ب. احکام فقهى تربت سیدالشهدا(ع) مدفن شهید، با ارزش و خاک شهید، الهامبخش آزادگى، رادمردى، ایثار و ازخودگذشتگى است. تربت شهید، بهویژه تربت سیدالشهدا(ع) آثار و برکات بىشمارى داردو در آن، رازها، ناگفتنىها و پیامهاى گوناگونى نهفته است.تربت سیدالشهدا(ع) در میان همه خاکها از این امتیاز برخوردار است که با خون خدا(ثار الله) آمیخته و عجین شده است. از این رو، جاى تعجب نخواهد بود که خداوند به آن،ارزش و عظمتى دهد که شفاى درد درمندان، مسجد عاشقان و عارفان، سبب امان جان و مالمسافران، مایه آرامش و غفران مردگان و برکت زندگى نوزادان باشد.به بیان دیگر، تربت سیدالشهدا(ع) تا آنجا احترام دارد که در آغاز زندگى، کام نوزاد با آنمتبرک مىشود و در پایان زندگى، مراسم کفن و دفن انسان با آن معنویت مىیابد. تربتسیدالشهدا(ع) از نگاه فقهى، موضوع احکام مختلفى است که روح، پیام و فلسفه هر یک،حفظ تداوم و احیاى نهضت و قیام عاشورا است.در این بخش، با این نگاه، برخى از این احکام را بررسى مىکنیم.
1. حرمت اهانت یکى از احکام تربت سیدالشهدا(ع) حرمت توهین به آن است. در جامع احادیث شیعه،مؤلف عنوان بابى را «حرمه التوهین بتربه قبر الحسین و ما ورد فى عقوبه من وهّنها»[16] قرارداده و در آن، حدیثى طولانى را نقل کرده است مبنى بر اینکه شخصى بهعلت بىاحترامى واهانت به تربت سیدالشهدا(ع) گرفتار عذاب و آتش الهى شده است.[۱۷]فقها نیز فتوا دادهاند که بىاحترامى به تربت سیدالشهدا(ع) حرام است.صاحب عروه در این باره مىفرماید:«واجب است پاک کردن نجاست از تربت امام حسین…و حرام است نجس کردن آن و فرقىنیست میان اینکه تربت از قبر شریف برداشته شود و یا از خارج قبر».[18]فقهایى که بر عروه حاشیه زدهاند این مسأله را تلقى به قبول کرده و بر آن، حاشیه نزدهاند.
2. برداشتن کام نوزادان در روایات فراوانى ائمه(ع) دستور دادهاند که در آغاز زندگى نوزاد، کام او با تربتسیدالشهدا(ع) برداشته و متبرک شود؛ از جمله:«عن الحسین بن ابى العلاء قال: سمعت اباعبدالله(ع) یقول: حنِّکوا اولادکم بتربه الحسین(ع)فانها امان.[۱۹]یعنى حسین، پسر ابىعلا مىگوید: شنیدم امام صادق(ع) مىفرمود: کام فرزندانتان را با تربتسیدالشهدا بردارید. پس همانا امان در آن است.روایات در این باره فراوان است. شیخ حر عاملى بابى را با نام «استحباب الاستشفاء بتربهالحسین(ع) و التبرک بها و تقبیلها و تحنیک الاولاد…» گشوده و در آن، چهارده روایت نقلکرده است.[۲۰]فقها نیز بر اساس ا ین روایات، بر استحباب برداشتن کام نوزادان با تربت سیدالشهدا(ع)فتوا دادهاند. محقق حلى در مقام شمارش مستحبات مربوط به اولاد مىنویسد:«و تحنیکه بماء الفرات و تربه الحسین»؛[۲۱] یعنى مستحب است کام نوزاد، با آب فرات و تربتسیدالشهدا(ع) برداشته شود.شیخ انصارى نیز یکى از مستحبات را تحنیک شمرده و مىنویسد:«مستحب است شستن نوزاد، گفتن اذان در گوش راست و اقامه در گوش چپ و برداشتنکام او با آب فرات و تربت سیدالشهدا(ع).[۲۲]
3. سجده بر تربت مستحب است سجده نماز، بر تربت سیدالشهدا(ع) باشد. روایات بسیارى بر این مطلبدلالت دارد و بسیارى از محدثان، بابهایى را به این عنوان اختصاص دادهاند؛ از جمله، شیخحر عاملى بابى را با نام «استحباب السجود على تربه الحسین…» گشوده و چهار حدیث در آنآورده است؛ از جمله، مرسله صدوق:«محمد بن على بن الحسین قال: قال الصادق(ع) السجود على طین قبر الحسین ینور الىالارضین السبعه»؛[۲۳]یعنى شیخ صدوق مىگوید: امام صادق(ع) فرموده است: سجده بر تربت حسین، تا زمینهفتم را نورانى مىکند.فقها بر اساس همین روایات، بلکه طبق مضمون آنها فتوا دادهاند؛ از جمله، محقق یزدىمىنویسد: «سجده بر زمین افضل است از سجده بر نباتات و کاغذ. و دور نیست که سجده برزمین، افضل باشد از سجده بر سنگ. و افضل بر همه آنچه سجده صحیح است، سجده برتربت امام حسین(ع) است. پس سجده بر آن، حجابهاى هفتگانه را مىدرد و تا زمین هفتمرا نورانى مىکند».[24]فقهایى که بر عروه حاشیه زدهاند، بر این مسأله، حاشیهاى ندارند و آنرا تلقىبهقبولکردهاند.
4. تهیه تسبیح مستحب است از تربت سیدالشهدا(ع) تسبیح تهیه شود. در کتاب جامع احادیث الشیعهبابى را بانام «استحباب اتخاذ السبحه خصوصاً من تربه الحسین و التسبیح بها وادارتها»[25]گشوده و بیش از شش روایت در این باره نقل کرده است؛ از جمله:«محمد بن على بن الحسین قال: قال الصادق:… و من کانت معه سبحه من طین قبرالحسین(ع) کتب مسبّحاً و ان لم یسبّح بها»؛[۲۶]یعنى شیخ صدوق مىگوید: امام صادق(ع) فرموده است:…هر کس تسبیحى از تربت قبر امامحسین(ع) با او باشد، جزو تسبیح گویان نوشته مىشود، هر چند با آن، تسبیح نگوید.صاحب جواهر پس از تبیین کیفیت تسبیح مىنویسد:«مستحب است تسبیح موصوف، بلکه هر تسبیحى از خاک قبر امام حسین باشد».[27]
5. استشفا روایات بسیازى درباره شفابخش بودن تربت سیدالشهدا(ع) وارد شده است. بسیارى ازمحدثان عالىمقام، ابواب و روایات گوناگونى را در باره استشفا به تربت و آداب آن گزارشکردهاند از باب نمونه:در کتاب جامع احادیث الشیعه بابى با عنوان «باب الاستشفاء بتربه الحسین(ع) و التبرک بها و تقبیلها و جواز اکلها للاستشفاء»[28] گشود. و در آن، بیش از ۲۶ روایت را در این باره نقلکرده است؛ از جمله:«عن محمد بن سلیمان البصرى، عن ابیه، عن ابى عبدالله(ع) قال: فى طین قبر الحسین(ع)الشفاء من کل داءٍ و هو الدواء الاکبر»؛[۲۹]یعنى محمد، پسر سلیمان بصرى از پدرش نقل مىکند امام صادق(ع) فرموده است: در تربتقبر حسین(ع) شفاى هر دردى نهفته و بزرگترین دارو همان است.روایات درباره شفابخش بودن تربت امام حسین(ع) فراوان است. افزون بر روایات، فقهانیز تصریح کردهاند که خوردن خاک، هر چند اندک حرام است، مگر تربت سیدالشهدا(ع).محقق حلى در کتاب شرایع مىنویسد:«خوردن حتى اندکى از خاک حلال نیست، مگر تربت سیدالشهدا. پس همانا خوردن آنبه قصد استشفا جایز است».[30]صاحب جواهر پس از نقل کلام محقق حلى مىفرماید:«بىاختلاف، بلکه اجماع به هر دو قسم (منقول و محصل) بر آن قائم است، بلکه روایاتدر این باره، مستفیض و یا متواتر است».[31]حضرت امام خمینى(ره) نیز در تحریرالوسیله مىنویسد:«خاک قبر سیدالشهدا از دیگر خاکها (از حرمت خوردن) استثنا شده است».[32]
6. مخلوط کردن با حنوط از جمله آداب و احکام مراسم به خاک سپارى میت، این است که مقدارى از تربتسیدالشهدا(ع) با حنوط مخلوط شود و سپس در مواضعى که قرار است مالیده شود، مانندمواضع سجده، مورد استفاده قرار گیرد.شیخ حر عاملى بابى را تحت عنوان «استحباب وضع التربه الحسینیه مع المیت فىالحنوط…» گشوده و در آن روایاتى را نقل کرده؛ است از جمله:«محمد بن عبدالله بن جعفر الحمیرى قال: کتبت الى الفقیه(ع) اساله عن طین القبر یوضع معالمیت فى قبره هل یجوز ذلک ام لافاجاب (و قرأت التوقیع و منه نسختُ): توضع مع المیتفى قبره و یخلط بحنوط، انشاءالله»؛ یعنى جعفر حمیرى مىگوید: طى نامهاى از فقیه (امامزمان)(ع) پرسیدم: خاک قبر (امام حسین) را همراه مرده در قبر مىگذارند، آیا جایز است؟ آنحضرت پاسخ داد (و من خودم پاسخ را با مهر شریف خواندم و از آن نسخه بردارى کردم): بامیت در قبر بگذارند و آن را با حنوط مخلوط کنند، انشاءالله.فقها نیز از جمله مستحبات مراسم به خاکسپارى میت را مخلوط کردن اندکى از تربتسیدالشهدا(ع) با کافور بیان کردهاند صاحب عروه مىنویسد:«مستحب است مخلوط کردن مقدارى از تربت قبر امامحسین(ع) با کافور ولیکن نبایدباآن، جاهایى از بدن میت، که با رعایت احترام تربت منافات دارد، مسح شود».[33]در این مسأله، فقیهانى که بر عروه حاشیه دارند، جز آیهالله مرعشى، که حاشیه توضیحىدارد، کسى حاشیهاى به عنوان رد نزده است.
7. نوشتن آیات و شهادت (توحید، نبوت و امامت) بر کفن بسیارى از فقها تصریح کردهاند که مستحب است بر کفن میت، شهادت بر توحید، نبوتو امامت و همانند آن نوشته شود و نیز تصریح کردهاند که این کتابت، با تربت سیدالشهدا(ع)باشد شیخ حر عاملى بابى را با نام «استحباب کتابه اسم المیت على الکفن و انه یشهدان لااله الاالله و یکون ذلک بطین قبر الحسین(ع)» گشوده است و از جمله روایاتى که در آن نقل کردهاست، این روایت است:«محمد بن عبدالله بن جعفر الحمیرى عن صاحب الزمان(ع) انه کتب الیه: قد روى لنا عنالصادق(ع) انه کتب على ازار اسماعیل، ابنه: اسماعیل یشهد ان لا اله الا الله. فهل یجوز لنا اننکتب مثل ذلک بطین القبر ام غیره؟ فاجاب: یجوز ذلک و الحمدلله»؛یعنى عبدالله، پسر حمیرى، از امام زمان(ع) مىپرسد: روایت شده است که امام صادق(ع) برکفن (لنگ) فرزندش نوشت: اسماعیل شهادت مىدهد که لا اله الا الله. آیا جایز است ما نیزاین گونه با خاک قبر (امام حسین) یاغیر قبر بنویسیم؟ آن حضرت پاسخ داد: جایز است.فقها نیز فتوا دادهاند که مستحب است نام ائمه، آیات و دعاى جوشن، با تربتسیدالشهدا(ع) بر کفن مرده نوشته شود از جمله، صاحب جواهر در مقام توضیح کلام محققحلى، مبنى بر استحباب نوشتن آیات و ادعیه با تربت، مىنویسد:«از آنچه گفته شد، دلیل آنچه را بسیارى از فقها فرمودهاند، روشن مىشود، بلکهدرجامع المقاصد و کشف اللثام به فقها نسبت دادهاند استحباب نوشتن (نام ائمه، آیاتوشهادتبر توحید، نوبت و امامت) با تربت سیدالشهدا را به علت رعایت وظیفه نوشتنو(احترام) تربت».صاحب عروه نیز در مقام بیان مستحبات تکفین میت مىفرماید:«بهتر این است که دعاهاى مذکور (قرآن، جوشن کبیر و حدیث سلسله الذهب) با تربتقبر سیدالشهدا باشد».[34].
پینوشتها:
[۱۶]. جامع احادیث الشیعه، باب ۸۱ از ابواب زیاره النبى، ج15، ص223.[17]. همان، ج1.[18]. عروه الوثقى، ج1، ص90، مسأله ۲۵ فى احکام النبى.[۱۹]. همان، ج14، باب ۷۰ از ابواب المزار و ما یناسبه، ح8؛ و نیز ر.ک: کامل الزیارات، ص278؛ تهذیب، ج6،ص74، ح ۱۴۳.[۲۰]. همان، ج14، ص521.[21]. شرائع الاسلام، ج2، ص343.[22]. کتاب نکاح، احکام اولاد.[۲۳]. وسائل الشیعه، ج3 و باب ۱۶ از ابواب ما یسجد علیه، ص607.[24]. عروه الوثقى، ج1، ص592، مسأله ۲۶، فى مسجد الحبه.[۲۵]. جامع احادیث الشیعه، ج15، باب80، ص421.[26]. همان، ص422؛ ر.ک: وسائل الشیعه، ج ۳، باب ۶ از ابواب ما یسجد علیه، ح1، ص607.[27]. جواهر الکلام، ج10، ص404.[28]. جامع احادیث الشیعه، ج15، باب ۷۶، ص399.[29]. همان، ح4، ص402.[30]. «فلا یحل شئ منه عدا تربه الحسین علیه السلام فانه یجوز الاستشفاء به» (محقق حلى، شرائع الاسلام،در ضمن جواهر الکلام، ج36، ص358).[31]. همان.[۳۲]. تحریرالوسیله، ج2، ص147، کتاب اطعمه و اشربه، مسأله ۹.[۳۳]. عروه الوثقى، ج1، ص415، مسأله ۹ فى الحنوط.[۳۴]. عروه الوثقى، ح1، ص412. مستحبات الکفن. منبع :فصلنامه حکومت اسلامی شماره ۲۷
هیچ نظری وجود ندارد