الاعجاز

یقول علماء الاسلام فی تعریف المعجزه[۱]: "المعجزه أمر خارق للعاده مقرون بالتحدی و مطابق للدعوی".
و خوارق العاده هی الحوادث الواقعه علی خلاف طبع الاشیاء و المعهود من عمل القوانین الطبیعیه. و حین یقال انّ المعجزه خرق للعاده فلیس معناه انّ المعجزه استثناء من قانون العلّیه، فلیست المعجزه نفیاً للعلل لانّ قانون العلّیه مقبول من قبل البرهان و القرآن ایضاً. انّ قانون العلّیه[۲]و خوارق العاده کلاهما امضاهما القرآن و وافق علیهما و لکنه أیضاً یطرح معارف جدیده للبشریه نظیر انّ زمام العلل بید الله و لیست الاسباب المادیه مستقله فی التأثیر و ان السبب الحقیقی هو الله[۳] و انّ من جمله الاسباب التی تؤثر فی الاعجاز هی نفوس الانبیاء [4] و انّ المبدأ الموجود فی نفوس الانبیاء و الاولیاء و المؤمنین هو فوق جمیع الاسباب الظاهره و هو غالب علیها جمیعاً[۵].
و النتیجه هی: ان المعجزه و بقیّه الامور الخارقه للعاده هی مثل الامور العادیه فی حاجتها الی الاسباب الطبیعیه مضافاً الی انّ کلیهما (المعجزه و الامور العادیه) لهما نصیبهما من الاسباب الباطنیه. و تختلف الاسباب الباطنیه مع ما نعرفه نحن من اسباب، و لکن الامور العادیه تکون فیها الاسباب الظاهریه والعادیه متحده مع الاسباب الباطنیه والحقیقیه، وتلک الاسباب الباطنیه متحده أیضاً مع امر الله و ارادته، و بالطبع فان الاسباب الحقیقیه آحیاناً لا تتوافق مع الاسباب الظاهریه و فی النتیجه سوف یسقط السبب الظاهری عن السببیه فلا یتحقق ذلک الامر العادی لان أمر الله و ارداته لم تتعلق به، بخلاف الامور الخارقه للعاده التی لا تستند الی الاسباب الطبیعیه العادیه بل تستند الی الاسباب الطبیعیه غیر العادیه اعنی الاسباب الخفیه عن عموم الناس و بالطبع فان الاسباب الطبیعیه غیر العادیه هی مقترنه أیضاً بالاسباب الحقیقیه و الباطنیه فهی بالتالی مستنده الی اذن الله و ارادته.
و من شروط المعجزه الاخری، اقترانها بالتحدی، یعنی ان النبی الذی تقع المعجزه علی یده یطالب الجمیع و خصوصاً المنکرین لمعجزته و الذین یرونها امراً عادیاً لا یثبت صدق نبوته، و یدعوهم الی الاتیان بنظیرها[۶].
و بعباره اخری: ان المعجزه تعنی البیّنه و الآیه الالهیه التی تقع من اجل اثبات مهمه و رساله الهیه و لذا فهی مشروطه بشروط خاصه و مقرونه بالتحدی[۷]. و من جمله شروط المعجزه التی ذکرت فی تعریفها هی مطابقتها للدعوی یعنی ان مدعی النبوه حین یدعی انّ معجزته اشفاء الاعمی مثلاً یجب ان یشفی الاعمی لکی یکون ذلک دلیلاً علی صدقه.[۸]
اذن فالمعجزه هی خرق العاده، و علی الرغم من انّ خرق العاده یشمل السحر و الکهانه و استجابه الدعاء و امثال ذلک، الا ان السحر و الکهانه لا یمکنهما المقاومه و الصمود أمام المعجزه، حیث أنها تبطل اسبابهما و تتغلب علیهما. و انما تکون المعجزه معجزه اذا لم یمکن الغلبه علی اسبابها الطبیعیه غیر العادیه فانها دائماً قاهره و غالبه[۹]. و السحر لیس له منشأ الهی و لا منشأ طبیعی و (مابازاء) واقعی و نفس الأمری، فهو یعتمد غالباً علی خداع البصر بالحرکات الخاطفه السابقه لسرعه الابصار، و الایهام و التخییل و التلقین، و ان کان له فی بعض الموارد منشأ طبیعی تکون غایته خدمه الاهداف الشریره و غالباً ما یکون مقترناً بالجهل و الخرافات. و یعنی ذلک ان (خارق العاده) البشری یختلف فی الغایه ایضاً عن معاجز الأنبیاء، فالانبیاء یأتون بالمعاجز من أجل هدایه و ارشاد الناس لا من أجل اللهو و …
و من ناحیه اخری، فلیس للمعجزه قید و شرط خاص، بمعنی انها لا تحتاج فی ایجادها الی تعلم وتمرین، بخلاف ما یفعله المرتاضون حیث یلزمهم التعلم و التمرین، هذا من جانب، و من جانب آخر: هم لیسوا قادرین على کل عمل. و یعود سبب هذا الی انّ معاجز الانبیاء تستند الی القدره الالهیه المطلقه، اما خوارق العاده التی تصدر من الآخرین فهی تنشأ من قدره الانسان المحدوده و لذا تکون قابله للمعارضه، و من ثم لا یجرأ أحد منهم علی التحدی بها[۱۰].
و تختلف المعجزه عن استجابه الدعاء و .. بان المعجزه یقارنها التحدی و هدایه الخلق وتثبت بصدورها صحه نبوه النبی و رسالته و دعوته الی الله و لذا یکون صاحب المعجزه مختارا فی الاتیان بها بمعنی انه متی ما طلب منه المعجزه یستطیع الاتیان بها حیث یحقق الله ارادته، و ذلک بخلاف استجابه الدعاء و کرامات الاولیاء، فلیس ثم تحد و لا یتعلق بها هدایه أحد فانها یمکن أن تتخلف، و لا یوجب تخلفها اضلال الآخرین[۱۱].
و بعباره اخری: ان الکرامه امر خارق للعاده یتحقق علی أثر القوه الروحیه و القداسه النفسیه للانسان الکامل او نصف الکامل، و لا یهدف الی اثبات هدف الهی خاص.
و الواقع ان المعجزه هی لسان الله الذی یؤید الشخص، و اما الکرامه فلیس لها هذا اللسان.[۱۲]
و علی ای حال فان المعجزه المصاحبه للادعاء مختصه بالنبی و اذا صدرت معجزه من شخص فاما ان یدعی النبوّه أو لا، فان ادّعاها یحصل لنا العلم – عن طریق معجزته – بصدق ادعائه لانّ اظهار المعجزه علی ید الکاذب قبیح عقلاً، و ان لم یدع النبوّه فلا یحکم بنبوّته، لانّ المعجزه لیس لها ابتداءً دلاله علی النبوه و ان ما تثبته هو صدق الادعاء، فاذا کان الادعاء متضمناً لدعوی النبوه فحینئذٍ تدل المعجزه علی صدق المدعی فی دعواه و لازم صدقه ثبوت نبوته، و بالطبع فان النبی قبل نبوته یمکنه الاتیان بالمعجزه الا انّ هذا یکون من باب (الارهاص) یعنی تهیه الناس لتلقی الدعوه[۱۳].
نعم ان المعجزه تحصل فقط بعد بدء دعوه الانبیاء و تکون مقرونه بالتحدی، اما لو صدر عمل خارق للعاده من النبی قبل ذلک فیعتبر کرامه، علی ان العرف یری انّ کل کرامات الانبیاء و الائمه الاطهار (ع) معاجز.[۱۴]
اما اثبات المعجزه فهو یتوقف علی بیان مسألتین:
اولاً: اقسام معجزات النبی(ص).
ثانیاً: وجوه اعجاز القرآن.
اقسام المعجزات:
المعجزه علی قسمین فعلیه و قولیه.
و المعجزه الفعلیه عباره عن التصرف فی الکائنات علی اساس الولایه التکوینیه[۱۵] باذن الله مثل شق القمر [۱۶] و شق الشجر [۱۷] من قبل نبی الاسلام (ص)، و شق الارض [۱۸] و شق البحر[۱۹] من قبل موسی (ع)  فی قصه قارون و فرعون، و شق الجبل [۲۰] من قبل النبی صالح (ع) وابراء الاکمه و الابرص واحیاء الموتی[۲۱] من قبل عیسی (ع) و قلع باب قلعه خیبر بالاعجاز العلوی[۲۲].
و المعجزه القولیه هی عباره عن کلام الله و بیانه و کلام النبی (ص) والائمه (ع) المشتمل علی المعارف العمیقه الحقه و الموجب لحیره العقول و انبهارها.
و الفرق بین المعجزه الفعلیه و القولیه هو انّ المعجزه الفعلیه محدوده بزمان و مکان خاص و تکون للعوام لانهم یتعاملون مع المحسوسات فی الغالب و هذا لایعنی ان الخواص لایستفیدون منها بل قد یکونون علی راس المستفیدین مثل السحره فی قصه موسی، و اما المعجزه القولیه فهی لا تختص بزمان خاص بل هی باقیه علی مدی کل العصور و الازمنه و تکون للخواص.
و من معجزات النبی (ص) الفعلیه: تعیین قبله المدینه و هی باقیه الی الآن، فالنبی (ص) و من دون ان یستخدم الآلات النجومیه و القواعد الفلکیه و… وقف باتجاه الکعبه و قال: (محرابی علی المیزاب)[۲۳].
و یحتاج اثبات الاعجاز الفعلی الی دراسه الروایات التی نقلت الاعجاز، فان کانت مقبوله سنداً او وجود القرائن الحافه و المصححه، یثبت ذلک الاعجاز، و الا فلا یوجد طریق لا ثباته، مع انه لا یمکن نفی احتمال ثبوته ،نعم ما نقله القرآن من المعاجز الفعلیه للانبیاء فنحن نقبله بلا شک و لا تردید و کذلک المعاجز الفعلیه القائمه الی الآن.
اعجاز القرآن:
یقع القرآن الکریم بجمیع وجوه اعجازه علی رأس المعاجز القولیه ، حیث لا یمکن لاحد التشکیک فی صدوره و عدم تحریفه، فیبقی ان نعرف الدیل علی کون القرآن معجزه؟
و للاجابه عن هذا السؤال ینبغی بیان وجوه الاعجاز، یعنی دراسه القرآن من اکثر من ناحیه مختلفه لیثبت انه کلام الله.
وجوه اعجاز القرآن[۲۴]. لقد تحدی القرآن بجهات عدیده نشیر فیما یلی الی بعضها:

التحدی بالفصاحه و البلاغه[۲۵].
التحدی بعدم وقوع الاختلاف فیما یطرحه من معارف[۲۶]، و لهذا یقول أمیر المؤمنین (ع): "ینطق بعضه ببعض و یشهد بعضه علی بعض".
التحدی بالاخبارات الغیبیه[۲۷].
التحدی بمن نزل القرآن علیه[۲۸].
التحدی بالعلم[۲۹] و …

انّ القرآن یثبت اعجازه و حقانیته عن هذا الطریق و هو: انّ شخصاً امیاً لم یتعلم و کان قد نشأ فی بیئه بعیده عن الاخلاق و المعارف و الحضاره البشریه، لا یمکن ان یقدم للبشریه من قبله معارف و اخلاقاً و قوانین دینیه فی العبادات و المعاملات و السیاسات الاجتماعیه و …
و بعباره مختصره: یاتی بکل ما تحتاجه البشریه ویعرضه امامها بحیث یبهر اصحاب العقول و العلوم و یعجزون عن ادراک ذلک. فالقرآن لم یتعرض لبیان الکلیات و مهمات المسائل فحسب، بل تعرض کذلک لبیان ابسط المسائل و لم یغفل عنها، و العجیب هو انه بنی کل معارفه علی اساس الفطره و أصل التوحید، بحیث انّ تفاصیل احکامه ترجع بعد التحلیل الی التوحید، و اصل التوحید نفسه یرجع بعد تفکیکه الی تلک التفاصیل.
انّّ القرآن معجزه فی الفاظه و معجزه فی معانیه التی تتضمنها الالفاظ، یعنی انه تحدث بشکل حسن و قال کلاماً حسناً أیضاً[۳۰]. و لم یظهر الی الآن من یقف أمام تحدی القرآن فی الجهات المختلفه و یأتی بسوره علی الأقل کمثل سوره الکوثر.
و ما ینبغی الاشاره الیه فی الختام هو ان القرآن بکلماته بشکل مطلق[۳۱] و قال: ان استطاع أحد فلیأت بنظیرها، و لم یقل: ان استطعتم فأتوا بکتاب فصیح او بلیغ مثل القرآن، و کتاب مشتمل علی مثل هذه المعارف، و هذا یعنی ان القرآن هو الافضل من الجمیع فی جمیع الجهات التی یمکن ان تقع مورداً للتفضیل. و ان هذا التحدی و التعجیز هو لکل فرد من افراد البشر و فی کل الاعصار. و اذا لم یکن لأحد قدره علی ادراک وجوه اعجاز القرآن فلکی یثبت له اعجازه ینبغی له الرجوع الی اصحاب الفهم القوی من الذین اجتهدوا طویلاً من أجل معارف القرآن و توصلوا الی انّ فی القرآن بحوراً من المعارف لم ینالوا قطره منها.

[۱]  لاحظ: کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، العلامه الحلی. رهبران بزرگ و مسئولیتهای بزرگتر (القاده العظام والمسؤولیات الکبری) ص ۱۱۹ – 103. مقدمه فی النظره الکونیه الاسلامیه، الشهید المطهری، المیزان، ج ۱: ۵۸ – 90 انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه (الانسان الکامل فی نهج البلاغه) ص ۸ – 21، ترجمه و شرح الاشارات لابن سینا، الشواهد الربوبیه، فصل فی اصول المعجزات و خوارق العادات. المبدأ و المعاد، الملاصدرا.
[۲]  الطلاق:۳، الحجر:۲۱، القمر:۴۹٫
[۳]  الاعراف: ۵۴، البقره:۲۸۴، الحدید:۵، النساء:۸۰، آل عمران:۲۶، طه: ۵۰، البقره:۲۵۵، یونس:۳٫
[۴]  المؤمن:۷۸٫
[۵]  الصافات: ۱۷۳، المجادله ۲۱، المؤمن:۵۳٫
[۶]  لاحظ: بهاءالدین خرمشاهی، جهان غیب و غیب جهان ( عالم الغیب و غیب العالم) : ۴۵ – 83.
[۷]  لاخط، الشهید المطهری، مقدمه فی النظره الکونیه الاسلامیه، ص ۱۸۹٫
[۸]  کشف المراد شرح تجرید الاعتقاد ص ۳۵۰٫
[۹]  ورد فی قصه سحره فرعون، انهم حین رأوا ما فعله موسی فهموا انه معجزه حیث ان الحیه قد ابتلعت کل ما صنعوه من سحر، و لهذا اعترفوا بعجزهم و …) انظر الاعراف: ۱۰۵ – 125.
[۱۰]  لاحظ: آیه الله مکارم الشیرازی، رهبران بزرگ و مسؤولیتهای بزرگتر (القاده العظام و المسؤولیات الکبری): ۱۱۹ – 152.
[۱۱]  المیزان، ۸۲:۱، بتصرف.
[۱۲]  لاحظ: الشهید المطهری، مقدمه فی النظره الکونیه، ۱ – 7: 189، الشهید المطهری، التعرف علی القرآن ج ۲،:۲۳۵ و ما بعدها.
[۱۳]  لاحظ: کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد: ۳۵۲٫
[۱۴]  نفس المصدر: ۳۵۳، جهان غیب و غیب جهان (عالم الغیب و غیب العالم) : ۴۶ – 47.
[۱۵]  یصبح الانسان قریباً من الله علی اثر اتباعه للاوامر و الاحکام الالهیه، و علی أثر القرب من الله یحصل علی مقام الولایه و حینئذٍ یمکنه التصرف فی الکائنات کما یتصرف الله.
[۱۶]  من جمله معجرات النبی (ص) شق القمر.
[۱۷]  یوضح امیر المؤمنین (ع) فی نهج البلاغه فی الخطبه القاصعه معجزه النبی (ص) فی شق الشجر، یراجع فی باب معجزات النبی (ص) کتاب البحار: ۱۰۵٫
[۱۸]  القصص: ۷۶ – 81.
[۱۹]  البقره: ۵۰٫
[۲۰]  الشمس: ۱۱ – 15.
[۲۱]  آل عمران: ۱۱ – 15.
[۲۲]  بشاره المصطفی، طبعه النجف: ۲۳۵، امالی الصدوق المجلس ۷۷٫
[۲۳]  المیر داماد، القبسات، الطبعه الحجریه: ۳۲۱، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تعلیقات آیه الله حسن زاده/ ۵۹۷ – 598، الانسان الکامل فی نهج البلاغه، آیه الله حسن زاده آملی: ۸ – 21.
[۲۴]  لاحظ: دائره المعارف الشیعیه ۲:۲۶۵، دائره المعارف الاسلامیه الکبری، ۹ : ۳۶۳ – 366، المیزان، ۱:۵۸ / ۹۰، تعلیقات آیه الله حسن زاده علی کشف المراد: ۵۹۷ – 600.
[۲۵]  هود: ۱۴، یونس:۳۹٫
[۲۶]  النساء: ۸۲، الزمر:۲۳٫
[۲۷]  هو: ۴۹، یوسف: ۱۰۲، آل عمران، ۴۴، مریم: ۳۴، الروم: ۱ – 4، الفتح: ۱۵، الانبیاء: ۹۷، القصص: ۸۵، المائده: ۶۷، النور: ۵۵، الفتح: ۲۷، الحجر: ۳۲۹، الانعام: ۶۵، یونس: ۴۷ و …
[۲۸]  یونس: ۱۶٫
[۲۹]  النحل:۸، الانعام:۵۹، النساء: ۱۰۶، فصلت:۴۳، الحشر: ۷، الحجر: ۹۰٫
[۳۰]  لاحظ موضوع: وجوه اعجاز القرآن.
[۳۱]  البقره: ۲۳، الاسراء: ۸۸٫