ولادت:آیه الله العظمی حاج سید ابو القاسم خوئی، در شب نیمه رجب ۱۳۱۷ ه.ق درشهرستان خوی از توابع آذربایجان غربی، در یک خانواده علمی و مذهبی دیده به جهان گشود.والد بزرگوار او، مرحوم آیه الله سید علی اکبر خوئی، از شاگردان مبرز آیه الله شیخ عبد الله مامقانی بود که پس از فراغت از تحصیل به زادگاه خود مراجعت نموده و به وظایف روحانی خود اشتغال می ورزید.پس از مطرح شدن مشروطیت در ایران وموضع گیریهایی که دو طرف موافق و مخالف داشتند، او در سال ۱۳۲۸ ه.ق شهرستان خوی را به قصد سکونت در نجف اشرف ترک گفت.سید ابو القاسم جوان نیز در سن ۱۳ سالگی، همراه برادرش سید عبد الله خوئی در سال ۱۳۳۰ به پدر خود پیوستند و درنجف شروع به فرا گرفتن ادبیات عرب، منطق و سطوح عالیه نمودند.در حدود ۲۱سالگی بود که شایستگی آن را پیدا نمود تا در درس خارج بزرگترین مدرس حوزه علمیه نجف، یعنی مرحوم آیه الله العظمی شیخ الشریعه اصفهانی حاضر شود وخوشه چین علوم و معارف او گردد. البته جز آن استاد بزرگ، اساتید دیگری هم دررشته های مختلف و در مقاطع تحصیلی متفاوت داشته است که خود آن مرحوم درکتاب «معجم رجال الحدیث »به اسامی برخی از آن اعاظم تصریح دارد.
اساتید او:اساتید او در مراحل مختلف تحصیلی، بزرگان و استوانه های فقاهتی زیر بوده اند:۱-آیه الله العظمی شیخ الشریعه اصفهانی(۱۲۸۹-۱۳۶۱ ه.ق)۲-آیه الله العظمی شیخ مهدی مازندرانی(متوفی ۱۳۴۲ ه.ق)۳-آیه الله العظمی شیخ ضیاء الدین عراقی(۱۲۸۹-۱۳۶۱ ه.ق)۴-آیه الله العظمی شیخ محمد حسین اصفهانی کمپانی(۱۲۹۶-۱۳۶۱ ه.ق)۵-آیه الله العظمی شیخ محمد حسین نائینی(۱۲۷۳-۱۳۵۵ ه.ق)خود آن مرحوم تصریح دارد که:«من از دو استاد اخیر الذکر(آیه الله نائینی وآیه الله کمپانی)بیشترین بهره را برده ام و نزد هر کدام از بزرگان فوق الذکر، دوره کاملی از اصول و خارج فقه، یا کتابهای متعددی از فقه را حاضر شده ام.مرحوم نائینی آخرین استاد من بود که تا آخر عمر ملازم محضر او بودم و از او اجازه روایتی گرفته ام.او به من اجازه داد که کتب اربعه را از ایشان روایت کنم و ایشان نیز از شیخ و استاد خود محدث نوری(۱۲۵۴-۱۳۲۰ ه.ق)و او از استاد خود، شیخ مرتضی انصاری(م ۱۲۸۱ ه.ق)روایت می نمود و طریقه شیخ انصاری نیز تا ائمه اطهار(ع)، بسیار روشن و واضح است.» (1)
عاشق تالیف و تدریس و تربیت شاگرد:آیه الله العظمی خوئی، عاشق تدریس و تالیف کتاب بود.او تا توان داشت، دراین دو سنگر مهم به انجام وظیفه می پرداخت. خود در همان کتاب نامبرده، مراحل تدریس خود را چنین می نویسد:«خارج مکاسب شیخ اعظم انصاری را از اول تا آخر دو بار تدریس کرده ام، همچنان که خارج کتاب صلوه را ده بار تدریس نموده ام.تدریس خارج العروه الوثقی، تالیف فقیه طایفه، آیه الله العظمی سید محمد کاظم یزدی را در۲۶ ربیع الاول ۱۳۷۷آغاز نموده، و از کتاب طهارت تا کتاب اجاره به پایان رسانیده ام-چون اجتهاد و تقلیدرا قبلا تدریس نموده بودم-و هم اکنون که ماه صفر ۱۴۰۱ می باشد، نزدیک به اتمام آن هستم.مباحث مربوط به اصول را۶ بار تمام القاء نموده ام، اما در دور هفتم گرفتاریهای مرجعیت، مانع از اتمام آن شد و در مبحث «ضد»آن را کنار گذاشتم.» (2)
آثار و تالیفات او:معظم له شاید یکی از موفق ترین مراجع عصر اخیر از نظر تالیف و تصنیف وتقریر بوده باشند، چون علاوه بر تالیفات گران سنگ و پر محتوایی که خود انجام داده اند، به همان مقدار یا بیشتر از آن شاگردان و فارغ التحصیلان مکتب فقهی، اصولی و تفسیری او تقریرات او را نگاشته و نشر داده اند.در دو جدول زیر ستون تالیفات وتقریرات او با استفاده از منبع پیشین اجمالا مشخص می گردد:۱-البیان فی تفسیر القرآن ۱ ج(تفسیر)۲-نفحات الاعجاز در دفاع از کرامت و عظمت قرآن ۱ ج(علوم قرآن)۳-اجود التقریرات ۲ ج(اصول)۴-تکمله منهاج الصالحین ۱ ج(فقه)۵-مبانی تکمله منهاج الصالحین ۲ ج(فقه)۶-تهذیب و تتمیم منهاج الصالحین ۲ ج(فقه)۷-المسائل المنتخبه ۱ ج(فقه)۸-مستحدثات المسائل ۱ ج(فقه)۹-تعلیقه علی العروه الوثقی ۱ ج(فقه)۱۰-رساله فی اللباس المشکوک ۱ ج(فقه)۱۱-منتخب الرسائل ۱ ج(فقه)۱۲-تعلیقه علی المسائل الفقهیه ۱ ج(فقه)۱۳-منتخب توضیح المسائل ۱ ج(فقه)۱۴-تعلیقه علی توضیح المسائل ۱ ج(فقه)۱۵-تلخیص المنتخب ۱ ج(فقه)۱۶-مناسک الحج(عربی)۱ ج(فقه)۱۷-مناسک حج(فارسی)۱ ج(فقه)۱۸-تعلیقه المنهج لاحکام الحج ۱ ج(فقه)۱۹-معجم رجال الحدیث ۲۳ ج(رجال)به این ترتیب مجموع آثار چاپ شده ایشان ۴۳ جلد می باشد.البته جز این آثارمطبوع، آثار مخطوط و چاپ نشده و نوارهای پیاده نشده بسیاری دارند که هنوز به مرحله استفاده همگانی نرسیده است.
تقریرات دروس او:تعدادی از افاضل شاگردان او، تقریرات درسی استاد را در فقه و اصول، در ایام حیات آن مرحوم به رشته تحریر درآورده اند که نوعا از نظر معظم له گذشته است.ماتعدادی از تقریراتی را که در عهد خود آن مرحوم به چاپ رسیده است، در اینجامی آوریم و ذیلا توضیح کوتاهی در مورد هر کدام داده می شود:۱-تنقیح العروه الوثقی ۶ ج(فقه)۲-دروس فی فقه الشیعه ۴ ج(فقه)۳-مستند العروه ۳ ج(فقه)۴-فقه العتره ۲ ج(فقه)۵-تحریر العروه ۱ ج(فقه)۶-مصباح الفقاهه ۳ ج(فقه)۷-محاضرات فی الفقه الجعفری ۲ ج(فقه)۸-الدرر الغوالی فی فروع العلم الاجمالی ۱ ج(اصول)۹-محاضرات فی اصول الفقه(دوره کامله)۵ ج(فقه)۱۰-مصباح الاصول ۲ ج(اصول)۱۱-مبانی الاستنباط ۲ ج(اصول)۱۲-دراسات فی الاصول العملیه ۱ ج(اصول)۱۳-مصابیح الاصول ۱ ج(اصول)۱۴-جواهر الاصول ۱ ج(اصول)۱۵-الامر بین الامرین ۱ ج(اصول)۱۶-الرای السدید فی الاجتهاد و التقلید ۱ ج(فقه)۱۷-رساله فی تحقیق الکر ۱ ج(فقه)۱۸-رساله فی حکم اوانی الذهب ۱ ج(فقه)بنا به تصریح خود آن مرحوم، تمام مباحث اصولی و فقهی ایشان در نوارهای خاصی ضبط و محفوظ می باشند.
توضیحاتی پیرامون آثار فقهی و اصولی آن مرحوم:مجله «درسهایی از مکتب اسلام »به هنگام رحلت آن زعیم بزرگ جهان تشیع، ویژه نامه ای انتشار داد که در آن مقاله ای به قلم استاد آیه الله جعفر سبحانی تحریر یافته بود که توضیحات اجمالی پیرامون کتابهای فقهی و اصولی یاد شده داده شده بود.محض بهره گیری خوانندگان محترم، عین آن توضیحات با کسب اجازه شفاهی ازمعظم له آورده می شود تا ابعاد خدمات این فقیه عالیقدر نسبت به جهان علم و دانش ومعرفت روشن شود و معلوم گردد این مشعلداران فقه و فقاهت چه خون دلهایی را درراه ترویج شریعت متحمل گردیده اند.
آثار فقهی معظم له:در زندگی این فقیه عالیقدر، عشق و علاقه به تدریس و تالیف و تربیت استاد وفقیه، بیش از هر خصوصیت دیگر جلوه گر است.از این رو می بینیم در این مدت ۶۰سال(۱۳۵۰-۱۴۱۰ ه.ق)که قدرت و توانایی تدریس داشت، صدها مجتهد مطلق که هر یک می تواند حوزه فقهی شیعه را اداره کند، در دامن خود پرورش داده و هم اکنون گروهی از آنان در نجف و بلاد عراق و ایران و لبنان عهده دار وظایف سنگینی هستند وغالب آنان، دروس استاد خویش را به رشته تحریر درآورده اند که شرایط، اجازه طبع آنها را نداده است.اما در عین حال در قلمرو فقه و اصول از این استاد آثار فراوانی، چه به قلم خود و چه به خامه شاگردانش منتشر شده است که بحق در تاریخ مرجعیت شیعه بی نظیر است و ما در اینجا به ذکر اسامی برخی از آنها می پردازیم:۱-التنقیح:نگارش آیه الله حاج میرزا علی غروی تبریزی(دامت برکاته).وی درچندین جلد دروس استاد خویش را در مباحث مربوط به اجتهاد و تقلید و طهارت وصلوه به رشته تحریر کشیده و تا کنون از آن ۸ جلد چاپ شده و از خداوند بزرگ خواهانیم که او را به اتمام خدمت علمی خود موفق گرداند.۲-مستند العروه الوثقی:نگارش آیه الله شیخ مرتضی بروجردی(دامت برکاته).این اثر نیز تقریر درس آیه الله خوئی به موازات کتاب پیشین(التنقیح)است، ولی چون مباحث مربوط به اجتهاد و تقلید و طهارت به وسیله کتاب التنقیح منتشر شده بود، وی نشر تقریر خود را از کتاب صلوه آغاز نمود و آن را در ۵ جلد منتشر نموده است و همچنین مباحث مربوط به صوم را در ۲ جلد و اجازه را در ۱ جلد منتشر کرده است که مجموعا ۸ جلد می شود.۳-معتمد العروه الوثقی:نگارش آیه الله سید رضا خلخالی(دامت برکاته).این فقیه بزرگ مباحث استاد خود در زمینه حج را در ۵ جلد منتشر نموده است.۴-مستند العروه الوثقی:نگارش فرزند عزیز آیه الله العظمی خوئی، آیه الله سیدمحمد تقی خویی که تقریرات درس والد بزرگوار خود را در نکاح در ۲ جلد منتشرنموده است.۵-مبانی العروه الوثقی:باز فرزند دانشمند ایشان سید محمد تقی، درسهای فقهی والد خود را در مساقات و مضاربه در ۲ جلد به نام یاد شده منتشر ساخته است.۶-فقه الشیعه:نگارش آیه الله سید مهدی خلخالی.این مرد بزرگ نیز تقریر درس استاد خود آیه الله خوئی را در مباحث مربوط به اجتهاد و تقلید و طهارت و غیره در ۵ جلد منتشر ساخته است.۷-منهاج الصالحین:در ۲ جلد که یک دوره متن فقهی است و به قلم خودحضرت آیه الله خوئی به رشته تحریر کشیده شده است، هر چند خلاصه ای از این رساله، به وسیله دیگران تحریر یافته است.۸-تکمله المنهاج:این کتاب مسایلی را که در منهاج الصالحین نیامده است، به صورت جداگانه آورده است.۹-مبانی التکمله:این کتاب مسایلی که در تکمله المنهاج وارد شده را به صورت استدلالی مطرح نموده است و در این جلد قسمتی از احکام مربوط به حدود ودیات و قضا و شهادات وارد شده که متن آنها در منهاج الصالحین وجود ندارد.۱۰-حاشیه العروه الوثقی:در این کتاب حواشی فقیه فقید به طور مستقل باعروه الوثقی چاپ شده است.۱۱-مصباح الفقاهه:در احکام مکاسب و بیع و خیارات، نگارش فقید عزیزآیه الله شیخ محمد علی توحیدی(متوفی رمضان ۱۳۹۵).این کتاب در۳ جلد چاپ شده است.۱۲-فقه العتره:در ۲ جلد که در معجم الرجال از آن یاد می کند.۱۳-تحریر العروه:که در معجم از آن یاد می کند.۱۴-محاضرات فی الفقه الجعفری:در ۲ جلد که در مصدر یاد شده آمده است.۱۵-الدرر الغوالی فی فروع العلم الاجمالی:نگارش آقای حاج آقا رضای لطفی که در تهران در سال ۱۳۶۸ به طبع رسیده است.۱۶-الرای السدید فی الاجتهاد و التقلید۱۷-رساله فی تحقیق الکر۱۸-رساله فی حکم اوانی الذهب.و از هر دو در معجم الرجال نام می برد.تا اینجا ما بخشی از کتب فقهی که به قلم آن فقیه فقید یا به خامه تلامیذ آن بزرگوار به رشته تحریر کشیده شده است، آوردیم و یک حساب سرانگشتی ما را به عظمت خدمت و بزرگی و شدت علاقه به فقه و تربیت فقیه در آن بزرگوار رهبری می کند و تنها مجلدات چاپ شده از وی در حد ۴۸ جلد است و اگر ما کتابهایی که پیرامون فقه به قلم خود این فقیه نوشته شده یا به وسیله تلامیذ او نگارش یافته، اما به زیور طبع آراسته نشده را بیفزاییم، فکر و اندیشه از عظمت کار به شگفت درآمده وزبان به تحسین این استاد باز می کند. (۳)
آثار اصولی آیه الله العظمی خوئی:اگر در قلمرو فقه، ۴۸ اثر از آن فقیه بزرگ منتشر شده، در قلمر اصول نیز آثارمتعددی از آن استاد بزرگ به چاپ رسیده است، بالاخص که آن فقید در علم اصول نادر دوران خود بود.۱-اجود التقریرات:در ۲ جلد، استاد فقید در این ۲ جلد دروس استاد خویش علامه نائینی را در علم اصول به رشته تحریر درآورده، و هر ۲ جلد آن به امضا وتصویب استاد رسیده و در بیروت چاپ شده است و سپس جلد نخست آن در سال ۱۳۶۸ با یک رشته تعالیق آن مرحوم در تهران تجدید چاپ گردیده است.۲-محاضرات فی اصول الفقه:نگارش آیه الله شیخ محمد اسحاق فیاض.این کتاب یک دوره تقریر درسی اصول استاد فقید است که تنها ۵ جلد از آن منتشر شده است.و مسایل عقلی علم اصول به صورت مخطوط باقی است.۳-مصباح الاصول:نگارش سید سرور بهسودی که مباحث عقلی را در ۲ جلدمنتشر نموده است.گویا مؤلف به وسیله دژخیمان نظام پیشین افغانستان به شهادت رسیده است.۴-مبانی الاستنباط:در ۲ جلد، حاوی مباحث عقلی نگارش آیه الله سیدابو القاسم کوکبی تبریزی(دامت برکاته).۵-مصابیح الاصول:در ۱ جلد، نگارش آیه الله سید علاء الدین بحر العلوم(دامت برکاته)که نیمی از مباحث الفاظ علم اصول در آن آمده است و اجزای دیگر آن به صورت خطی باقی است.۶-دراسات فی الاصول العملیه:تالیف آیه الله سید علی شاهرودی در یک جلد۷-جواهر الاصول:در یک جلد.فقید معظم در«معجم رجال الحدیث »از این دو نام می برد تا اینجا ما با آثار به جامانده از آن استاد در علم اصول آشنا شدیم که مجموع آن به ۱۴ جلد می رسد.هر گاه آنچه که از خود آن فقیه یا از تلامیذ او نگارش یافته و منتشر نشده است، بر آن بیفزاییم عظمت علاقه به این علم در او بیشتر جلوه می کند.
آثار دیگر آیه الله العظمی خوئی:۱-البیان فی تفسیر القرآن: در تاریخ مرجعیت شیعه، افراد معدودی را سراغ داریم که در عین تبحر و ژرف اندیشی در فقه و اصول در دیگر فنون اسلامی نیزمتخصص یا سهیم و وارد باشند.شیخ مفید در حالی که فقه شیعه را به صورت بسیار زیبایی تنظیم کرد و پایه های آن را از نظر اجتهاد استوار ساخت، در قلمرو کلام، متکلمی بی نظیر و در میدان حدیث، محدث ماهر و در چشم انداز تاریخ مورخ توانایی است و کتاب ارشاد و الجمل او نشانه نبوغ او در این بخش است.تلمیذ بزرگ او آیه الله سید مرتضی علم الهدی، در حالی که فقیه و مرجع شیعه بود، ادیبی نامدار و شاعری نغزگو و مفسری توانا و متکلمی نیرومند بود.شیخ طوسی دیگر شاگرد مفید، در قلمروهای مختلف، استاد و نمونه بود.کتابهای تهذیب و استبصاراو نشانه محدث بودن و کتاب «التبیان »او در تفسیر گواه بر غور و دقت او در کلام الله مجید است.وی در عین حال زعامت شیعه را بر عهده داشت.این نمونه از مراجع درتاریخ شیعه کم نبوده و در هر قرنی نمونه هایی به چشم می خورند.در تاریخ معاصر، حضرت آیه الله العظمی خوئی در حالی که کرسی فقه و اصول را متجاوز از ۵۰ سال دراختیار داشته، ولی از دیگر علوم و فنون غفلت نورزید.در دوران جوانی که تبلیغ مسیحیان علیه اسلام و قرآن در کشورهای عربی در حال افزایش بود، وی کتابی به نام «نفحات الاعجاز»در این مورد نوشته و از حریم قرآن با قاطعیت کامل دفاع نموده است.روزگاری احساس کرد که حوزه نجف تا حدی از علوم قرآن و مسایل تفسیری به دور مانده و غور در فقه و اصول به گونه ای فضلا را پرورش داده که از تفسیر آگاهی کاملی ندارند.از این جهت در سال ۱۳۷۰ ه.ق، درسی به عنوان درس تفسیر و علوم قرآن پی ریزی کرد که نخستین اثر آن کتاب «البیان فی تفسیر القرآن »است که بارها و بارهاچاپ و منتشر شده است.این اثر استاد یکی از مصادر علاقه مندان علوم قرآن و تفسیراست و به حق شایسته بود استاد فقید این نوشته را تعقیب کند و تا آخر قرآن آن را ادامه دهد.در این جلد هر چند مقدمات علوم قرآن به صورت گسترده مورد بررسی قرارگرفته، ولی از تفسیر قرآن جز سوره حمد چیزی نیامده است و از نظر علوم قرآن درچهار مساله تحقیق شایان تقدیری انجام داده است:الف-بخش اعجاز قرآن:از دیدگاههای مختلف که در نوع خود ابتکاری بود.هر چند بخشی از آنها را استاد وی شیخ محمد جواد بلاغی(۱۲۸۲-۱۳۵۲)در کتاب «آلاء الرحمن »آورده است، ولی شاگرد بسیاری از آنها را پرورش داده و در بخشی نوآوریهای زیبایی دارد.ب-مساله ابطال:تحریف قرآن که بالاخص دشمنان آن را به شیعه نسبت داده واو از نظر تاریخ جمع قرآن به این حقیقت رسیده است که در قرآن به هیچ نحو کاستی وفزونی رخ نداده و نمی توانست رخ دهد و به شبهاتی که در این راه قاصران وکوته فکران مطرح می کنند به خوبی پاسخ داده و ثابت نموده است که قرآن در زمان خود پیامبر اکرم(ص)جمع شده است. ج-مساله ناسخ و منسوخ:که افراط گران در قرآن به نسخ فراوان قائل شده و ازاین طریق از عظمت آن کاسته اند. استاد با تبحری که در مسایل تفسیری و فقهی دارند، ۳۶ آیه را که در آنها ادعای نسخ شده مطرح کرده و ثابت نموده اند که نسخ در آنها راه نیافته است.د-مساله قراءات سبع:که عمر بسیاری از قاریان را به خود مشغول ساخته و به جای امعان و دقت در قرآن، به فراگیری اختلاف قراءات پرداخته اند.ایشان ثابت نموده که این قراءات فاقد سند معتبر به پیامبر(ص)است.با توجه به چنین بحثهای ابتکاری، شایسته بود که استاد همین کار علمی را به وسیله تلامیذ خود به گونه ای ادامه می داد ولی خود از توقف این کار اظهار تاسف می کند و چنین می نویسد:«الی ان حالت ظروف قاسیه دون ما کنت ارغب فیه من اتمامه و کم کنت اود انتشار هذا الدرس و تطویره.» (4)(شرایط سخت مانع از آن شد که من این اثر را به پایان برسانم و پیوسته دوست می داشتم که درس تفسیر به پیش برود و کامل شود.)۲-معجم رجال الحدیث: علم رجال یعنی شناسایی راویان حدیث از نظروثاقت و اتقان روایت، یکی از ارکان اجتهاد است و از همان زمان معصومان(ع)، این علم مورد توجه یاران امامان ما بوده و حسن بن محبوب(۱۵۰-۲۲۴)که از یاران امام کاظم(ع)و حضرت رضا(ع)است، کتابی به نام «المشیخه »نگاشته و در اختیارمحدثان آن زمان قرار داده است و پیوسته این علم از زمان امامان تا به امروز راه تکامل خود را پیموده و طبق نقل محقق خبیر شیخ آقا بزرگ تهرانی در کتاب «مصفی المقال »، قریب ۵۰۰ اثر رجالی به صورتهای مختلف از جانب علمای شیعه نوشته شده است.مرحوم آیه الله العظمی خوئی کتاب خود، «معجم رجال الحدیث »را در۲۳ جلدمنتشر ساخته و تا کنون چند بار جامه طبع به خود پوشیده است و اساس آن را طبقات تشکیل می دهد.او هر چند از روش شیخ طوسی که امام عصر را محور طبقه قرارمی دهد، پیروی نکرده، و همچنین از این که راویان حدیث را از نظر تاریخ وفات طبقه بندی کند و طبقه اول را در بخشی و طبقه دوم را در بخش دوم و به همین ترتیب قرار دهد، صرف نظر کرده و همه رواه را به صورت الفبایی و معجمی به رشته تحریردرآورده است.اما ابتکاری که در آن وجود دارد این است که:اولا:همه مشایخ یک راوی و همچنین همه تلامیذ با ذکر محل روایت از قبیل باب و جلد و صفحه را می آورد و از این طریق انسان مشایخ و تلامیذ هر راوی را به خوبی می شناسد.ثانیا:تعداد روایت هر راوی را با ذکر مصدر جایگاه از نظر نام کتاب و جلد وباب یادآور شده و انسان از این طریق به مقام علمی راوی واقف می شود، چه بسا راوی حدیث است که بیش از یک حدیث، یا چند حدیث انگشت شمار از معصومان(ع) نقل نکرده است، ولی در این میان راویانی داریم که هزاران حدیث از پیشوایان معصوم(ع)دارند و مسلما این نوع از راویان متخصص حدیث بوده اند، در حالی که راویان نوع اول نقل حدیث برای آنها جنبه اتفاقی داشته است.ثالثا:اختلاف نسخه ها و احیانا اغلاط آنها را در ضمن فصلی یادآور شده و ازاین طریق خدمت عظیمی به کتب حدیث، به ویژه کتب اربعه نموده است.ما این گام بزرگ مرجع عالیقدر و از دست رفته را تحسین می کنیم که اثرجاودانی اوست.هر چند از نظر ما باید از طریق تلامیذ ایشان این کتاب به گونه ای دیگرنیز تنظیم شود، و روش طبقه بندی نیز از نظر عصر و زمان در آن رعایت شود.
مشایخ آیه الله العظمی خوئی:آیه الله العظمی خوئی نزد مشایخ و اساتید مختلفی علم و دانش فرا گرفته است.اساتید او را در فقه و اصول در آغاز مقاله از خود او شنیدیم، اکنون به برخی از اساتید اودر علوم دیگر اشاره می کنیم: ۱-آیه الله شیخ محمد جواد بلاغی(۱۲۸۲-۱۳۵۲).وی استاد کلام و عقائد وتفسیر عصر خود در نجف اشرف بود.مبارزات قلمی او با مسیحیان و یهودیان ومادیون مشهور و آثار او در این باره برای اهل تحقیق روشن است.مرحوم آیه الله العظمی خوئی کلام و تفسیر را نزد او فرا گرفته و از او نیز در آثار خود یاد می کند.۲-سید ابو تراب خوانساری:رجالی عصر خویش در نجف اشرف، آیه الله خوئی رجال و درایه را نزد او فرا گرفته و او حق عظیمی بر غالب رجالیون پس از خوددارد.۳-سید ابو القاسم خوانساری:ریاضی دان عصر خویش، حضرت آیه الله خوئی ریاضیات عالی را نزد او فرا گرفته است.۴-سید حسین بادکوبه ای:استاد بلامنازع فلسفه و عرفان(۱۲۹۳-۱۳۵۸)وی استاد فلسفه آیه الله خوئی بوده است.۵-حاج سید علی قاضی:عارف و سالک عصر خود که گروهی را در اخلاق وعرفان پرورش داده و مترجم ما مدتها در مکتب او به سیر و سلوک پرداخته است.
ویژگیهای آیه الله العظمی خوئی:نگارنده(حضرت آیه الله سبحانی)که خود مدت کمی محضر او را درک کرده، ویژگیهای خاص او را از نزدیک دریافته است، و کسانی نیز که مدتی در محضر او به کسب فیض پرداخته اند، بر ویژگیهای یاد شده در زیر اتفاق نظر و تاکید دارند:۱-علاقه به تدریس:آن مرد بزرگ از دوران جوانی به تدریس و بحث وگفتگوهای علمی علاقه فراوانی داشت.با اینکه بار مرجعیت در سنین اخیر بر دوش اوسنگینی می کرد، ولی از تدریس و تحقیق و نگارش دست برنداشت.حتی در سفرهای خود به مشاهد مشرفه، کار علمی را ترک نمی کرد و کارهای موقتی که یک محقق می تواند در سفر انجام دهد، جزء برنامه خود قرار می داد و چه بسا در مجلسی که گروهی به دیدن او می آمدند، او از کار مقابله و غیره استفاده می کرد.در علاقه او به بحث و گفتگو همین بس که چه بسا ساعاتی با طرف مقابل به بحث و گفتگو می پرداخت واحساس خستگی نمی کرد.در شیوه آموزشی، راه سقراط را می پیمود و با طرح سؤالها و شنیدن جوابها ازطرف، چه بسا او را نسبت به رای و اندیشه خود قانع می ساخت، همچنان که سقراطنیز به این روش معروف بود و می گفت:«معلم بیش از آن که آموزنده باشد، پرورش دهنده فکر است.»2-تواضع و فروتنی فزون از حد:او از دوران جوانی تا سنین بالا که مرجعیت عظیمی پیدا کرد، به یک حالت زیست و زندگی طلبگی را از دست نداد و پیوسته باکمال ابهت و عظمت مانند یک دانشجوی دینی سخن می گفت و سخن می شنید و ازدوستان و بزرگان و کوچکان پذیرایی می کرد.عجب و خودبینی در او راه نداشت، ولی در عین حال از آراء و اندیشه های خود تا حد توان دفاع می کرد.۳-احترام به بزرگان:او بزرگان را بیش از حد تکریم می کرد، به خاطر دارم روزی که در مسجدی درس می گفت، حضرت آیه الله حکیم پس از درس او در همان جایگاه تدریس می کرد، استاد پس از فراغت از تدریس به خاطر مذاکره تلامیذ، کمی درجایگاه تدریس باقی ماند که ناگهان آیه الله حکیم وارد مسجد شد.وقتی چشم آیه الله خوئی به وی افتاد، با یک دستپاچگی خاصی کفش و لوازم دیگر خود را برداشت ودست به سینه ایستاد و معذرت خواست.
شاگردان او:حقیقتا نمی توان شاگردان و خوشه چینان حوزه درسی این فقید بزرگوار و بزرگ مدرس حوزه علمیه نجف را به شمار آورد. چون در طول شصت و هفت سال تدریس، انبوهی از علماء و فضلاء از محضر درس ایشان بهره گرفته اند و همانند ستارگان درخشان در افق آسمان جهان اسلام پراکنده و منتشر گشته اند.فقط می توان به اسامی برخی از برجستگان و اصحاب فتوای ایشان اشاره نمود.ایشان در دو مقطع خاص، دو نوع اصحاب استفتاء و فتوی داشته اند:دور نخستین:۱-آیه الله حاج شیخ صدرا بادکوبه ای۲-آیه الله شهید سید محمد باقر صدر۳-آیه الله حاج شیخ مجتبی لنکرانی۴-آیه الله حاج میرزا جواد آقا تبریزی۵-آیه الله حاج میرزا کاظم تبریزی۶-آیه الله حاج سید جعفر مرعشیدوره دوم که پس از اخراج ایرانیان از حوزه علمیه نجف، ترکیب هیات فتوی به هم خورد و این حضرات به عنوان اعضای شورای فتوای ایشان برگزیده شدند:۷-آیه الله حاج سید علی سیستانی۸-آیه الله حاج سید علی بهشتی۹-آیه الله حاج شیخ محمود فیاض۱۰-آیه الله حاج شیخ مرتضی خلخالی۱۱-آیه الله حاج شیخ علی اصغر احمدی شاهرودی۱۲-آیه الله حاج شیخ جعفر نائینیدیگر شاگردان:۱۳-آیه الله حاج میرزا علی غروی تبریزی، مؤلف التنقیح۱۴-آیه الله شیخ مرتضی بروجردی، مؤلف مستند العروه الوثقی(باب صلوه)۱۵-آیه الله سید رضا خلخالی، مقرر معتمد العروه الوثقی۱۶-آیه الله سید محمد تقی خوئی، مؤلف مستند العروه الوثقی(نکاح ۲ جلد)۱۷-آیه الله سید مهدی خلخالی، مؤلف فقه الشیعه(اجتهاد و تقلید ۵ جلد)۱۸-آیه الله شیخ محمد اسحاق فیاض، مؤلف محاضرات فی اصول الفقه(۵ ج)۱۹-آیه الله سید سرور بهسودی، مؤلف مصباح الاصول(۲ ج)۲۰-آیه الله سید ابو القاسم کوکبی تبریزی، مؤلف مبانی الاستنباط(۴ ج)۲۱-آیه الله سید علاء الدین بحر العلوم، مؤلف مصابیح الاصول(۱ ج)۲۲-آیه الله سید علی شاهرودی، مؤلف دراسات فی الاصول العملیه(۱ ج)۲۳-آیه الله شیخ محمد علی توحیدی تبریزی، مؤلف مصباح الفقاهه(۷ ج)به عنوان اعضاء شورای فتوای ایشان برگزیده شدند.۲۴-آیه الله سید محمد حسین فضل الله، مؤلف من وحی القرآن، ۲۴ مجلد۲۵-الشیخ اسد حیدر، مؤلف الامام الصادق و المذاهب الاربعه۲۶-الشیخ عبد الله الخنیزی، مؤلف ابو طالب مؤمن قریش۲۷-السید عبد الرزاق المقرم، مؤلف الصدیقه الزهراء، مقتل الحسین۲۸-الشیخ محمد جواد مغنیه، مؤلف الفقه علی مذاهب الخمسه و الکاشف۲۹-الشیخ محمد باقر شریف القرشی، مؤلف النظام التربوی فی الاسلام ۳۰-السید محمد تقی الحکیم، مؤلف الاصول العامه للفقه المقارن۳۱-الشیخ محمد تقی الجواهری، مؤلف غایه المامول من علم الاصول۳۲-الشیخ عبد الله نعمه، مؤلف دلیل القضاء الجعفری۳۳-الشیخ مهدی، مؤلف دراسات فی قواعد اللغه العربیه(۲ ج)۳۴-الشیخ عبد الهادی الفضلی، مؤلف فی علم العروض، نقد اقتراح۳۵-الشیخ محمد الخاقانی، مؤلف نقد المذهب التجربی۳۶-السید محمود الهاشمی، مؤلف تعارض الادله الشرعیه۳۷-السید مرتضی الحکمی، مؤلف نظریه الحرکه الجوهریه عند صدر المتالهین۳۸-الشیخ محمد علی البهاولی، مؤلف فی ضلال الصحیفه السجادیه۳۹-الشیخ محمد امین زین الدین، مؤلف الاسلام ینابیعه، غایاته، اهدافه۴۰-الشیخ محمد مهدی شمس الدین، مؤلف فی الاحتجاج السیاسی الاسلامی۴۱-السید هاشم معروف الحسنی، مؤلف المبادی العامه للفقه الجعفری۴۲-الشیخ محمد مهدی الآصفی، مؤلف النظام المالی و تداول الثروه فی الاسلام۴۳-آیه الله شیخ قربانعلی کابلی، مؤلف تحریر العروه الوثقی۴۴-آیه الله سید محمد تقی حسینی جلالی، مؤلف فقه العتره فی زکاه الفطره۴۵-آیه الله سید علی شاهرودی، مؤلف المحاضرات فی الفقه الجعفری(۳ ج)۴۶-آیه الله شیخ رضا لطفی، مؤلف الدرر الغوالی فی فروع العلم الاجمالی۴۷-آیه الله سید عباس مدرسی یزدی، مؤلف نموذج فی الفقه الجعفری و بلغه الطالب فی شرح المکاسب(۲ جلد)۴۸-آیه الله سید محمد تقی طباطبائی، مؤلف شرح الناسک فی شرح المناسک ومبانی منهاج الصالحین۴۹-آیه الله شیخ محمد تقی جعفری، مؤلف الامر بین الامرین(جبر و تفویض)۵۰-آیه الله غلامرضا عرفانیان، مؤلف الرای السدید فی الاجتهاد و التقلید (۵)
خدمات اجتماعی و آثار باقیه و جاودانی:شادروان آیه الله العظمی خوئی(ره)در سلسله نور و رحمت فقاهت، فردشاخص و چهره بسیار ممتازی بود که دهها اثر ماندی و بنای خیر جاودان از او به یادگار مانده است.علاقه ایشان به گسترش اسلام در سطح جهان، انگیزه ای شده بود که دهها مرکز مهم اسلامی و تبلیغی در نقاط مختلف جهان به وجود آورند.این مؤسسات مراکز نشر اسلام و معاهد نشر مکتب تشیع هستند.این مراکز در شهرهای مذهبی قم ومشهد مقدس، اصفهان و دیگر شهرهای ایران به وجود آمده اند، آنچنان که درکشورهای هندوستان، پاکستان، عراق، لبنان و مخصوصا در انگلستان و آمریکا دو مرکزبسیار باشکوه و آبرومندی به وجود آورده اند و مبلغانی که آشنا به زبانهای زنده جهان بوده اند، به مناطق مختلف اعزام نموده اند.اینک فهرست اجمالی برخی از خدمات اجتماعی و اسلامی آن فقیه فقید نامور در اینجا به ثبت می رسد:۱-مدینه العلم حوزه علمیه قم، با امکانات وسیع و خانه ها و منازل مسکونی طلاب، و کتابخانه جهت طلاب علوم دینی، به صورت شهرک علم و دانش.۲-مدرسه علوم دینی در۷ طبقه و کتابخانه معظم مشهد جهت طلاب ومحصلین علوم اسلامی.۳-دار العلم اصفهان جهت طلاب و عاشقان معارف اسلامی۴-مجتمع امام زمان(عج)در اصفهان۵-مرکز تبلیغی و آموزشی لندن.ساختمان کامل و مجهزی که تمام نیازمندیهای مسلمانان را در نظر دارد.۶-المجتمع الثقافی الخیری بمبئی-هندوستان۷-مبره الامام الخوئی لبنان۸-مدرسه دار العلم نجف اشرف-عراق۹-مدارس دینی بانکوک(تایلند)و داکار(بنگلادش)۱۰-مکتبه الثقافه و النشر للطباعه و الترجمه و التوزیع(انتشاراتی پاکستان)۱۱-مکتبه الامام الخوئی الاسلامی نیویورک-آمریکا۱۲-مرکز الامام الخوئی(سوانزی)۱۳-مدرسه دار العلم بانکوک(تایلند)۱۴-مکتبه الامام الخوئی(کتابخانه بزرگ نجف اشرف-عراق)۱۵-مدرسه الامام الصادق(پسرانه)لندن-انگلستان۱۶-مدرسه الزهراء(دخترانه)لندن-انگلستان۱۷-مرکز اسلامی امام خوئی در فرانسه۱۸-مسجد و مرکز اسلامی در شهر لوس آنجلس-آمریکا۱۹-مسجد و مرکز اسلامی در شهر دیترویت ایالت میشیگان آمریکا۲۰-دهها بنای خیر و مرکز تعلیم و تربیت در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس. (۶)
رحلت مظلومانه او:آیه الله العظمی خوئی در مدت زعامت خود با مصائب و مشکلات فراوانی روبرو شد، زیرا پس از تسلط عبد الکریم قاسم بر عراق و کودتاهای مکرر، وضع روحانیت و مردم نجف، دچار مشکل شد.کمونیستهای وطنی از یک سو و بعثیهای بی رحم از طرف دیگر، عرصه را برروحانیت تنگ کردند.خصوصا از سال ۱۳۸۹ که بعثیها روی کار آمدند، مصائب فراوانی آفریده و آیه الله حکیم و پس از وی آیه الله خوئی را با مشکلات انبوهی روبرونمودند.در شهامت و استقامت این مرد بزرگ همین بس که از دوران تسلط بعثیها تا به امروز که ربع قرن از آن می گذرد، آنان نتوانستند از این مرجع بزرگ، برگی به نفع خوددریافت کنند، یا در جنگ تحمیلی علیه ایران، دست خطی از او بگیرند و او پیوسته باحفظ مرجعیت و حوزه علمیه نجف، کوچکترین باجی به آنان نداد و در عین حال ناملایمات را تحمل می کرد، تا آنجا که متجاوز از ده سال است که گروهی ازنزدیک ترین یاران او به جرم خدمت و دیانت به زندان افتاده اند و از سرنوشت آنان خبری نیست، حتی یکی از فرزندان او یعنی آقای سید ابراهیم خوئی به وسیله بعثیان ربوده شده و هیچ نوع نام و نشانی از او در دست نیست.او به خاطر ناملایمات از یک طرف و کبر سن از طرف دیگر، دچار بیماری سختی شد و هر چه علاقمندان و بزرگان تلاش کردند که برای او پزشکی از خارج بیاورند، یا او را به خارج ببرند، حزب بعث با آن موافقت نکرد و سرانجام به بیمارستان بغداد منتقل گشت و با یک مداوای مرموز او را مرخص کردند و هیچ روشن نیست که چگونه و به چه علتی از جهان رفت و در تاریخ مرجعیت شیعه این مساله به تجربه ثابت شده است هر مرجعی که به بیمارستان بغداد منتقل گشت، مرموزانه درگذشت وشما می توانید این مساله را در تاریخ زندگی حاج شیخ احمد کاشف الغطاء(م ۱۳۴۴)وحاج آقا حسین قمی(م ۱۳۶۶)و آیه الله حکیم(م ۱۳۹۰)و غیره به روشنی بیابید.سرانجام این مرد بزرگ پس از یک عمر با برکت، طرف عصر روز هشتم ماه صفر۱۴۱۳ جان به جان آفرین سپرد و خبر درگذشت او ساعتها مکتوم ماند و سرانجام رادیوبغداد مجبور به بازگویی آن شد.انتشار خبر درگذشت او موجی از اندوه در میان شیعیان پدید آورد.شیعیان مظلوم عراق که در خوف و رعب عظیمی به سر می برند، خود راآماده تشییع نمودند، ولی متاسفانه حکومت بعث، حتی در خود نجف اجازه تشییع ندادو آن مرحوم در یک حکومت نظامی محلی در نیمه شب در صحن شریف در مدخل مسجد الخضرا که جایگاه تدریس او بود به خاک سپرده شد و در تشییع او جز چند نفراز شاگردان او و فرزند عزیزش سید محمد تقی خوئی کسی حضور نداشت.آنان به ظاهر جنازه آیه الله العظمی خوئی را به خاک سپردند، ولی در حقیقت کوهی از علم و دانش و جهانی از سعی و تلاش و وقار را زیر خاک نهادند، و همان مطالبی را که شاعر شیعی عصر امام صادق(ع)به هنگام دفن آن حضرت در سوگ ایشان گفت، ما نیز درباره فرزند آن حضرت، یعنی آیه الله العظمی خوئی یادآور می شویم.زیرا«الولد سر ابیه »آن شاعر گفت:اقول و قد راحو به یحملونه علی کاهل من حاملیه و عائق اتدرون ماذا تحملون الی الثری ثبیرا هوی من راس علیاء شاهق غداه حثی الحاثون فوق ضریحه ترابا و اولی کان فوق المفارق(می دانید چه گوهر گرانبهایی را به سوی خاک می برید؟کوه علمی را زیرخروارهای خاک می نهید.صبحگاهان که خاک بر روی قبر او می ریختند، ای کاش به جای ریختن آن بر روی قبر، بر سرهای خود می پاشیدند.)«فسلام الله علیه یوم ولد و یوم مات و یوم یبعث حیا»
—————————————————————————-
پی نوشتها:۱- معجم رجال الحدیث، ج ۲۲، ص ۱۸.۲- معجم رجال الحدیث، ج ۲۲، ص ۱۸ و۱۹.۳- مجله مکتب اسلام، شماره ۶، سال ۳۲، مهرماه ۱۳۷۱، مقاله استاد سبحانی.۴- معجم رجال الحدیث، ج ۲۲، ص ۱۹.۵- مجله نور علم، شماره ۴۷، مقاله آقای انصاری.۶- و مضات من حیاه الامام الخوئی، تالیف علی البهادلی، دار القاری بیروت، لبنان.
هیچ نظری وجود ندارد