المسجد الحرام و البیت الحرام و مکه

و فی المسجد الحرام مقام ابراهیم الذی ورد النص فی القرآن الکریم بالصلاه فیه : { واتخذوا من مقام ابراهیم مصلى }، و لذا فالمسجد الحرام هو اول مسجد عرفته البشریه فی تاریخها .
و قد تحدث عنه القرآن الکریم فی مواضع عدیده باسمه الصریح و هو المسجد الحرام ، کما اشار إلیه عندما تحدث عن الکعبه الشریفه و البیت الحرام و بنائها ، و جعلها من قبل اللّه تعالى مثابه للناس و أمناً و طهرها للطائفین و العاکفین و الرکع السجود ، و کذلک عن الحج و قیام الناس و الصلاه عنده [۱۶] ، فإن کل ذلک أنما یمارس فی المسجد الحرام .
و قد سبق فی الحج أن البیت الحرام کان یحج إلیه قبل آدم بالفی عام ، کما ورد فی الروایات أن اول ما خلق اللّه تعالى من الارض کان موضع البیت ، و أنه قد دحا الارض من تحته [۱۷] .
کما یبدو من مجموعه أخرى من الروایات أن تصمیم البیت و الطواف حوله قد بدأ منذ القرار الالهی بخلق آدم الذی یتحدث عنه القرآن الکریم : { وإذ قال ربک للملائکه إنی جاعلٌ فی الارض خلیفه . . . } [۱۸] .
و أن اللّه تعالى جعله فی منطقه وعره ( بوادی غیر ذی زرع ) کما یعبر القرآن الکریم ، من أجل أن یختبر طاعه عباده و انقیادهم له فی تعظیمه و زیارته [۱۹] .
و یبدو من بعض الروایات المعتبره أن حد المسجد الحرام الذی وضعه ابراهیم (علیه السلام) کان واسعاً ، بحیث کان یشمل ما بین الحزوره [۲۰] إلى المسعى ، و فی بعضها جاء التعبیر أن حده ما بین الصفا و المروه فیکون اوسع من المسجد الفعلی [۲۱] .
کما أن الکعبه الشریفه کانت فی زمن ابراهیم تسعه أذرع ، ثم زیدت فی زمن قریش إلى ثمانیه عشر ذراعاً ، ثم فی زمن الحجاج إلى سبعه و عشرین ذراعاً [۲۲] .
و حجر اسماعیل لیس من الکعبه و إنما هو مدفن أمه هاجر و جماعه من الانبیاء ، و کان ادخاله فی الطواف من أجل کراهه وطء هذه القبور [۲۳] .
و تدل بعض النصوص المعتبره على أن الحجر الاسود کان من الجنه ، و أن اللّه تعالى وضعه فی هذا المکان من الکعبه بعد أن التقم میثاق الخلق کلهم ، و هو شاهد فی یوم القیامه على من أدى الامانه و المیثاق و الموافاه ، و منه جاء الدعاء عند استلام الحجر : " أمانتی ادیتها و میثاقی تعاهدته لتشهد لی بالموافاه یوم القیامه " [24] .
و للکعبه فضل عظیم عند اللّه تعالى و قد أعظم حرمتها مع البیت الحرام ، سواء على مستوى الاثار التکوینیه أو الشرعیه أو الاجر والثواب المترتب على تقدیسها ، أو الطواف حولها أو الصلاه فی المسجد الحرام .
فقد ورد فی القرآن الکریم قصه أصحاب الفیل الذین رماهم اللّه تعالى بحجاره من سجیل ، بواسطه الطیر الابابیل لانهم قصدوا هدم الکعبه ، و کان قبل ذلک ما اشارت إلیه النصوص مما اصاب ( تبع ) عند نیته لهدمها ثم عدوله عن ذلک و تعظیمه لها [۲۵] . و هکذا شاء اللّه تعالى أن ینزل عقوبته بکل جبار قصدها بشر ، و قد ورد فی الحدیث عن امیر المؤمنین أنه قال : " مکه حرم اللّه و المدینه حرم رسول اللّه (صلى الله علیه و آله) و الکوفه حرمی لا یریدها جبار إلاّ قصمه اللّه " [26] .
و باعتبار هذه الحرمه الخاصه للبیت الحرام کانت مصالحه مقدمه على جمیع المصالح الاخرى فی مکه ، کما یشیر إلى ذلک بعض النصوص [۲۷] .
و قد حرّم اللّه تعالى على المشرکین دخول المسجد الحرام ، کما نص على ذلک القرآن الکریم [۲۸] .
کما ورد فی النصوص المعتبره أن من أحدث فی الکعبه متعمداً استحق القتل [۲۹] . و قد ورد بطریق معتبر عن ابی جعفر الباقر (علیه السلام) قال : " لا ینبغی لاحد أن یرفع بناءً فوق بناء الکعبه " [30] .
و قد ورد فی فضل الکعبه روایات کثیره ، منها ما روی بطریق معتبر عن أبی جعفر الباقر (علیه السلام) : " إن اللّه عَزَّ و جَلَّ ما خلق بقعه فی الارض أحب إلیه منها ، و إن النظر إلیها عباده " [31] .
کما ورد عن رسول اللّه (صلى الله علیه و آله) : " إن النظر إلیها یهدم الخطایا هدماً " [32] .
و بطریق معتبر عن الصادق : " إن اللّه تعالى حول الکعبه عشرین و مئه رحمه ، منها ستون للطائفین و اربعون للمصلین و عشرون للناظرین " [33] .
کما ورد فی حدیث آخر معتبر عن الصادق (علیه السلام) قال : " من نظر إلى الکعبه فعرف من حقنا و حرمتنا مثل الذی عرف من حقها و حرمتها ، غفر اللّه له ذنوبه کلها و کفاه هم الدنیا و الاخره " [34] .
و الصلاه فی المسجد الحرام هی افضل الصلوات ، و قد ورد أنها أفضل من الصلاه بمسجد رسول اللّه ، حیث تعدل الصلاه فی المسجد الحرام الف صلاه فی مسجد رسول اللّه ، و الصلاه فی مسجد رسول اللّه تعدل الف صلاه فی غیره من المساجد غیر المسجد الحرام ، أو مئه الف صلاه فی غیره [۳۵] من المساجد .
کما ورد فی روایه اخرى عن ابی حمزه الثمالی ، عن ابی جعفر (علیه السلام) أنه قال : " من صلّى فی المسجد الحرام صلاه مکتوبه قبل اللّه منه کل صلاه صلاها منذ یوم وجبت علیه الصلاه ، و کل صلاه یصلّیها إلى أن یموت " [36] .
و قد فضل اللّه تعالى مکه المکرمه لفضل المسجد الحرام و الکعبه ، حیث ورد أن افضل البقاع هی مکه و افضل بقاعها البیت الحرام ، و افضل بقاع المسجد هو ما بین الرکن الاسود و المقام و باب الکعبه و هو حطیم اسماعیل [۳۷] .
و قد ورد فی فضلها و فضل العباده فیها و العمل الصالح و مجاورتها و العذاب الالیم لمن ارتکب الاثم فیها نصوص متعدده منها قوله تعالى : { ومن یُردْ فیه بإلحاد بظلم نذقه من عذاب ألیم } [۳۸] .
کما أن اللّه تعالى جعل حرم مکه حرماً آمناً لمن دخله إلى قیام الساعه ، و لا یجوز فیه صید البر و لا قلع الاشجار إلاّ ما استثنی ، و لا ینبغی فیه حمل السلاح ظاهراً و إخافه الناس و غیر ذلک من الاحکام .
و لکل من الحرم و مکه و المسجد الحرام و الکعبه المشرفه آداب و رسوم و اعمال اشرنا إلى بعضها فی الحج ، و یحسن الاطلاع علیها من خلال کتب الحج و احکامه و آدابه و مستحباته .
۲ ـ مسجد النبی (صلى الله علیه و آله) :
و یأتی فی الفضل بعد المسجد الحرام مسجد الرسول (صلى الله علیه و آله) فی المدینه ، و قد سبق أن فضل الصلاه فی مسجد رسول اللّه تعدل الف صلاه ، و قد ورد فی عده روایات أخرى أن الصلاه فیه تعدل عشره آلاف صلاه [۳۹] .
و توجد فی مسجد النبی روضه من ریاض الجنه ، و هی المکان الذی یقع بین بیت رسول اللّه الذی هو محل قبره الشریف و منبره صلوات اللّه علیه و على آله الطاهرین .
فقد روى الکلینی فی الکافی بسند معتبر عن معاویه بن وهب قال : " قلت لابی عبد اللّه (علیه السلام) : هل قال رسول اللّه (صلى الله علیه و آله) : ما بین بیتی و منبری روضه من ریاض الجنه ؟ فقال : نعم ، و قال : و بیت علی و فاطمه (علیهما السلام) مابین البیت الذی فیه النبی (صلى الله علیه و آله) إلى الباب الذی یحاذی الزقاق إلى البقیع ، قال : فلو دخلت من ذلک الباب و الحائط مکانه أصاب منکبک الایسر ، ثم سمّى سائر البیوت ، و قال : قال رسول اللّه (صلى الله علیه و آله) : الصلاه فی مسجدی تعدل الف صلاه فی غیره إلاّ المسجد الحرام فهو افضل " [40] .
کما ورد فی حدیث آخر ان قبره الشریف على ترعه من ترع الجنه [۴۱] .
و قد ورد فی عده روایات و بعضها بسند معتبر عن الامام الصادق (علیه السلام) أن الصلاه فی بیت فاطمه أفضل من الصلاه فی الروضه .
فقد روى الکلینی فی الکافی عن یونس بن یعقوب قال : " قلت لابی عبد اللّه (علیه السلام) : الصلاه فی بیت فاطمه أفضل أو فی الروضه ؟ قال : فی بیت فاطمه " [42] .
و فی روایه اخرى أن الصلاه فی بیوت النبی ـ و بیت علی منها ـ مثل الصلاه فی مسجد النبی ، بل هو افضل منها [۴۳] ، و بیت علی و فاطمه هو ما بین البیت الذی فیه النبی (صلى الله علیه و آله) إلى الباب الذی یحاذی الزقاق إلى البقیع [۴۴] .
و حدود مسجد الرسول على ما جاء فی روایه اعتبرها جماعه من کبار العلماء هو ثلاثه آلاف و ستمئه ذراع مکسره [۴۵] .
قد جاء حدُّ المسجد و حدُّ الروضه فی روایتین صحیحتین ، فعن أبی بصیر یعنی المرادی عن أبی عبد اللّه (علیه السلام) قال : " حد الروضه فی مسجد الرسول (صلى الله علیه و آله) إلى طرف الظلال ، و حدُّ المسجد إلى الاسطوانتین عن یمین المنبر إلى الطریق مما یلی سوق اللیل " [46] .
و عن محمد بن مسلم قال : " سألته عن حد مسجد الرسول (صلى الله علیه و آله) قال : الاسطوانه التی عند رأس القبر إلى الاسطوانتین من وراء المنبر عن یمین القبله ، و کان من وراء المنبر طریق تمر فیه الشاه و یمر الرجل منحرفاً و کان ساحه المسجد من البلاط إلى الصحن " [47] .
و اضافه إلى فضل المسجد و الروضه و بیوت النبی و علی و فاطمه ، توجد فی مسجد النبی (صلى الله علیه و آله) مواقع اخرى لها فضل و فیها برکه ، و ذلک مثل منبر النبی (صلى الله علیه و آله) و محرابه الذی کان یصلی فیه .
فقد روى الکلینی فی الکافی بسند معتبر عن معاویه بن عمّار قال : " قال ابو عبداللّه (علیه السلام) : إذا فرغت من الدعاء عند قبر النبی (صلى الله علیه و آله) فأت المنبر فأمسحه بیدک و خذ برمانتیه ، و هما السفلاوان ، و امسح عینیک و وجهک فأنه یقال : إنه شفاء للعین ، و قم عنده و احمد اللّه و أثن علیه و سل حاجتک ، فإن رسول اللّه (صلى الله علیه و آله) قال : ما بین قبری و منبری روضه من ریاض الجنه و منبری على ترعه من ترع الجنه ، و الترعه هی الباب الصغیر ، ثم تأتی مقام النبی (صلى الله علیه و آله) فتصلی فیه ما بدالک " [48] .
و من هذه المواقع مقام جبرئیل (علیه السلام) الذی کان یقف فیه مستأذناً النبی (صلى الله علیه و آله) عند الدخول علیه .
فقد روى الکلینی فی الکافی بسند معتبر عن معاویه بن عمار قال : " قال أبو عبد اللّه (علیه السلام) : ائت مقام جبرائیل (علیه السلام) و هو تحت المیزاب ، فانه کان مقامه إذا استأذن على رسول اللّه (صلى الله علیه و آله) فقال : أی جواد أی کریم أی قریب أی بعید ، أسألک أن تصلّی على محمد و اهل بیته ، و أن تردّ علیّ نعمتک " [49] .
و من هذه المواقع الاسطوانات الثلاثه ، و هی اسطوانه ابی لبابه [۵۰] المعروفه بأسطوانه التوبه ، و الاسطوانتان اللتان تلیانها باتجاه مصلى النبی و مقامه و محرابه ، حیث استحب لزائر قبر النبی و مسجده أن یقوم بعمل مخصوص عندها .
فقد روى الکلینی فی الکافی و الشیخ الطوسی فی التهذیب عده روایات بأسانید معتبره تذکر هذه المواقع و الاعمال التی تؤدى فیها .
عن محمد بن الحسن ، عن معاویه بن عمار ، عن أبی عبد اللّه (علیه السلام) قال : " إن کان لک مقام بالمدینه ثلاثه أیام صمت أول یوم اربعاء ، و تصلی لیله الاربعاء عند أسطوانه أبی لبابه ، و هی أسطوانه التوبه التی کان ربط نفسه إلیها حتى نزل عذره من السماء ، و تقعد عندها یوم الاربعاء ثم تأتی لیله الخمیس التی تلیها مما یلی مقام النبی (صلى الله علیه و آله) لیلتک و یومک ، و تصوم یوم الخمیس ، ثم تأتی الاسطوانه التی تلی مقام النبی (صلى الله علیه و آله) و مصلاه لیله الجمعه فتصلی عندها لیلتک و یومک و تصوم یوم الجمعه ، فإن استطعت أن لا تتکلم بشیء فی هذه الایام فافعل إلاّ ما لابدّ لک منه ، و لا تخرج من المسجد إلاّ لحاجه ، و لا تنام فی لیل و لا نهار فافعل فإن ذلک مما یعد فیه الفضل ، ثم احمد اللّه یوم الجمعه و أثن علیه و صل على النبی (صلى الله علیه و آله) و سل حاجتک ، و لیکن فیما تقول : اللّهم ما کانت لی إلیک من حاجه شرعت لنا فی طلبها و التماسها أو لم أشرع ، سألتکها أو لم أسألکها فإنی أتوجه إلیک بنبیک محمد (صلى الله علیه و آله) نبی الرحمه فی قضاء حوائجی صغیرها و کبیرها ، فإنک حری أن تقضى حاجتک إنشاء اللّه تعالى " [51] .
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
[۱۵] سوره آل عمران ( ۳ ) ، الآیه : ۹۶ ـ ۹۷ .
[۱۶] سوره البقره ( ۲ ) ، الآیه : ۱۲۵ و ۱۲۷ ، سوره المائده ( ۵ ) ، الآیه : ۹۷ ، سوره الحج ( ۲۲ ) ، الآیه : ۲۶ .
[۱۷] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۱ ـ ۳ ، حدیث :۱ و۲ و۴ و۵ و۶ .
[۱۸] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۵ باب ۲ البیت و عله بنائه و طوافه .
[۱۹] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۱۹ باب ۳ .
[۲۰] الحزوره منطقه مجاوره للمسجد .
[۲۱] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۲۳ ـ ۲۵ ، حدیث : ۱ و۳ و۴ و۵ .
[۲۲] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۲۵ ، حدیث : ۸ .
[۲۳] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۲۵ ، حدیث : ۱۲ .
[۲۴] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۲۷ ، حدیث : ۵ و ۶ .
[۲۵] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۴۱ .
[۲۶] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۵۰ ، حدیث : ۱۹ .
[۲۷] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۵۸ ، حدیث : ۱ و۲ .
[۲۸] سوره التوبه ( ۹ ) ، الآیه : ۲۷ .
[۲۹] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۵۹ ، باب ۱۱ .
[۳۰] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۸۳ .
[۳۱] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۶۳ ، حدیث : ۶ .
[۳۲] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۶۵ ، عن المحاسن .
[۳۳] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۶۴ ، عن الکافی .
[۳۴] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۶۶ ، حدیث : ۱۵ ، و هو معتبر بروایه ابن ابی عمر عن علی بن عبدا لعزیز .
[۳۵] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۳۶ ، حدیث : ۳ و۴ و۵ و۷ و۸ و کذلک بحار الانوار : ۹۷ / ۱۴۶ ـ ۱۴۸ ، حدیث : ۴ و ۵ و ۱۰ عن الکافی و التهذیب .
[۳۶] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۳۶ ، حدیث :۱ و۲ .
[۳۷] جامع احادیث الشیعه : ۱۰ / ۶۹ روایه میسره .
[۳۸] سوره الحج ( ۲۲ ) ، الآیه : ۲۵ .
[۳۹] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۴۳ ، حدیث : ۲ و ۳ و ۴ .
[۴۰] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۴۲ ، حدیث : ۱ .
[۴۱] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۴۳ ، حدیث : ۴ .
[۴۲] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۴۷ ، حدیث : ۱ .
[۴۳] وسائل الشیعه۳ : ۵۴۳ ، حدیث : ۴ .
[۴۴] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۴۲ ، حدیث : ۱ ، و قد أزیلت جمیع هذه المعالم ، و الظاهر أن المقصود منه الباب الذی یؤدی الان إلى المنطقه الخلفیه من الضریح الموجود فعلاً على قبر الرسول (صلى الله علیه و آله) .
[۴۵] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۴۶ ، حدیث : ۲ .
[۴۶] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۴۶ ، حدیث : ۳ .
[۴۷] وسائل الشیعه : ۳ / ۵۴۶ ، حدیث : ۱ .
[۴۸] وسائل الشیعه : ۱۰ / ۲۷۰ ، حدیث : ۱ .
[۴۹] وسائل الشیعه : ۱۰ / ۲۷۱ ، حدیث : ۱ .
[۵۰] أبو لبابه : هو بشیر بن عبد المنذر الانصاری أحد الصحابه . کان ممن استخلفه رسول اللّه على المدینه فی بدر و ضرب له بسهم ، و لاسطوانته قصه هی أن یهود بنی قریظه عندما حاصرهم رسول اللّه (صلى الله علیه و آله) طلبوا الصلح ، فأبى رسول اللّه علیهم ذلک و طلب منهم أن ینزلوا على حکم سعد بن معاذ ، فطلبوا أن یستشیروا فی ذلک أبا لبابه ، إذ کان مناصحاً لهم ، فأشار علیهم بعدم قبول ذلک لان وراءه الذبح ، ثم ندم على هذا الموقف و أحسَّ بأنه خیانه لرسول اللّه (صلى الله علیه و آله) ، فتاب و ربط نفسه الى هذه الاسطوانه و امتنع عن تناول الطعام سبعه أیام حتى غُشی علیه ، فنزل الوحی بتوبه اللّه علیه ، فلما أخبر بذلک طلب من رسول اللّه أن یفک رباطه . راجع ترجمته فی تنقیح المقال : ۱ / ۱۷۵ .
[۵۱] وسائل الشیعه : ۱۰ / ۲۷۴ ، حدیث : ۱ .