفت از فتنه تکفیر و ترسیم جامعه‏اى آرمانى» است که به خوبى در متدولوژى سناریوهاى آینده پژوهى نمود دارد؛

این تحقیق و روش‏شناسى- به ویژه به دلیل دادن تصویر کلان مناسب- شمولیت لازم و قدرت اقناعى براى ایجاد توافق میان مسلمانان و فرهیختگان درباره موضع‏گیرى علیه جریان‏هاى تکفیرى را دارد؛

بررسى آینده‏پژوهانه سناریوها منجر به دادن راهکار جهت مقابله با رشد، گسترش، تأثیرگذارى تخریبى، وهن اسلام و … از سوى گروه‏هاى تکفیرى خواهد شد.

هم‏چنین روش‏شناسى مذکور، به خوبى موارد ذیل را پوشش مى‏دهد:

دعوت به صلح و دوستى و برادرى و تعامل میان مذاهب بر اساس حکمت، موعظه و جدال احسن؛

تلاش براى هوشیارکردن مسلمانان درباره ماهیت زشت جریان‏هاى تکفیرى؛

تلاش به منظور ایجاد صف واحد و گسترش زمینه‏هاى هم‏گرایى مسلمانان براى مقابله با تکفیر؛

تلاش براى شناساندن توطئه‏ها و نیرنگ‏هاى جهان غرب در سایه حمایت از جریان‏هاى تکفیرى.

ضمن آن‏که مقدمات روش سناریو، با تحلیل روندهاى خود، به «تبیین پیشینه، کارنامه و عمل‏کرد سیاه جریان‏هاى تکفیرى در جهان اسلام»، «نقد و بررسى پیامدهاى سیاسى- اجتماعى جریان‏هاى تکفیرى و هم‏گرایى آن‏ها با دشمنان اسلام» و … مى‏پردازد و به تعبیرى روى‏کردى جامع و مانع خواهد بود.

1. تحلیل مسئله جریان‏هاى تکفیرى و استخراج آبشخور اصلى آن‏ها

جریان‏هاى تکفیرى ضمن تحریف چهره اصیل اسلام و گردش از اصول توحید و تفسیر حقیقى قرآن و سنت با انحرافاتى دست به گریبان شده‏اند که حاصل آن، تضعیف امت اسلامى، تخریب میراث و به خطرانداختن جان مسلمانان و نهایتاً وهن این دین الهى بوده است.

جریان‏هاى تکفیرى و اندیشه آن در طول تاریخ- در گفتمان همه جوامع- تنیده و بافته شده، به نحوى که کلیت آن جدید نیست‏[۹]، اگرچه در هر دوره‏اى اشکال جدیدى یافته و لباس دیگرى پوشیده است.[۱۰]

اکنون پرسش اساسى آن است که: آینده چگونه است؟

تدقیق در مسئله نشان مى‏دهد آنچه منشاء اثر این جریان‏هاى افراطى در آینده- به ویژه میان‏مدت و طولانى‏مدت- مى‏باشد، عبارتست از:

تفکرات و مبانى اندیشه آن‏ها، و چگونگى تعاملشان با محیط پیرامون.

از دیگر سو، بازیگران اصلى صحنه مقابله با جریان‏هاى تکفیرى، نه تنها همه فرق اسلامى، در وهله اول علماى ایشان و درثانى همه مسلمانان، بلکه همه فرهیختگان جهان هستند که تجلى اصلى واکنش‏شان در رسانه‏هاى عمومى خواهد بود.[۱۱]

هم‏چنین مى‏توانیم به دو پارادایم اصلى حاضر در اندیشه فرهیختگان اجتماعى اشاره کنیم: رویکرد گفتمان و رویکرد جنگ.

روندهاى اصلى که در موضوع قابل رصد هستند عبارتند از:

گسترش اسلام، اقبال به اسلام، گفتمان فطرت گرایى، تقریب، گفت‏گوى ادیان، توسعه توجه به دغدغه‏هاى اندیشه‏گانى: فلسفى/ کلامى و ….؛

گفتمان نقادى در غرب؛

اسلام‏ستیزى، اسلام‏هراسى‏

بسط و هژمونى رسانه‏هاى جمعى در سطح جهان؛

اقتصاد جنگ، بازار اسلحه؛

امنیت انرژى؛

همکارى‏هاى اقتصادى و منطقه‏اى در خاورمیانه؛

و ….

اشاره‏اى به اهمیت و جایگاه رسانه‏ها و توان آن‏ها

به ویِژه در مواجهه و واکنش به:

کارنامه جریان‏هاى تکفیرى در رشد و گسترش با ارعاب شمشیر، هدم آثار اسلامى در مکه مکرمه، مدینه منوره، عراق و دیگر ممالک اسلامى؛

آمار منتشره درباره کشتار و جنایت جریان‏هاى تکفیرى.

مردم منطقه خاورمیانه و کشورهاى اسلامى و عربى مى‏خواهند طرحى نو دراندازند و بدین منظور سه الگوى متفاوت و تاحدى رقیب وجود دارد:

1. الگوى حکومت اسلامى/ جمهورى اسلامى ایران/ امام خمینى (قدس سره)/ که به دلیل نبود شخصیت کاریزما و بزرگى نظیر حضرت امام، این الگو تقریبا و در حال حاضر غیرقابل دسترس است؛

2. ملى‏گرایى مصر؛

3. الگوى جنبش‏هاى دموکراتیک.[۱۲]

حال آن‏که جنبش‏هاى تکفیرى تلاش مى‏کنند تا- به دروغ- خود را نسخه بدل‏هائى از ۱ و ۲ نشان دهند.

در این‏جا اهمیت جنبش‏هاى مدنى و دموکراتیک غیرقابل انکار است.

مهم‏ترین راهکارها براى مقابله عبارتند از:

1. شفاف‏سازى تمایز جریان‏هاى تکفیرى با الگوهاى یاد شده؛

2. استفاده از ظرفیت‏هاى دموکراتیک؛

3. ترکیب اندیشه‏هاى ناب ملى و اسلامى با اصول درست منتخب از کلیت دموکراسى و متناسب با فضاى بومى،

(این موارد در مسیرهاى موجود در فضاى سناریوها درج شده‏اند؛ ن. ک: تصویر ۲- مقاله)

از جمله روندهاى مهم دیگر هم‏چنین بایستى به این موارد اشاره داشت:

مخالفت‏هاى جنبش‏هاى حقوقى (به ویژه اقلیت‏ها و نقد مباحث اباحه خون، آبرو و اموال مسلمانان) و محیط زیستى و فرهنگى (تخریب ابنیه و میراث معنوى)؛

خرید سلاح و توجیه آن؛

احتمال تکرار تجربه‏هاى ۱۱ سپتامبر و طالبان.

از مجموعه پایش‏هاى گفته شده- چنانچه خواهیم دید- مى‏توان استفاده کرد براى:

1. پیش بینى رفتارهاى احتمالى طرفین؛

2. استخراج نشانک‏ها؛

3. طراحى اقدام‏ها؛

4. ترسیم آینده‏هاى بدیل و ممکن؛

5. تعیین فضاى ابهام‏ها و ترسیم منطقى آن‏ها دریک فضاى کنش‏گرانه براى تصمیم‏گیرى.

براى تحلیل دقیق چیستى تکفیر و استخراج عوامل مؤثر در آینده آن، نیازمند روشى ساختارمند هستیم که امکان تلفیق در رویکرد سناریونگارى را به خوبى دارا باشد.

همان‏گونه که در بحث گام تعیین مسئله و عوامل کلیدى اشاره شد، روش مکمل «تحلیل لایه‏اى علت‏ها» (CLA) در این‏جا برگزیده شده است.

در این باره انتخاب‏هاى دیگرى از جمله «تحلیل پارادایمى»، «تحلیل گفتمانى» و یا «پنجره اوورتون» نیز متصور و رایج اند، اما انتخاب روش‏CLA توجیهات و ترجیحاتى دارد، از جمله این‏که:

اولا به باور نگارنده، جریان‏هاى تکفیرى‏[۱۳] به هیچ وجه از سنخ باور محکم و عقلانى‏[۱۴] نیستند، از این رو قابلیت ایجاد پارادایم را ندارند و نمى‏توانند گفتمانى پایدار را شکل دهند؛[۱۵]

ثانیا جامعه اسلامى هشیارى لازم براى مقابله با این جریان‏ها را دارد.[۱۶]

2. ۳٫ اجمالى از روش تحلیل لایه‏اى علت‏ها (CLA)

این روش از جمله رویکردهاى نو در آینده‏پژوهى است که به‏وسیله سهیل عنایت و دیگران براساس اندیشیدن در سطوح مختلف چهارگانه موضوع/ مسئله، یعنى:

«۱٫ سطح رخ‏دادها/ امور واقع و عینى؛ ۲٫ سطح ساختارهاى اجتماعى/ نظام‏ها؛ ۳٫ سطح گفتمان‏ها؛ ۴٫ سطح اسطوره‏ها و کهن الگوها» شکل گرفته است.

توضیح تفصیلى جزئیات روش، خارج از بحث مقاله حاضر است، علاقه‏مندان مى‏توانند به منابع مقاله مراجعه کنند. در این‏جا صرفا به نتیجه تحلیل صورت گرفته براساس این روش در موضوع جریان‏هاى تکفیرى اشاره مى‏کنیم.

۳- ۱٫ نتیجه تحلیل لایه‏اى علت‏ها در مسئله جریان‏هاى تکفیرى‏

فهرستى از عوامل کلیدى دخیل در موضوع، در گام ۲ سناریو عنوان شد؛ در این‏جا به عنوان خروجى و ضمن تکمیل مبحث رتبه بندى عوامل، با روش تحلیل لایه‏اى، لازم به ذکر است که:

در لایه‏هاى سطحى:[۱۷] خشونت تصویرشده در رسانه‏ها[۱۸] قرار دارد، که نتیجه آن اهمیت‏یافتن رسانه و ارتباط با جهان در تحلیل رفتارشناختى جریان‏هاى تکفیرى است.

و در لایه‏هاى پائین/ عمیق‏تر، تفکر تکفیرى و جذابیت آن، عنصر اصلى حیات‏شان بوده و هست و رفتارهاى آینده آن‏ها را تعیین مى‏کند.

۳- ۱٫ تعیین دو مؤلفه اصلى نقد تفکر تکفیرى (۱) و رسانه (۲) به عنوان عدم قطعیت‏هاى بنیادین مسئله و ترسیم فضاى سناریو

در این بخش با انتخاب دو مؤلفه کلیدى اشاره شده، به عنوان دو محور اولیه پیشنهادى، به فضاى سناریو دست مى‏یابیم. (تصویر ۱).

مجموعه مقالات کنگره جهانى جریان هاى افراطى و تکفیرى از دیدگاه علماى اسلام، ج‏۵، ص: ۴۹۸

در این‏جا، مؤلفه/ عامل کلیدى رسانه‏ها (با دو جهت تعهد و آگاهى‏بخشى یا ژورنالیسم و جلب توجه) به عنوان محور عمودى.

و نقد تفکر تکفیرى- یعنى عزم به مقابله با آن و توافق نخبگان و فرق اسلامى (تنویر افکار و ایجاد جذابیت یا قدرت اقناعى یا عدم آن) به عنوان محور افقى در نظر گرفته شده‏اند.

لازم به اشاره است که جهت‏ها/ محورها/ پارامترهاى فضاى سناریو … براساس بازى‏گران و توان آن‏ها در جلب توجه رسانه‏ها و افکار عمومى: فرق اسلامى. تکفیرى‏ها- و به نوعى استفاده از نظریه‏بازى‏ها و مدل‏سازى براى طراحى سناریو- نیز قابل ترسیم است.

3. طرح کلى سناریوها

به منظور کوتاه‏کردن حجم مقاله از بیان جزئیات سناریوها پرهیز مى‏شود و صرفاً به طرح کلى هریک از سناریوهاىِ چهارگانه متصور در فضاى ترسیم شده، خواهیم پرداخت.

۳- ۱ سناریو «نسل‏کشى»

سناریو نسل‏کشى- شاید به تعبیرى سناریو بدبینانه- فضاى ابهام و عدم قطعیت ما باشد و مربوط به شرایطى است که غفلت از مقابله با جریان‏هاى تکفیرى، هم در حوزه رسانه‏ها و هم فرق اسلامى، فضاى کافى را براى تکثیر تفکر تکفیرى و افزایش قدرت آن‏ها فراهم کرده است.

علماى فرق اسلامى نتوانسته‏اند باوجودِ فرمان الهى و سنت نبوى، به وحدت کلمه دست یابند و هیچ هم‏دلى و توافقى براى اقدام مؤثر علیه جریان‏هاى تکفیرى وجود ندارد.

هم‏چنین رسانه‏هاى عمومى و فضاى مجازى نتوانسته‏اند وظیفه خود را در آگاهى‏بخشى درباره این جریان‏ها انجام دهند. در نتیجه گروه‏هاى تکفیرى توانسته‏اند تا حد زیادى حمایت‏هاى مادى، مالى، تسلیحاتى و اطلاعاتى را از ساختارهاى ارتجاعى قدرت منطقه‏اى و برخى دولت‏هاى غربى یا شبکه‏هاى تروریستى دریافت کنند.

از سوى دیگر تکفیرى‏ها توانسته‏اند به نحوى با دستاویز قراردادن مسائلى چون: بحث توسل از منظر مذاهب اسلامى، طلب شفاعت، تبرک، مشروعیت بزرگ‏داشت موالید و مراثى، مسئله قبور، دعا و نیز ترسیم چهره نامناسب از مدیریت و سیاست اسلامى موجود در کشورهایى نظیر ایران و سوریه و لبنان و … فضاى امنیت رسانه‏اى و فکرى مناسبى براى خود تدارک ببینند.

با رصد و پایش مستمر نشان‏گرهاى موضوع، باید در صورت نزدیک شدن به این سناریو، به سرعت از طریق مسیرهاى ۱ و ۲ مندرج در فضاى سناریو، به سمت حالت مطلوب، جهت‏دهى صورت گیرد.

توضیح مسیر ۱: رویکرد روشن‏گرى:

تلاش مضاعف براى آگاهى‏بخشى درباره خطر جریان‏هاى تکفیرى و ایجاد بستر مناسب براى هم‏فکرى و تعامل علما و فرهیختگان به منظور نقد کامل‏ و شفاف تفکر تکفیرى و نهایتاً ایجاد وفاق و هم‏دلى براى مقابله با جریان‏هاى تکفیرى و گسترش آن‏ها.

در این مسیر موضع تکفیرى‏ها از نوع «مسجد ضرار» و «طالبان» است.

توضیح مسیر ۲: رویکرد دموکراتیک:

تلاش گسترده رسانه‏اى- به ویژه در فضاى مجازى و شبکه‏هاى اجتماعى- براى روشن‏گرى بخشى عمومى درباب مغالطات اندیشه و مخاطرات اقدام تکفیرى‏ها؛ این مسیر بیشتر وابسته به فعالیت اهل سیاست و رسانه است. در این مسیر، موضع منتسب به تکفیرى‏ها «دشمن مردم» خواهد بود.

۳- ۲٫ سناریو «۱۱ سپتامبر»

در این وضعیت با وجودِ تلاش رسانه‏ها براى آگاهى‏بخشى درباره جریان‏هاى تکفیرى و ایجاد کمپین عمومى و جهانى علیه آن‏ها، به دلیل عدم رسیدن علما و فرهیختگان جامعه اسلامى و جهان به توافقى مؤثر براى نحوه مقابله با تکفیرى‏ها، این گروهک‏ها توانسته‏اند سطح مؤثرى از پشتیبانى لجستیک را براى انجام اقدامات تروریستى و حملات انتحارى در مناطق گوناگونى که به عنوان هدف در سطح منطقه و جهان شناسایى کرده‏اند، به دست آورند.

در این‏جا هوشیارى و رصد مستمر فعالیت‏هاى گروهک‏ها به منظور تأخیر در انجام هرگونه اقدام تروریستى ضرورى، اما ناکافى است و باید هرچه سریع‏تر به توافق فرق اسلامى و جهان، براى اقدام دست یافت.

۳- ۳٫ سناریو «افغانستانى دیگر»

در این حالت با وجود هم‏دلى علماى اسلامى براى مقابله با جریان‏هاى تکفیرى، به دلیل ناآگاهى و عدم‏تعهد رسانه‏ها و نیز غفلت ژورنالیستى آن‏ها، توافق چندانى براى اقدام مؤثر علیه جریان‏هاى تکفیرى به وجود نیامده است، از این رو فضا براى تثبیت موقعیت گروه‏هاى تکفیرى در مناطقى خاص فراهم شده است.

در این وضعیت هشدار، ابتدا باید از هرگونه تلاش گروهک‏ها به منظور جلب حمایت‏هاى بین‏المللى در راستاى مشروعیت‏بخشى به اقداماتشان ممانعت به عمل آورد و در این حین، به سرعت به آگاهى‏بخشى‏هاى رسانه‏اى اقدام کرد.[۱۹]

۳- ۴٫ سناریو «جنگ نهروان» (نهروان)

سناریو مطلوب است- و حتى به تعبیرى خوش‏بینانه- در این‏جا با اجماع علما و فرق اسلامى، براى مقابله با جریان‏هاى تکفیرى، و نیز حضور متعهدانه رسانه‏ها و آگاهى‏بخشى‏شان، به تدریج شرایطى فراهم شده، تا اقدامات مؤثر جهت سوق جریان‏هاى تکفیرى تا مرز نابودى و پراکندگى کامل انجام پذیرد.

4. جمع‏بندى و نتیجه‏گیرى‏

آبشخور چرخه حضور جریان‏هاى تکفیرى در کشورهاى اسلامى، ابتنا بر برخى نظریات و تلاش براى بسط تفکر تکفیرى است و از همین منظر مهم‏ترین عوامل کلیدى براى دادن راهبردهاى مقابله با آن‏ها «توافق فرق اسلامى» و «رسانه‏ها» مى‏باشد.

در مقاله حاضر با استفاده از ابزار سناریوهاى آینده‏پژوهى و تکمیل آن با برخى روش‏ها، نظیر: تحلیل لایه‏اى علت‏ها، توانستیم به ترسیم فضایى براى تصمیم‏گیرى- میان مدت- درباره رفتار جریان‏هاى تکفیرى بپردازیم.

چهار سناریو طراحى شده به اجمال بدین قرارند:

1. سناریو نسل‏کشى که در آن رسانه‏ها با غفلت و عدم تعهد درباره بحث جریان‏هاى تکفیرى، فضا را براى حضور همه جانبه آن‏ها مناسب ساخته و فرق اسلامى نیز نتوانسته‏اند درباره مقابله با ایشان به توافق برسند.

2. سناریو ۱۱ سپتامبر که در آن با وجود آگاهى رسانه‏ها، به دلیل تأخیر جامعه اسلامى و جهان در مقابله با تکفیرى‏ها، به هر نحوى در مناطق گوناگون هدف در سطح منطقه و جهان، اقدامات تروریستى تکفیرى‏ها و حملات انتحارى شدت مى‏یابد.

3. سناریو افغانستانى دیگر، که در آن با وجود هم‏دلى علماى اسلامى براى مقابله با جریان‏هاى تکفیرى، به دلیل ناآگاهى و عدم‏تعهد رسانه‏ها و نیز غفلت ژورنالیستى آن‏ها، فضا براى تثبیت موقعیت گروه‏هاى تکفیرى در مناطقى خاص فراهم شده است.

4. سناریو نهروان، که به نوعى مطلوب مى‏باشد در آن با توافق علما و به دنبال آن فرق اسلامى براى مقابله با جریان‏هاى تکفیرى و نیز حضور متعهدانه رسانه‏ها و اطلاع‏رسانى آن‏ها، جریان‏هاى تکفیرى تا مرز نابودى و پراکندگى کامل پیش مى‏روند.

منابع‏

1. آیت‏الهى، حمیدرضا، جستارهایى در فلسفه و دین‏پژوهى تطبیقى، چاپ اول، قم، ۱۳۸۶٫

2. بهشتى، آیت ا. دکتر احمد، تأملات کلامى و مسائل روز، انتشارات اطلاعات، تهران ۱۳۷۸٫

3. حسینى گلکار و ثقفى، «کاربست‏هاى دولت الکترونیک»، ذیل مجموعه مقالات همایش بین المللى تجارى سازى، دانشگاه تهران، تهران اسفندماه ۱۳۹۳٫

4. حسینى گلکار و شریعت پناهى، «کاربست‏هاى مدل‏سازى پویائى‏هاى سیستم»، ذیل مجموعه مقالات همایش بین‏المللى تجارى‏سازى، دانشگاه تهران، تهران اسفندماه ۱۳۹۳٫

5. حسینى گلکار و کبیر، «رویکرد حقوقى در دین پژوهى»، فصلنامه آئین حکمت، ص ۱۲۹- ۱۵۶، شماره ۱۱، بهار ۱۳۹۱٫

6. حسینى گلکار، مصطفى، «یادداشتى در اصطلاح‏شناسى حوزه اندیشه سیاسى متفکران اسلامى»، کتاب بماه دین، شماره ۱۷۶، ص ۷۳- ۷۶، خرداد ۱۳۹۱٫

7. خزایى، سعید و محمودزاده، روش‏شناسى آینده نگارى، اصفهان ۱۳۹۲: پژوهشگاه شاخص پژوه.

۸٫-، آینده پژوهى، چاپ دوم، پژوهشگاه شاخص پژوه و انتشارات پارس ضیاء، اصفهان ۱۳۹۲٫

9. ذاکرى، على اکبر،” تکفیر در جهان اسلام”، دو ماهنامه حوزه، شماره ۱۵۶، ص ۱۸۸- ۲۳۷، بهار و تابستان ۸۹٫

10. رجبى، حسین، بررسى فتواى تکفیر در نگاه مذاهب اسلامى، نشر مشعر، تهران ۱۳۸۹٫

11. سبحانى تبریزى، جعفر، «تکفیر و تروریسم»، درس‏هایى از مکتب اسلام، شماره ۱۰، ص ۷- ۱۱، دى ماه ۱۳۸۵٫

۱۲٫-، «تکفیر سیاسى و گویندگان دربارى»، کلام اسلامى، ش ۷۰، تابستان ۸۸: صص ۳۰- ۴۱٫

13. شوآرتز، پیتر، هنر دورنگرى، چاپ دوم، ترجمه و چاپ مرکز آینده‏پژوهى علوم و فناورى‏هاى دفاعى، تهران ۱۳۹۰٫

14. عنایت‏الله، سهیل، تحلیل لایه‏لایه‏اى علت‏ها، ترجمه مرکز آینده‏پژوهى علوم و فناورى‏هاى دفاعى، چاپ اول، تهران ۱۳۸۸٫

۱۵٫-، «تحلیل لایه‏اى سببى: پساساختار گرایى به عنوان یک روش» در مجموعه مقالات: معرفت‏شناسى آینده‏پژوهى- ترجمه مسعود منزوى- موسسه آموزش و تحقیقات صنایع دفاعى.

16. قرضاوى، یوسف، پدیده افراط در تکفیر، ترجمه مسعود انصارى، نشر احسان، تهران ۱۳۷۳٫

17. محمدرضائى و حسینى گلکار، «آیا نظریه معقولیت برهان است؟»، فصلنامه حکمت و فلسفه، شماره ۲۲، ص ۷- ۳۲، تابستان ۱۳۸۹٫

18. نظام الدینى، سید حسین، مبانى کلامى سلفیان تکفیرى، پایان‏نامه کارشناسى ارشد، دانشگاه آزاد اسلامى، واحد علوم و تحقیقات، تهران ۱۳۸۹٫

19. نیک‏زاد تهرانى، على‏اکبر، بازخوانى تکفیر و تکفیرگرایى در بین مسلمانان، نواى قلم، قم ۱۳۸۹٫

20. Bensahel and Byman( ed. )) 4002 (- The Future Security Environ ment in the Middle East Conflict, Stability, and Political Change- Rand Project AIR FORCE N. Y.

21. W. Bell( 5002 )- Foundat ions of Futures Studies: Human Science for a New Era- Transac tion Publishers, New Brunswichk, NJ.

 

 

[۱] * دکتراى آینده‏پژوهى دانشگاه تهران و عضو هیئت علمى مؤسسه فرهنگى- هنرى حم و دانش‏آموخته فلسفه دین دانشگاه تهران

[۲] . به دلیل سخافت این نگره‏ها نمى‏توان آن‏ها را از سنخ باور یا اصل یا هرگونه واژه با بار معنایى مثبت دانست.

هم‏چنین لازم به ذکر است که تکفیرى‏ها اغلب خود را نقل‏گرا مى‏نامند، از این رو بکاربردن واژگان رویکردهاى عقلى در تحلیل تکفیرى‏ها، مى‏تواند دستاویز مغالطه را به آن‏ها بدهد.

[۳] . در اینجا مراد از افکار تکفیرى، مجموع نظرورزى‏هاى معطوف به عمل، ریشه‏یابى شده براساس تحلیل موارد ذیل است:

جایگاه عقل در تفکر جریان‏هاى تکفیرى؛ روش‏شناسى جریان‏هاى تکفیرى در فهم کتاب و سنت؛ مباحث توحید و شرک؛ ایمان و کفر و غیره.

[۴] . ن. ک: وندل بل، مبانى آینده‏پژوهى، ج اول، فصل آخر( مبحث سناریو).

[۵] . براى مباحث تفصیلى ن. ک: خزائى، روش‏شناسى آینده پژوهى و شوآرتز، هنر دورنگرى.

[۶] . در این‏جا نیز نیازمند انتخاب روش‏هاى مکمل براى گردآورى داده‏ها هستیم و آن‏گونه که در ادامه خواهد آمد، ما روش« تحلیل لایه‏اى علت‏ها» را برگزیده‏ایم.

[۷] .Wildcards Wildcards Scenario

[۸] . به منظور درک بهتر کارکرد و اهمیت مدل‏سازى‏ها ن. ک: حسینى گلکار و شریعت پناهى،« کاربست‏هاى مدل‏سازى.» ص ۳- ۷٫

[۹] . به عنوان نمونه در جوامع اسلامى: خوارج، بربهاریان، ابن‏تیمیه، وهابیت تکفیرى. خوارج، که پیامبر اکرم( ص) در نفى آنها فرمودند:« یمْرُقُونَ مِنَ الدّینِ کَمَا یمْرُقُ السّهْمُ مِنَ الرّمِیّهِ»[ صحیح بخارى، ج ۸، ص ۲۱۹، ح ۷۵۶۲٫]، در سده اول اسلام چنین اندیشه‏اى را ترویج و اجرا و خون، مال و ناموس مسلمانان را پاى‏مال دیدگاه‏هاى افراطى خود کردند.

هم‏چنین جنبش‏هائى در قرن هفتم که بذر اختلاف و فتنه را در جوامع اسلامى گسترد.

[۱۰] . تأمل کنیم در گفتار علوى:« اگر باطل لباس نو و حق به تن نمى‏کرد شناخته مى‏شد»( کلمات قصار نهج). واژگان کلیدى نهج البلاغه در این باره فتنه/ نفاق/ جهل/ شبهه و. هستند.

[۱۱] . هم‏چنین از سوى دیگر پاسخ به این سؤال که:« چرا جریان تکفیرى نیازمند ارتباط با جامعه جهانى است؟»؛ ضرورى بوده و نیازمند بحثى مستقل است.

[۱۲]

. Bensahel and Byman; The Future Security Envir onment

…;Pp .2 -3

[۱۳] . به تمایز دقیق و مهم جریان‏هاى تکفیرى از اندیشه‏هاى سلفى و نقل‏گرایى توجه داشته باشیم.

[۱۴] . ن. ک: حسینى گلکار، مصطفى، فصلنامه حکمت و فلسفه، شماره ۲۲: ص ۱۹- ۲۲٫

[۱۵] . مضافا این‏که جریان‏هاى تکفیرى به صورت امرى تکرارى و با چرخه‏هاى حیات، جلوه مى‏کنند که از دایره تحلیل اووتون خارج است.

[۱۶] . ثالثا ایمان به عنایت الهى و سپاهیان او که حتى مى توانند ابابیل باشند.

[۱۷] . روندهاى استخراج و تحلیل شده به عنوان منبع تعیین پارامترهاى تأثیرگذار در فضاى ابهام و سناریو براساس توجه به تبارشناسى جریان‏هاى تکفیرى صورت گرفته که ذیل آن در موارد ذیل تدقیق خواهد شد:

« چیستى و چرایى جریان‏هاى تکفیرى؛ مفهوم‏شناسى جریان‏هاى تکفیرى؛ مصداق‏پژوهى جریان‏هاى تکفیرى؛ بررسى علل شکل‏گیرى جریان‏هاى تکفیرى؛ بررسى اندیشه‏ها و تأثیر رهبران در پیدایش افکار تکفیرى.»

[۱۸] . به تعبیرى: در لایه اول: خشونت و اقدامات گوناگون گروهک‏هاى تکفیرى؛

در لایه دوم: حمایت‏هاى گوناگون از جریان‏هاى تکفیرى؛

در لایه سوم: بروز سلفى‏گرى و تفسیر قشرى؛

و نهایتا در لایه چهارم: خشونت ممدوح در عربیت؛

برجسته هستند.

( توضیح آن‏که سوداهاى عربیت که تشبث جسته به آرمان‏هاى یهودى صهیونیستى که دین را فرع بر یهودیت مى‏دانند علاوه بر خشونت وسیع، در برخى اعمال دیگر تکفیرى‏ها از جمله تمتع تکفیرى‏ها از زنان است.)

[۱۹] . به ویژه مباحث روشن‏گرانه‏اى که فرق اسلامى در رسانه‏ها، در راستاى ترسیم چهره نفاق تکفیرى‏ها مى توانند طرح کنند، عبارتند از:

بررسى رابطه گسترش اسلام‏ستیزى و اسلام‏گریزى و جریان‏هاى تکفیرى؛ حمایت استعمارگران از جریان‏هاى تکفیرى و اهداف آنان؛

بیدارى اسلامى و خطر جریان‏هاى تکفیرى؛ بررسى شیوه‏هاى تبلیغى جریان‏هاى تکفیرى؛

بررسى و معرفى ماهیت، اهداف و انگیزه‏هاى بدعت عملیات‏هاى انتحارى در کشتار مسلمانان و حرمت انتحار؛

معرفى سازمان‏هاى تکفیرى( القاعده، سپاه صحابه، النصره، و.) و نقد و بررسى عملکرد و اندیشه آنان؛

جایگاه زن در اندیشه اسلامى و جریان‏هاى تکفیرى؛ مواضع جریان‏هاى تکفیرى نسبت به دستاوردها و اکتشافات علمى؛

بررسى و معرفى فتاوى شاذه جریان‏هاى تکفیرى.

منبع: 

مجموعه مقالات کنگره جهانى جریان هاى افراطى و تکفیرى از دیدگاه علماى اسلام ؛ ج‏۵ ؛ ص۴۸۱-۵۰۴٫

http://shiastudies.com/fa