کیفیه نزول القرآن
من بین اللیله التی نزل فیها القرآن، فقال: (انا أنزلناه فی لیله مبارکه انا کنا منذرین *فیها یفرق کل امر حکیم)(۱).
وبین هذه اللیله المبارکه بقوله: (انا أنزلناه فی لیله القدر).
وهکذا یوضح القرآن انه نزل لیلا فی لیله القدر على النبی الامین محمد(صلى الله علیه وآله وسلم) فیشهر رمضان المبارک. وفی موضع آخر تحدث عن کیفیه نزول القرآن وتنزیله من قبلاللّه تعالى على النبی محمد(صلى الله علیه وآله وسلم)، قال سبحانه: (ما کان لبشر ان یکلمه اللّه الا وحیا اومن وراء حجاب او یرسل رسولا فیوحی باذنه ما یشاء انه علی حکیم)(۲).
وقال تعالى: (فاذا قراناه فاتبع قرآنه)(۳)، وقال تعالى: (وقرآنا فرقناه لتقراهعلى الناس على مکث ونزلناه تنزیلا)(۴).
وقال تعالى: (وقال الذین کفروا لولا نزل علیه القرآن جمله واحده کذلک لنثبت بهفؤادک ورتلناه ترتیلا)(۵).
وحصیله ما یستفاد من هذه الایات المبارکه:
۱- ان القرآن نزل وحیا من رب العزه، وبصوره قراءه، نزل به جبریل على النبی محمد(صلى الله علیه وآله وسلم) ولیس مکتوبا بصحف او الواح، کما نزلت الکتب الإلهیه الأخرى.
۲- ان النزول بدا فی لیله القدر من شهر رمضان المبارک، کما نزلت الکتب الإلهیه التوراه والإنجیل والزبور فی هذا الشهر المبارک، کما تفید الروایات ذلک.
۳- ان القرآن نزل مفرقا على شکل آیات او سور احیانا، ولم ینزل بصورته الکامله علىالنبی محمد(صلى الله علیه وآله وسلم) دفعه واحده، ویتضح ذلک من قوله تعالى: (لتقراه على الناسعلى مکث) و (ورتلناه ترتیلا) ای بیناه وفرقناه تفریقا، کما یتضح ذلک من رده علىالکافرین بالایه32 من سوره الفرقان، الذین طالبوا بانزاله جمله واحده على النبیمحمد(صلى الله علیه وآله وسلم).
وما جاء فی الفقره الثالثه آنفا، هو ما یذهب الیه جمع من العلماء والمحققین، وبه قالالشیخ المفید.
غیر ان هناک من یذهب الى ان القرآن نزل جمله واحده من اللوح المحفوظ الى السماءالدنیا، ثم انزله اللّه تعالى عن طریق جبرئیل على نبیه محمد(صلى الله علیه وآله وسلم) مفرقا.
وقد اخرج الحاکم والبیهقی والنسائی وابن ابی شیبه وابن ابی حاتم والطبرانی والبزاروابن مردویه عن ابن عباس بعده طرق، اخرجوا ذلک(۶).
ومن علماء الشیعه یذهب الى هذا القول الشیخ الصدوق ایضا وهو من أعاظم علماء الشیعه الامامیه، وقد رد الشیخ المفید هذا الرای، وناقش الصدوق، ولکی یتضحالرایان فلنذکرهما معا: قال الشیخ الصدوق: (ان القرآن نزل فی شهر رمضان، فی لیله القدر جمله واحده الىالبیت المعمور، ثم انزل من البیت المعمور فی مده عشرین سنه)(۷).
وقد رد الشیخ المفید على هذا الرای بقوله: (الذی ذهب الیه ابو جعفر فی هذا الباباصله حدیث واحد، لا یوجب علما ولا عملا ونزول القرآن على الاسباب الحادثه،حالا فحالا یدل على خلاف ماتضمنه الحدیث. وذلک انه قد تضمن حکم ما حدث،وذکر ماجرى، وذلک لا یکون على الحقیقه الا لحدوثه عند السبب. ثم استشهد بیاتکثیره مثل: (قد سمع اللّه قول التی تجادلک فی زوجها) وکثیر من أمثال ذلک، بالإضافه الى استعمال القرآن صیغه الماضی فی وقوع الحوادث التی وقعت فی عهد النزول علىالنبی(صلى الله علیه وآله وسلم) بعد حدوثها، فکیف یستعمل صیغه الماضی قبل وقوع الحوادث التیوقعت فی المدینه فی حال التسلیم بنزوله کاملا فی مکه لیله القدر؟.
ثم قال: وقد یجوز فی الخبر الوارد بنزول القرآن جمله فی لیله القدر، انه نزل جمله منهفی لیله القدر، ثم تلاه ما نزل منه الى وفاه النبی(صلى الله علیه وآله وسلم). فاما ان یکون نزل باسره وجمیعه فی لیله القدر، فهو بعید مما یقتضیه ظاهر القرآن، والمتواتر من الأخبار، وإجماع العلماء على اختلافهم فی الاراء(۸).
اول ما نزل من القرآن وآخر ما نزل منه:
ان اول ما نزل من القرآن هو قوله تعالى: (بسم اللّه الرحمن الرحیم* اقرا باسم ربکالذی خلق * خلق الانسان من علق * اقرا وربک الاکرم* الذی علم بالقلم * علم الانسان مالم یعلم) فهذه الایات الخمس بعد البسمله، هی اول ما نزل من القرآن علىالنبی(صلى الله علیه وآله وسلم) فی غار حراء. اما الایات الاخرى من سوره العلق فقد نزلت بعد فتره منالزمن ثم وضعت فی موضعها الذی هی فیه من السوره، غیر ان هناک آراء وروایاتتتحدث عن ان اول ما نزل من القرآن هو سوره المدثر، واخرى تذهب الى ان اول مانزل من القرآن هو سوره الفاتحه. واختار الطوسی والطباطبائی فی تفسیریهما: ان اول ما نزل من القرآن، هو الآیات الخمس من سوره العلق.
وکما اختلف فی اول ما نزل من القرآن، اختلف کذلک فی آخر مانزل منه، فقیل هیسوره براءه، وقیل سوره: اذا جاء نصر اللّه والفتح، وقیل سوره المائده، وقیل غیرذلک.
ویرجح علماء الشیعه الامامیه ان آخر ما نزل من القرآن هو قوله تعالى: (الیوم اکملتلکم دینکم واتممت علیکم نعمتی ورضیت لکم الاسلام دینا).
لماذا نزل القرآن مفرقا:
اثار المشرکون شبهه ملخصها: ان نزول القرآن مفرقا یعنی ان النبی(صلى الله علیه وآله وسلم) لیس مرسلابدین من اللّه سبحانه، اذ لو کان وحیا الهیا على زعمهم لنزل دینا کاملا مره واحده،ونزوله مفرقا یعنی انه قول البشر یتامل نصوصه فیاتی بها.
فرد علیهم القرآن، وبین الحکمه من النزول مفرقا، فقال تعالى: (وقال الذین کفروا لولا انزل علیه القرآن جمله واحده کذلک لنثبت به فؤادک ورتلناه ترتیلا)(۹).
ویمکن ان یکون سبب هذه الشبهه ما هو معروف من اخبار الدیانات السابقه ، انالکتب انزلت مکتوبه جمله واحده، وکیفیه نزول القرآن تختلف عن کیفیه نزولالتوراه والانجیل والزبور، فالقرآن نزل قراءه ومفرقا، اما تلک الکتب فقد نزلت مکتوبهجمله واحده وبصیغتها الکامله. وقد ذکر القرآن ذلک، کما فی قوله تعالى: (وکتبنا لهفی الالواح من کل شیء موعظه وتفصیلا لکل شیء فخذها بقوه وامر قومک یاخذواباحسنها ساوریکم دار الفاسقین)(۱۰).
وقال تعالى: (ولما سکت عن موسى الغضب اخذ الالواح وفی نسختها هدى ورحمهللذین هم لربهم یرهبون)(۱۱).
وهکذا یوضح القرآن ان التوراه أنزلت مکتوبه بشکلها الکامل فی الألواح، وبهذهالصیغه تلقاها موسى(علیه السلام) . وقد بین القرآن الحکمه من نزوله مفرقا فی الآیه (۳۲) منسوره الفرقان، کما وبین ذلک فی الآیه (۱۴۵) من سوره الأعراف.
وملخص الحکمه فی الآیتین هو:
۱- لنثبت به فؤادک.
۲- 2- لتقراه على الناس على مکث.
۳- فالحکمه اذن هی ان استمرار نزول الوحی، وتواصل نزولالقرآن ومواصله النبی بالقرآن، یثبت فؤاد النبی(صلى الله علیه وآله وسلم) ویقویموقفه الجهادی فی مواجهه التحدیات اولا، وثانیا ان الرساله الإسلامیه رساله تغییر شامل، وتسعى لبناء مجتمع ودوله وحضاره، وتثبیت قانون ونظام. والتغییر والبناء یقتضی التدرج فی التبلیغلمواصله عملیه الهدم والبناء، ولترسخ الدعوه فی النفوس، وتستوعب العقیده والأحکام والمفاهیم بشکل تدریجی، ولیستقبل الناس التغییر على مراحل،ولیتفاعلوا مع مبادئ القرآن، وتتهیا النفوس لتحمل التکالیف.
وهکذا یکون العامل الزمنی والنزول التدریجی قضیه ضروریه للنبی(صلى الله علیه وآله وسلم)وللمجتمع کما یوضح القرآن ذلک.
ولعل البحث یدعونا الى ان نذکر ان الرسول(صلى الله علیه وآله وسلم) کان نبیا قبل ان یبعث رسولا، ایقبل ان ینزل علیه القرآن فی غار حراء، وهذا یعنی ان النبی(صلى الله علیه وآله وسلم) کان یتلقى تعالیمقرآنیه بمعانیها ودلالاتها لیعد ویهیا لمهمه تلقی القرآن، وحمل الرساله الکبرى.
وقد ذهبت بعض الاراء الى ان النبی(صلى الله علیه وآله وسلم) تلقى وحیا الارکان الاساسیه والخطوطالکبرى لامهات الکتاب جمله واحده، ثم نزل القرآن باکمله مفرقا عبر سنی التنزیل.
حفظ القرآن من التحریف:
لم یحظ کتاب على وجه البسیطه بالعنایه والاهتمام کما حظی القرآن الکریم، فمنذ بدا الوحی وتلقى النبی(صلى الله علیه وآله وسلم) هذا الخطاب الالهی المقدس، کان اهتمامه(صلى الله علیه وآله وسلم) بهعظیما، وشغفه به فریدا، وحبه له منقطع النظیر.
وقد خلد الوحی الالهی هذا الاهتمام النبوی بنص قوله:
(لاتحرک به لسانک لتعجل به* ان علینا جمعه وقرآنه * فاذا قراناه فاتبع قرآنه)(۱۲).
سجل المؤرخون وکتاب السیر، والمهتمون بعلوم القرآن وتاریخه، ان النبی(صلى الله علیه وآله وسلم)کان یدون کل ماینزل علیه من وحی، وان عددا من الصحابه کان یحفظ القرآن. کمادلت الروایات التاریخیه ان عددا من الصحابه کانت لهم مصاحف یختلف ترتیبالسور فیها من صحابی الى صحابی آخر، وعدوا مصحف الامام علی(علیه السلام) ، ومصحفعبد اللّه بن مسعود، ومصحف ابی بن کعب(رضىاللّه)…الخ.
ولقد تلقى المسلمون القرآن الکریم جیلا بعد جیل بالحفظ والقراءه والتفسیروالمدارسه، وبشکل متواتر، لا یعطی مجالا لاحد ان یخفی، او یسقط شیئا منه، کمالیس بوسع احد ان یضیف الیه لنشوز المضاف، وتمیزه عن کلام اللّه تعالى.
ولوجود الحفاظ والمصاحف المکتوبه.
ومما یؤکد هذه الحقیقه هو قول اللّه سبحانه: (انا نحن نزلنا الذکر وانا له لحافظون)،وقوله: (لا تحرک به لسانک لتعجل به* ان علینا جمعه وقرآنه).
وبهاتین الایتین تعهد اللّه سبحانه بحفظ القرآن من التحریف والضیاع، فقد تعهدبجمعه کاملا، وبحفظه من التحریف والضیاع والاندراس.
وناقش العلماء المختصون ما رواه البعض من روایات ضعیفه وموضوعه عن بعضالرواه المتهمین، من المنتمین الى المذاهب السنیه والشیعیه، واسقطوها من الاعتبار،واجمعوا على سلامه القرآن وصیانته من التحریف وللّه الحمد.
وقد عبر أساطین العلماء من الشیعه الامامیه عن سلامه القرآن وصیانته منالتحریف.
ومن المفید ان نورد بعضا منها.
قال الشیخ الطوسی مدافعا عن صیانه القرآن من التحریف ورده على ما یرددهالبعض: (واما الکلام فی زیادته ونقصانه، فمما لا یلیق به ایضا، لان الزیاده فیه مجمع علىبطلانها، والنقصان منه فالظاهر ایضا من مذهب المسلمین خلافه، وهو الألیق بالصحیح من مذهبنا، وهو الذی نصره المرتضى(رضی اللّه عنه) وهو الظاهر فیالروایات. غیر انه رویت روایات کثیره من جهه الخاصه والعامه بنقصان کثیر من آیالقرآن، ونقل شیء منه من موضع الى موضع، طریقها الاحاد التی لا توجب علما ولا عملا)(۱۳).
ویوضح العلماء المختصون ان ما ورد من روایات عن ائمه اهل البیت(علیه السلام) تتحدثعن التحریف انما هی تعنی تحریف معنى القرآن بتفسیره او قراءته على غیر ما انزل،مما یغیر معناه ودلالته، وحذف ماورد عن علی(علیه السلام) من تفسیره وتاویله الذی تلقاه عنرسول اللّه(صلى الله علیه وآله وسلم) واثبته على المصحف الذی کتبه بیده.
ولیس التحریف هو الحذف من حروفه وکلماته وآیاته وسوره او الاضافه الیه، وقدوضح الشیخ المفید(رحمهاللّه) ذلک بقوله: (وقد قال جماعه من اهل الامامه انه لمینقص من کلمه، ولا من آیه، ولا من سوره، ولکن حذف ما کان مثبتا فی مصحف أمیر المؤمنین(علیه السلام) من تأویله وتفسیر معانیه على حقیقه تنزیله)(۱۴).
ــــــــــــــــــــ
۱- سوره الدخان ، الایه ۳ و ۴ .
۲- سوره الشورى ، الایه ۵۱ .
۳- سوره القیامه ، الایه ۱۸ .
۴- سوره الاسراء ، الایه ۱۰۶ .
۵- سوره الفرقان ، الایه ۳۲ .
۶- السیوطی ، الاتقان فی علوم القرآن : ۱/۱۱۶ ۱۱۷ .
۷- تصحیح اعتقاد الصدوق : ص232 .
۸- تصحیح اعتقاد الصدوق : ص233 .
۹- سوره الفرقان ، الایه ۳۲ .
۱۰- سوره الاعراف ، الایه ۱۴۵ .
۱۱- سوره الاعراف ، الایه ۱۵۴ .
۱۲- سوره القیامه ، الایه ۱۶ ۱۸ .
۱۳- تفسیر التبیان ، المقدمه : ۱/۳ .
۱۴- أوائل المقالات : ص94 .