أسماء أعلام الصّحابه و التابعین القائلین بمسح الارجل

نعم کان لفیف من أعلام الصّحابه و التابعین یقول بالمسح الارجل و لأجل إیقاف القارئ على أسمائهم و شی‏ء من مکانتهم فی النّقل نذکر أسماءهم مع الإیعاز إلى ترجمتهم على وجه الإیجاز، لیقف القارئ على أنّ القائلین به هم جبهه الصّحابه و التابعین و سنام الثقات:[۱]
۱- الإمام علی بن أبی طالب علیه السّلام و انّه (ع) قال: لو کان الدین بالرأی لکان باطن القدمین أحق بالمسح من ظاهرهما، لکن رأیت رسول اللّه (ص) مسح ظاهرهما .[۲]
۲- الإمام الباقر (ع) محمد بن علی بن الحسین الإمام الثبت الهاشمی العلوی المدنی أحد الأعلام، روى عن أبیه، و کان سید بنی هاشم فی زمانه، اشتهر بالباقر من قولهم: بقر العلم، یعنی: شقّه، فعلم أصله و خفیه .[۳]
۳- بسر بن سعید، الإمام القدوه المدنی، مولى بنی الحضرمی، حدّث عن عثمان بن عفان، و ثّقه: یحیى بن معین و النسائی، قال محمد بن سعد: کان من العباد المنقطعین و الزهاد، کثیر الحدیث.[۴]
۴- حمران بن أبان مولى عثمان بن عفان: یروی عنه [۵] و کان من أهل الوجاهه ذکره ابن حبان فی الثقات.[۶]
۵- عثمان بن عفان، انّه کان یتوضأ و یمسح على رجلیه و یقول: هذا وضوء رسول اللّه (ص).[۷]
۶- أبو مطر ذکره ابن حبان فی الثقات، روى عنه الحجاج بن أرطأه.[۸]
۷- عبد اللّه بن زید المازنی صاحب حدیث الوضوء عن فضلاء الصحابه یعرف بابن أم عماره.[۹] ذکره ابن حبان فی الثقات.[۱۰]
۸- النزال بن سبره الهلالی الکوفی، روى عن النبی (ص) و علی (ع)[۱۱] و عثمان و أبی بکر و ابن مسعود، و قال العجلی: کوفی تابعی ثقه من کبار التابعین، و ذکره ابن حبان فی الثقات.[۱۲]
۹- عبد خیر بن یزید، قال العجلی: کوفی تابعی ثقه، و ذکره ابن حبان فی الثقات التابعین و جزم بصحبته عبد الصمد بن سعید الحمصی فی کتاب الصحابه.[۱۳]
۱۰- عباد بن تمیم بن غزیه الأنصاری الخزرجی المازنی: روى عن أبیه و عن عمه عبد اللّه بن زید و عن عومیر بن أشقر، وثّقه: العجلی و النسائی و غیرهما، و حدیثه فی الصحیحین (البخاری و مسلم)[۱۴] و ذکره ابن حبان فی الثقات.[۱۵]
۱۱- عبد اللّه بن عباس بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف، و کان یسمّى البحر لسعه علمه، و یسمّى حبر الأمّه. و قال عبد اللّه بن عتبه: کان ابن عباس قد فاق الناس بخصال: بعلم ما سبقه، وفقه فیما احتیج إلیه من رأیه، و قال: ما رأیت أحدا کان أعلم بما سبقه من حدیث رسول اللّه (ص) منه، و لا أفقه فی رأی عنه، و لا أعلم بتفسیر القرآن منه.[۱۶]
۱۲- أوس بن أبی أوس الثقفی: روى له أصحاب السنن الأربعه، أحادیث صحیحه من روایه الشامیین عنه.[۱۷]
۱۳- الشعبی: عامر بن شراحیل بن عبد، هو الإمام الحافظ الفقیه المتقی استاذ أبی حنیفه و شیخه. قال أحمد بن حنبل، و العجلی: مرسل الشعبی صحیح، لأنّه لا یکاد یرسل إلّا صحیحا. و قال ابن عیینه: العلماء ثلاثه: ابن عباس فی زمانه، و الشعبی فی زمانه، و الثوری فی زمانه.[۱۸]
۱۴- عکرمه: أبو عبد اللّه المدنی مولى ابن عباس، ذکره ابن حبان فی الثقات، و قال: کان من علماء زمانه بالفقه و القرآن، و کان جابر بن زید یقول: عکرمه من أعلم الناس، روى له أصحاب السنن الأربعه أحادیث صحیحه.[۱۹]
۱۵- رفاعه بن رافع بن مالک بن العجلان أبو معاذ الزرقی، شهد بدرا.
و روى عن النبی (ص) مات فی أوّل خلافه معاویه.[۲۰] ذکره ابن حبان فی الثقات.[۲۱]
۱۶- عروه بن الزبیر بن العوام القرشی أخو عبد اللّه بن الزبیر، فقیه عالم، و کان من أفاضل أهل المدینه و علمائهم، ذکره ابن حبان فی الثقات.[۲۲]
۱۷- قتاده بن عزیز الحافظ العلامه أبو الخطاب السدوسی البصری الضریر الأکمه المفسر. قال أحمد بن حنبل: قتاده عالم بالتفسیر و باختلاف العلماء، و وصفه بالحفظ- و أطنب فی ذکره- و کان أحفظ أهل البصره، مات بواسط فی الطاعون سنه ۱۱۸ ه.[۲۲۳] و ذکره ابن حبان فی الثقات.[۲۴]
۱۸- أنس بن مالک بن النضر خادم رسول اللّه (ص)، قدم رسول اللّه (ص) و هو ابن عشر سنین، و توفی (ص) و هو ابن عشرین سنه، انتقل إلى البصره و توفی بها عام ۹۱ ه.[۲۵]
۱۹- موسى بن أنس بن مالک قاضی البصره، یروی عن أبیه، روى عنه مکحول و حمید الطویل.[۲۶]
۲۰- حصین بن جندب الکوفی الجنبی (أبو ظبیان الکوفی) یروی عن علی ابن أبی طالب و سلمان، روى عنه: إبراهیم و الأعمش، مات سنه ۵۶ ه، ذکره ابن حبان فی الثقات.[۲۷]
۲۱- جبیر بن نفیر بن مالک بن عامر الحضرمی، یروی عن: أبی ذر و أبی الدرداء، روى عنه أهل الشام، کنیته أبو عبد الرحمن، مات سنه ۸۰ ه بالشام، ذکره ابن حبان فی الثقات.[۲۸]
۲۲- إسماعیل بن أبی خالد البجلی الأحمسی أبو عبد اللّه الکوفی، قال العجلی: و کان رجلا صالحا ثقه ثبتا و کان طحانا. و قال مروان بن معاویه: کان إسماعیل یسمّى المیزان. مات سنه ۱۴۶ ه.[۲۹]
۲۳- تمیم بن زید المازنی، أبو عباد الأنصاری من بنی النجّار، له صحبه، و حدیثه عند ولده.[۳۰]
۲۴- عطاء القداحی، یروی عن عبد اللّه بن عمر، و روى عنه: عروه بن قیس، والد یعلى بن عطاء، ذکره ابن حبان فی الثقات.[۳۱]
۲۵- أبو مالک الأشعری: الحارث بن الحارث الأشعری الشامی الصحابی، روى عن النبی (ص)، و عنه أبو سلام الأسود. یکنى أبا مالک، طعن أبو مالک الأشعری و أبو عبیده بن الجراح فی یوم واحد، و توفی فی خلافه عمر .[۳۲]
و إن تعجب فعجب قول الشوکانی، حیث یقول: لم یثبت من أحد من الصحابه خلاف ذلک (أی الغسل) إلّا علی و ابن عباس و أنس.[۳۳]
غیر انّ اعتقاده بالغسل عاقه عن الفحص و التتّبع فی السنن و المسانید .[۳۴]
مصادر
[۱] – قد جئنا فی الهامش بمصادر الاحادیث التی رووا هذا الاعلام او روی منهم فی مسح الارجل و مصادر ترجمتهم فی کتب الرّجال معا.
[۲] – مسند أحمد بن حنبل: ج ۱، الحدیث ۷۳۹- ۹۱۹٫
[۳] – الطبری: جامع البیان فی تفسیر القرآن: ۶/ ۸۲- ۸۳؛ تذکره الحفاظ: ۱/ ۱۲۴، تهذیب التهذیب: ۹/ ۳۵۰، حلیه الأولیاء: ۳/ ۱۸۰، شذرات الذهب
[۴] – مسند أحمد بن حنبل: ۱/ ۱۰۹، الحدیث ۴۸۹؛ الذهبی: سیر أعلام النبلاء: ۴/ ۵۹۴٫
[۵] – کنز العمال: ۹/ ۴۳۶، الحدیث ۲۶۸۶۳٫
[۶] – ابن حبان: الثقات: ۴/ ۱۷۹٫
[۷] – مسند أحمد بن حنبل: ۱/ ۱۰۹، الحدیث ۴۸۹؛ کنز العمال: ۹/ ۴۳۶، الحدیث ۲۶۸۶۳٫
[۸] – کنز العمال: ۹/ ۴۴۸، الحدیث ۲۶۹۰۸؛ الثقات: ۷/ ۶۶۴٫
[۹] – سیر أعلام النبلاء: ۲/ ۳۷۷٫
[۱۰] – کنز العمال: ۹/ ۴۵۱، الحدیث ۲۶۹۲۲؛ الثقات: ۳/ ۲۲۳٫
[۱۱] – کنز العمال: ۹/ ۴۳۵، الحدیث ۲۶۸۵۶٫
[۱۲] – تهذیب التهذیب: ۱۰/ ۴۲۳؛ البخاری: التاریخ الکبیر: ۸/ ۱۱۷٫
[۱۳] – مسند أحمد بن حنبل: ج ۱، الحدیث ۷۳۹- ۹۱۹؛ تهذیب التهذیب: ۶/ ۱۲۴٫
[۱۴] – الاصابه: ۴/ ۲۳٫
[۱۵]- کنز العمال: ۹/ ۴۲۹، الحدیث ۲۶۸۲۲، کذا نقله المتقی الهندی و فی الحدیث اجمال و لعلّه نفس الحدیث الثالث؛ مسند ابن ماجه: ۱/ الحدیث ۴۶۰٫ و المراد الماء الموجود فی الکفّ؛ الثقات: ۵/ ۱۴۱٫
[۱۶] – الدر المنثور: ۳/ ۲۹؛ الطبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن: ۶/ ۸۲، ابن کثیر الدمشقی، تفسیر القرآن العظیم: ۲/ ۲۷٫
و على ضوء ذلک قال العلّامه بحر العلوم فی منظومته الفقهیه:
انّ الوضوء غسلتان عندنا و مسحتان و الکتاب معنا
أسد الغابه: ۳/ ۱۹۲- ۱۹۵٫
[۱۷] – تفسیر الطبری: ۶/ ۸۶؛ المعجم الکبیر: ۱/ ۲۲۱ برقم ۶۰۳؛ الاصابه: ۱/ ۹۲٫
[۱۸] – الطبری: جامع البیان فی تفسیر القرآن: ۶/ ۸۲- ۸۳؛ ابن کثیر الدمشقی: تفسیر القرآن العظیم: ۲/ ۲۷، الطبری: جامع البیان: ۶/ ۸۲٫
تذکره الحفّاظ: ۱/ ۷۹، تهذیب التهذیب: ۵/ ۶۵، حلیه الأولیاء للاصبهانی: ۴/ ۳۱۰، شذرات الذهب: ۱/ ۱۲۶، طبقات الحفاظ: ۴۳٫
[۱۹] – الطبری: جامع البیان فی تفسیر القرآن: ۶/ ۸۲- ۸۳؛ تهذیب التهذیب: ۷/ ۲۹۳، تذکره الحفاظ: ۱/ ۹۵، تهذیب الأسماء: ۱/ ۳۴۰٫
[۲۰] – تهذیب التهذیب: ۳/ ۲۸۱٫
[۲۱] – المستدرک للحاکم: ۱/ ۲۴۱، سنن النسائی: ۲/ ۲۲۶ باب الرخصه فی ترک الذکر فی السجود، الحدیث ۱، الدر المنثور: ۳/ ۲۷؛ ابن ماجه: السنن: ج ۱، الحدیث ۴۶۰٫ النسائی: السنن: ۲/ ۲۲۶، باب الرخصه فی ترک الذکر فی السجود؛ الثقات: ۴/ ۲۴۰٫
[۲۲] – الخصائص الکبرى: ۱/ ۹۴، السیره الحلبیه: ۱/ ۲۹۰؛ الثقات: ۵/ ۱۹۴- ۱۹۵، تذکره الحفّاظ: ۱/ ۹۲، تهذیب التهذیب: ۷/ ۱۸۰٫
[۲۳] – تذکره الحفّاظ: ۱/ ۱۲۲- ۱۲۴٫
[۲۴] – الطبری: جامع البیان فی تفسیر القرآن: ۶/ ۸۲- ۸۳؛ الثقات: ۵/ ۳۲۱، البدایه و النهایه لابن کثیر: ۹/ ۳۱۳، تهذیب الأسماء: ۲/ ۵۷، تهذیب التهذیب: ۸/ ۳۳۷٫
[۲۵] – الطبری، جامع البیان فی تفسیر القرآن: ۶/ ۸۲، ابن کثیر الدمشقی، تفسیر القرآن العظیم: ۲/ ۲۷؛ الثقات: ۲/ ۴، أسد الغابه: ۱/ ۸۴، تذکره الحفاظ: ۱/ ۴۴، شذرات الذهب: ۱/ ۱۰۰٫
[۲۶] – الطبری: جامع البیان: ۶/ ۸۲، القاسمی: محاسن التأویل: ۶/ ۱۱۱، ابن کثیر الدمشقی، تفسیر القرآن العظیم: ۲/ ۲۷؛ الثقات: ۵/ ۴۰۱٫
[۲۷] – کنز العمال: ۵/ ۱۲۶؛ الثقات: ۵/ ۴۰۱٫
[۲۸] – أسد الغابه: ۵/ ۱۵۶٫ الثقات: ۴/ ۱۱۱، تذکره الحفاظ: ۱/ ۵۲، تهذیب التهذیب: ۲/ ۶۴، شذرات الذهب.
[۲۹] – ابن کثیر الدمشقی: تفسیر القرآن العظیم: ۲/ ۲۵٫ تذکره الحفاظ: ۱/ ۱۵۳، تهذیب التهذیب: ۱/ ۲۹۱، العبر: ۱/ ۲۰۳٫
[۳۰]- کنز العمال: ۹/ ۴۲۹، الحدیث ۲۶۸۲۲، کذا نقله المتقی الهندی و فی الحدیث اجمال و لعلّه نفس الحدیث الثالث؛ مسند ابن ماجه: ۱/الحدیث ۴۶۰٫ و المراد الماء الموجود فی الکفّ. الثقات: ۳/ ۴۱٫
[۳۱] – تفسیر الطبری: ۶/ ۸۶؛ المعجم الکبیر: ۱/ ۲۲۱ برقم ۶۰۳٫ الثقات: ۵/ ۲۰۲٫
[۳۲] – مسند أحمد بن حنبل: ۵/ ۳۴۲، المعجم الکبیر للطبرانی: ۳/ ۲۸۰ برقم ۳۴۱۲، و الروایه تعرب عن وجود الخوف فی اظهار الحقیقه و کأنّ من یغسل رجلیه، فإنّما یغسل تقیه و مداره و خوفا من السلطه و غیرها. تهذیب التهذیب: ۲/ ۱۳۶ و ۱۲/ ۲۱۸٫
[۳۳] – الشوکانی: نیل الأوطار: ۱/ ۱۶۳٫
[۳۴]- حکم الأرجل فی الوضوء، الشّیخ جعفر السّبحانی، ص: ۶۳- ۶۸٫