آیه الله سید صدر الدین صدر عاملی موسوی

آیه الله العظمی السید صدر الدین بن سید اسماعیل بن سید صدر الدین الموسوی العاملی الکاظمی،فقیه عظیم الشان و عالم نبیل یکی دیگر از تربیت یافتگان حوزه حائریه و یکی از فقهای نامدار شیعه در قرن چهاردهم هجری می باشد.
مولد خاندان صدر:او در سال ۱۲۹۹ ه.ق در کاظمین،در یک خاندان اصیل و شریف به دنیا آمد وراه پیشرفت و رشد و نمو و بالندگی را همانند اغلب ابناء آن خاندان پیش گرفتند.خانواده صدر،یکی از خاندانهای پرثمر و اصیل در اسلام می باشد که اصل و تباربه امام موسی بن جعفر(ع)می رسانند و شاخه ها و فروع آن در خاور میانه گسترانده شده است،و در کشورهای ایران،لبنان،عراق،فلسطین،مصر،یمن،عربستان، اردن و دیگر مناطق اسلامی،رجال علمی نامی و شخصیتهای بزرگ سیاسی و اجتماعی وسادات جلیل القدر فراوانی را دارند.رجالی مانند:مصلح بزرگ،آیه الله سیدعبد الحسین شرف الدین صاحب المراجعات و الفصول المهمه،و آیه الله السید حسن صدر صاحب تاسیس الشیعه لفنون الاسلام،و متفکر بزرگ،امام موسی صدر،و علامه مفضال،مرحوم آیه الله سید رضا صدر،از این شجره طیبه می باشند که همانند ستارگان درخشان و پرفروغ در آسمان علم و دانش و در صحنه سیاست و مدیریت جامعه اسلامی می درخشند و پرتوافکن خاندان خویش و جامعه اسلامی می باشند.ایشان در چنین خاندان اصیل و چنین بیت رفیع و والا قدر چشم به جهان گشود. والد عالیقدر ایشان،آیه الله سید اسماعیل صدر،یکی از اکابر علماء و فقهای نامی کاظمین بودند که بعدها به کربلا مهاجرت نمودند،وی در عین حالی که گریزان ازمنصب مرجعیت و فتوی بودند،ولی یک از کاندیداهای آن محسوب می شدند.ایشان مقدمات علوم را در کاظمین از محضر پدر عالم و بزرگوار و اساتید ادب روز تلمذنمودند،آنگاه در سال ۱۳۲۸ ه.ق به قصد تکمیل معلومات و تهذیب نفس و تزکیه اخلاق،عازم نجف اشرف گردیدند و در حوزه درس آیه الله العظمی آخوند خراسانی صاحب کفایه الاصول(متوفای ۱۳۲۹ ه.ق)و دیگر بزرگان مانند درس آیه الله العظمی طباطبایی یزدی،صاحب عروه الوثقی(م ۱۳۳۷)و آیه الله نائینی شرکت جستند.آنگاه در سال ۱۳۳۹پس از درگذشت والدبزرگوارش به قصدزیارت ثامن الحجج امام رضا(ع)عازم ایران گشتند و نزدیک ده سال در مشهدمقدس به ارشاد واصلاح امور مسلمین پرداختند،و در اثراستقبال طلاب ومحصلین،مشغول تدریس شدند و پس از چند سال اقامت در ایران،در سال ۱۳۴۴ به نجف اشرف بازگشتند و ملازم درس آیه الله نائینی گردیدند،و در سال ۱۳۴۹ ه.ق به ایران بازگشته و بنا به درخواست وعلاقه مرحوم آیه الله العظمی حائری،مؤسس حوزه علمیه در قم اقامت گزیدند و به عنوان یکی از اساتید و مدرسین مسلم حوزه،مشغول تدریس فقه و اصول گردیدند،وبیشتر به تربیت و تعلیم طلاب پرداختند،به حدی توجه خاص آن مرحوم را به خودجلب نمودند که او را یکی از دو وصی مورد اعتماد خود قرار دادند که پس از رحلت مؤسس عالیقدر حوزه،با همکاری دو برادر و دو یار وفادار و مجاهد فی سبیل الله،آیات عظام: سید محمد حجت کوه کمری،و سید محمد تقی خوانساری به حفظ ونگهداری و حراست از ارزشهای حوزه علمیه قم پرداختند،و در تثبیت و ابقای آن کوشیدند،به حدی که در سخت ترین و سیاه ترین ایام با فداکاری لازم و ایثار بی سابقه، دوران فترت را پشت سر گذاشتند و حوزه را به دست زعیم عالیقدر،حضرت آیه الله العظمی حاج آقا حسین طباطبائی بروجردی سپردند.
اساتید او:وی در طول مدت تحصیل از محضر بزرگان و اساطین فقه و فقاهت تلمذنموده،و عمده بهره علمی ایشان از محاضر اساتید زیر بوده است:۱-آیه الله سید اسماعیل صدر،والد معظم خودشان(متوفی ۱۳۳۹)۲-آیه الله العظمی آخوند خراسانی(م ۱۳۲۹ ه.ق)۳-آیه الله العظمی سید محمد کاظم یزدی(م ۱۳۳۷)،صاحب العروه الوثقی۴-آیه الله العظمی حاج میرزا حسین نائینی(م ۱۳۵۵)مؤلف تنزیه المله.۵-آیه الله العظمی حاج شیخ عبد الکریم حائری مؤسس حوزه(م ۱۳۵۵)
گفتار سید علیرضا ریحان یزدی:مرحوم سید ریحان یزدی،در کتاب «آئینه دانشوران »(چاپ قدیم)که حال و هوای آن روز حوزه را در لابلای صفحات و اوراق چاپی خود حفظ کرده است،درمورد ایشان می نویسند:«مولانا سید صدر الدین الموسوی بعد از آنکه حوزه علمیه در قم تشکیل یافت،علماء و دانشمندانی از نجف اشرف نیز به آن سرزمین مقدس مهاجرت فرمودند،ازجمله ایشان بودند:مولانا سید صدر الدین،نجل آیه الله آقا سید اسماعیل صدر، که سالها محضر درسش،مجمع علماء و فضلاء و مجتهدین بوده،و یکی از مراجع تقلید وزعمای شیعه به شمار می روند.او در سال ۱۳۴۶(اشتباها۱۳۵۶ مرقوم شده است)به قم آمده،طلاب و فضلاءاز فیض خدمتشان بهره بردار شدند.معظم له گو اینکه به عزم زیارت مشهد رضوی به ایران تشریف آورده بودند،ولی به مقتضای میل آیه اللهی(مؤسس حوزه)در قم اقامت گزیده و به امر تدریس و ترویج احکام پرداختند،و هم در محضر درس آیه الله شرکت می کردند،و در سال ۱۳۴۸ به مشهد رضوی مشرف شدند.»وی در ادامه گفتار و معرفی خود می نویسد:«آیه الله سید شهاب الدین نجفی در کتابی که در شرح حال سادات و علماءنوشته است،چنین می نگارد:
آل صدر الدین:«من اشرف بیوت العلویین و اعرقهم فی الاصاله و النجابه و قد نبغ فیهم رجال ورثوا المجد و السیاده و الفضل.منهم:سیدنا الاستاد امام ائمه الفقه و الحدیث،الرحله القدوه،مسند العراق شیخ الاجازه و مرکز الروایه شرف آل الرسول و فخر و ذراری البتول حجه الاسلام و آیه الله فی الانام السید ابو الحسن صدر الدین ادام الله برکته و جزاه عنی خیر الجزاء فقد ربانی فی حجر تربیته و کم له حق علی.اخذت عنه الرجال و الدرایه و قرات علیه الکافی و شطرا من الفقیه و امره فی الجلاله اشهر من ان یذکر و فوق ما تحوم حواه العباره.و منهم:سید الفقهاء الراشدین فخر المجتهدین العلامه الزاهد المعرض عن ریاسه الدنیا حجه الاسلام و المسلمین آیه الله فی الوری سیدنا و مولانا السید اسماعیل الصدر قدس الله لطیفه و اجزل شریفه و کان ممن توجهت الیه الزعامه الدینیه و ثنیت له الوساده فی بلاد الشیعه و لکنه لمکان زهده و ورعه قد اعرض عنها و اشتغل بتهذیب نفسه و تکمیلها و خلف عده هم عیون الهاشمیین الرافلون فی اثواب السعاده و المتسبلون بثیاب الفخر و السیاده و هم حجه الاسلام السید مهدی نزیل مشهد الامام ابی ابراهیم موسی بن جعفر(ع)احد اعلام الدین و مروجی الشرع ادام الله برکته.و حجه الاسلام سیدنا الصدر نزیل مشهد الرضا بخراسان احد زعماء الشریعه بتلک الدیار…هو فرع الشجره الزکیه و خلاصه السلسله المصطفویه حراز العصابه العلویه…قره عیون الانام سیدنا السید صدر الدین لا زالت شموس المفاخر بوجوده طالعه و آثار الماثر بسعوده طالعه…» (1)ترجمه گفتار آن فقید سعید در شرافت و اصالت خاندان رفیع و بیت شامخ صدرمی باشد که آنان از شریف ترین بیوت علویان می باشند.رجال بزرگ و نوابغ ارزشمندی از آن خاندان به عرصه ظهور پیوسته است:۱-استاد بزرگوار افتخار نوادگان بتول(ع)پیشوای فقه و امام درایه و حدیث…آیه الله العظمی سید حسن صدر(صاحب تاسیس الشیعه لعلوم الاسلام)چه حقوق فراوانی بر عهده من دارند.او در کنف حمایت و عنایت خویش مرا پروراند.رجال ودرایه را به من یاد داد و کافی و بخشی از من لا یحضر را بر او خواندم.۲-آیه الله سید اسماعیل صدر،والد ماجد آیه الله صدر که عابد و زاهد و اعراض کننده از زخارف دنیوی و مقامات اعتباری آن بود،زعامت و مرجعیت به ایشان روی آورد،ولی از جهت تهذیب نفس و اصلاح خویش از آن فرار نمود.دو نور چشمانی رااز خود به یادگار گذاشت:الف-حجه الاسلام سید مهدی نزیل کاظمین(ع)ب-حجه الاسلام سیدنا صدر نزیل مشهد الرضا(ع)در خراسان که نور چشم مردم و مایه چشم روشنی اسلام و مسلمین اینک پای صحبت خریط فن رجال و استاد ماهر و متضلع در حدیث و کلام،وشناخت کتاب،و پرچمدار فرهنگی شیعه در‹رس ث/››ج :ی نارهت گ رزب اقآ ج اح راتفگ ج<>حخ)۲( قرون اخیر،آیه الله حاج آقا بزرگ تهرانی از کتاب نقباء البشر فی القرآن الرابع عشر می نشینیم که هم جاذب است و جامع، و هم مستند است و پرثمر،چون ایشان سالها انیس و مونس آن مرحوم بوده است.اینک متن معرفی ایشان که از کتاب فوقترجمه و تلخیص می گردد.ایشان در نقباء البشر،شرح حال تفصیلی آیه الله صدر را آورده است و چنین می نگارد: «مرحوم صدر،متولد۱۲۹۹ متوفی ۱۳۷۳ فرزند سید اسماعیل بن سید صدرالدین موسوی عاملی کاظمی،فقیه جلیل و عالم کبیر می باشد.او در کاظمین در سال ۱۲۹۹ به دنیا آمد و در سایه عنایت پدر که یکی از اکابر فقهای عصر خویش بود، رشد ونما آغاز نمود،و اولیات از علوم و معارف را در سامراء پیش برخی از فضلا فرا گرفت،چون والدش آن روزها در سامراء بود،سپس به کربلا مهاجرت نمود،آنگاه متون راپیش برخی از اساتید آن بلده طیبه مانند:شیخ حسن کربلایی فرا گرفت، سپس پدرش او را به نجف اشرف اعزام داشت تا دروس خود را تکمیل نماید،پس او در درس وبحث استاد آیه الله شیخ محمد کاظم خراسانی و دروس دیگر بزرگان و اساطین،سالیان درازی نشست و در سال ۱۳۳۹ پس از فوت والد بزرگوارشان به ایران مسافرت نمود وموفق به زیارت قبر امام رضا(ع)در خراسان گردید.مدت ۱۰ سال تقریبا مجاور آن قبرشریف گردید،در آن منطقه مشغول تدریس،ارشاد،اصلاح امور مسلمین شد و در عدادعلمای آن شهر درآمد و تعداد کثیری از فضلاء و علماء از درس ایشان فارغ التحصیل گردیدند.ایشان در سال ۱۳۴۴ دوباره به نجف اشرف بازگشتند و ملازم درس آیه الله میرزا محمد حسین نائینی گردیدند و در سال ۱۳۴۹ پس از چهار سال اقامت،در نجف به ایران بازگشتند،و با علاقه و درخواست مرحوم حاج شیخ عبد الکریم حائری به قم نزول اجلال فرمودند،به تدریس و تربیت طلاب و فضلاء پرداختند و یکی از ائمه جماعت گشتند.ایشان به منبر می رفتند و به وعظ و ارشاد مردم می پرداختند. خواص پیش از عوام از منبر ایشان فیض می بردند.مدت زمان طولانی در قم اقامت نگزیدند تااینکه به عزم زیارت به مشهد رفتند.با توجه به سابقه آشنایی که مردم خراسان با اوداشتند،اطراف او را گرفتند و از او درخواست اقامت دائمی نمودند.وی دعوت آنان راپذیرفت و در مسجد گوهر شاد به اقامه جماعت پرداخت،و مجلس درس او پر ازفضلاء و اهل علم می گشت.دلها به سوی او کشیده شد و نفوس به وی اقبال و روی آوردند.در آن ایام آیه الله حائری زعیم و سرپرست حوزه علمیه قم در روزگار درد وعوارض کهولت سن و پیری به سر می بردند،و از تلاشها و کوششهایی که نسبت به حوزه کشیده بودند،نگران و خائف.نگرانی از آن جهت بود که امور حوزه از هم پاشیده و پراکنده گردد و طلابی را که با هزاران خون دل خوردن،گرد هم آمده اند،متفرق شوند.وی از افرادی که در آنها لیاقت و استعداد زعامت دینی و پرورش طلاب و اداره هیات علمی حوزه را می دید،یکی آیه الله سید محمد حجت بود که آن روزهادر قم بودند،و دیگر خود آیه الله صدر بود که در اثر آشنایی قبلی که با ایشان داشتند،اورا لایق این امر می دانستند،از این رو به برخی از تجار قم دستور داده بودند که با آیه الله صدر تماس حاصل کنند و او را از خراسان به قم فرا خوانند.به این ترتیب دعوت پذیرفته شد و آیه الله صدر به قم نزول اجلال فرمودند،و دیدگان آیه الله حائری باحضور وی روشن گردید.او را با همکاری آیه الله سید محمد حجت مورد اعتماد ومحل ثقه و اطمینان خود قرار دادند و در کارها و شئون مهم و اختصاصی با آنان به مشورت نشستند،تا اینکه مؤسس حوزه در سال ۱۳۵۵ ه.ق به رحمت الهی شتافت،در حالیکه هر دو نفر را از طرف خود وصی قرار داده بودند.
دوران فترت:ایشان و همکار و برادر بزرگوارش آیه الله حجت،به مسئولیتهای حوزه پرداختندو مباشر حفظ نظام اداری و علمی آن حوزه گرامی گردیدند،آنگاه آیه الله سید محمدتقی خوانساری هم به جمع آنان پیوست.هر سه بزرگوار به صورت استوانه های حوزه و ارکان آن مرکز علمی درآمدند.با اخلاص،ایثار و فداکاری تمام به تمشیت امور حوزه علمیه قم پرداختند.کارها و مسئولیتها را بین خود تقسیم نمودند.هر کدام از آن بزرگان مسئولیتی را بر عهده گرفتند،ولی راس و سخن یکی بیشتر نبود.تا روزی که زعیم دینی بزرگ آیه الله العظمی سید حسین بروجردی به قم وارد شدند.پس همگی اتفاق نظرپیدا کردند که امور را در اختیار ایشان قرار دهند.آیه الله صدر نخستین فردی بود که محل برگزاری نماز جماعت خود را به ایشان واگذاشت و خود نیز به او اقتداء فرمود.ایشان پس از وفات آیه الله حائری مجددا همراه رفیق و همکار بزرگوار،آیه الله حجت مصائب و مشکلات فراوانی را متحمل گردیدند،چون هدف حکومت وقت ایران بر آن قرار گرفته بود که هیات علمی و نظام موجود حوزه علمیه قم را پراکنده سازد و اجتماع طلاب را به تفرق و پراکندگی مبدل سازد.در اجرای این هدف شوم،شیوه های مختلف و اسلوبهای متعددی را به کار گرفت.گاهی طلاب را به صورتهای دسته جمعی و گاهی متفرق،دستگیر می کرد،و آنان را بدون هیچ نوع جرم و خطا،به زندان می افکند.نظام سربازی اجباری را در حق آنان به کار می بست و با وجود این نوع تضییقات و شیوه های ظالمانه،این دو بزرگ تمام این مسائل و مصائب را با ناراحتی وتاثر فراوان،تحمل می نمودند و طلاب را به صبر و بردباری فرا می خواندند.مسائل رابه حالت اولیه خود برگرداندند.او و همکارانش موقعیتهای بسیار شدیدی را تحمل نمودند که طلاب و فضلای آن روز قم همه آنها را در خاطر دارند و با دیده اعجاب وشگفت به آنها می نگرند.
دوران مرجعیت:پس از رحلت آیه الله مؤسس مردم به ایشان و همکار عزیز و بزرگوارشان،آیه الله حجت مراجعه نمودند و از آنها درخواست رساله کردند،با اینکه رساله عملیه ایشان چاپ گردید و ایشان جزو زعمای علم و یکی از مراجع دین و از بزرگ مدرسان حوزه علمیه قم قرار گرفتند،ایشان درس اصول و فقه را تدریس نمودند که در جلسه درس او نزدیک به ۴۰۰ نفر از طلاب و فضلاء می نشستند.در تشویق آنان،شیوه ها واسلوبهای خاصی به کار می گرفتند،به حدی که توانستند تعدادی از بزرگان و رجال حوزه علمیه قم را تربیت و آماده سازند.ابو الزوجه بزرگوار ایشان،مرحوم آیه الله العظمی حاج آقا حسین قمی(ره)تقلید از ایشان را اجازه داد.و احتیاطات خویش را به ایشان ارجاع داد.کسانی که آیه الله قمی را می شناسند،و شدت ورع و پرهیزگاری او رامی دانند،بهتر می دانند که او کمتر به کسی اطمینان و اعتماد می ورزید،و هیچگاه به سرعت و سادگی تصمیم نمی گرفت،مادام که اساس و پایه ای پیدا نمی شد،سخنی به زبان نمی آورد و حقیقتی را مورد تایید قرار نمی داد.» (3)
اخلاق و ویژگیها:هر کدام از مراجع بزرگوار خصوصیات اخلاقی ویژه ای داشته اند،افزون بر آن تعهدات و تقیدات عمومی که از اسلام و معارف الهی دریافت می نمودند.شخصیت مورد نظر ما،از طبع بلند،نیت پاک،اخلاص کامل در عمل،سعه صدربرخوردار بود و در امر دین و پیشرفت آن و در رسیدگی به امور مسلمین،به ویژه مستضعفان و دردمندان فوق العاده ساعی و کوشا و دارای همت بلندی بود.او دارای ذوق خاص و شور و شوق فراوان به ادبیات عرب بود،و اشعار و سروده هایی نیزداشت که حاکی از عمق تبحر ایشان در آن مقوله می باشد.او در کنار حاشیه بر کفایه الاصول،کتاب تاریخ اسلام و اشعار و قصاید آموزنده و سازنده در مراثی و مدایح اهل بیت عصمت و طهارت(ع)را داشت و شعر و ادب اونشان می دهد که او کوچکترین اعتنایی به مقامات ظاهری و وابستگیهای دنیوی ومظاهر اعتباری ندارد.او مرثیه ای در رثاء مادر مظلومه اش،حضرت زهرای مرضیه(س)به عربی سروده است که حاکی از سوز دل عمیق و جانکاه او می باشد (۴).در مورد فاجعه بقیع وهدم بقاع متبرکه اهل بیت(ع)،سروده است:لعمری ان فاجعه البقیع یشیب لهولها خود الرضیع و سوف تکون فاتحه الرزایا اذا لم نصح من هذا الهجوع فهل من مسلم لله یرعی حقوق نبیه الهادی الشفیع »صاحب «علمای معاصرین» می نویسد:«این اشعار آن روز در میان ادباء و شعرای بین النهرین شهرتی بسزا یافت و زیاده از صد نفر از شعراء عرب آن را تشطیر و تخمیس نموده و در مجله ها و روزنامه ها درج نمودند،تا اینکه حکومت عراق از نشر آن جلوگیری و به توقیف روزنامه ها و مجلات تهدید نمود…» (5)
حق استاد:ایشان در رساله حقوق که در استیفای برخی از حقوق آموزگاران و اساتیدمی باشد و در سال ۱۳۲۸ ه.ق در بغداد به چاپ رسانده اند،در این باره می نویسند:«حق استادی بسیار سنگین و پرارزش و پر اهمیت می باشد.از حقوق اساتید،تعظیم و تکریم و حسن استماع سخنان،و مؤدب نشستن در محضر او است،به حدی که صدای خود را بالاتر از صدای او نبری،و در محضر او غیبت یا سخن ناروا نگوئی،واگر از او سخنی به میان آید،از وی دفاع نمایی و اگر عیبی داشته باشد،بپوشانی.مناقب و فضایل او را منتشر سازی، با دشمن او همنشینی منمایی و با دوست او دشمنی نکنی،و این معنی را به خوبی دریابی که استاد است که ترا از ظلمات و تاریکیهای جهل بیرون آورده است و قلب ترا با چراغ معارف و علوم روشن و منور ساخته است.» (6)باز به سخن آیه الله حاج آقا بزرگ تهرانی بر می گردیم،تا از خصوصیات اخلاقی ایشان سخن گویند:«ایشان با خصوصیات ویژه ای از دیگر معاصرین تمایز پیدا می کردند و این یک امر عجیب و غریبی نیست،چون ایشان از یک بیت بزرگ برخاسته اند،پدر،جد وبرادران همگی دارای چنین خصوصیات و امتیازاتی بودند.او فقیه متضلع،ادیب بارع، ورع و پرهیزگار و متقی بود،بیشتر به دنبال اصلاح امور و ایجاد الفت بودند.هنگامی که در مشهد بودند،اختلاف و پراکندگی بین مردم به وجود آمده بود،به حدی که به صفوف علماء نیز سرایت نموده بود.مرحوم آیه الله صدر تنها فردی بودند که توانستندآن اختلافات را به وحدت تبدیل نمایند و صفوف رجال دین را متحد سازند و عوامل اختلاف را از بین بردارند و چنین فضای مسمومی در قم نیز به وجود آمده بود.مرحوم مغفور آن را از ریشه خشکاند و از آغاز نشو و نما در قبر خویش مدفون ساخت.اوبسیار متواضع و خاکی بود،با توده مردم می نشست.به هر که می رسید سلام می گفت.در مسکن و لباس و شئون زندگی شان و اعتبار ظاهری را رعایت نمی نمود،بلکه باسادگی و بساطت خود را ممتاز می ساخت.او همیشه این چنین بود،تا روزی که مرجع تقلید مسلمین گردید،و یکی از اکابر علماء و مدرسین حوزه قرار گرفتند.باز عادت وشیوه کار او عوض نشد،و اخلاق و رفتارش تغییر پیدا نکرد.روی همین امتیازات اخلاقی بود که او در قلوب مردم از موقعیت و منزلت خاصی برخوردار بود،و یکی ازعوامل این اقبال و توجه مردم،کتمان و پوشیده نگهداشتن اعمال و کارهای نیک وشایسته خود بود،مگر آن اعمالی که خود به خود ظهور و شهود داشتند،مانند تاسیس مدارس و تشیید مساجد و روشن ساختن برخی از اماکن مقدسه و تقدیم شهریه به طلاب و دیگر خدمات ایشان.باقیات صالحات فراوانی در مشهد و قم از خود به یادگارگذاشتند که خیلی ها نمی دانند.ایشان مردم را دوست می داشتند و در درد و آلام آنان متالم و متاثر می شدند.به مشکلات و شکایات آنان گوش فرا می دادند و در پی حل و باز گشودن آنها بودند.سعی داشتند از نزدیک ترین راهها و بهترین شیوه ها در حل مشکلات آنان سهیم باشند.من ایشان را از دهها سال پیش از طریق والد بزرگوار و پسر عموی گرانقدرش السید حسن صدر که با ایشان و خاندان صدر محکم ترین روابط را دارم،می شناختم.من چیزی را از او و درباره او نشنیده ام که موجب عیب و تعییر وی بوده باشد.از این روایشان در نظر حقیر یکی از آن رجال کم نظیری هستند که زیبنده است تاریخ یاد و اعمال ایشان را مخلد و جاویدان در سینه خود ثبت و ضبط نماید.» (7)
آثار و تالیفات:از مرحوم آیه الله صدر آثار و تالیفات متعددی به جا مانده است،که شامل فقه،اصول،تاریخ،ادب،کلام،عقاید،حدیث و اخلاق می باشد.از آن میان:۱-المهدی فی احوال الحجه المنتظر(عج)اثبات وجود وی از طریق اخبار عامه.۲-خلاصه الفصول فی علم الاصول،و آن تلخیص فصول شیخ محمد حسین اصفهانی می باشد که در دو جزء قرار دارد،از دومی آن در سال ۱۳۶۳ فراغت پیداکرده اند. (۸)۳-الحقوق،رساله نفیسه ای است که بارها به چاپ رسیده است.نخستین بار درسال ۱۳۲۹ آنچنان که در الذریعه،ج ۷،ص ۴۲ معرفی شده است.۴-التاریخ الاسلامی،تاریخ فشرده ای است که در سال ۱۳۳۰ دو جلد آن به چاپ رسیده است. (۹)۵-حاشیه بر العروه الوثقی که در حواشی وسیله النجاه آیه الله اصفهانی به چاپ رسیده است.دیگر آثار ایشان مخطوط می باشد:۶-منظومه ای در حج۷-منظومه ای در صوم۸-رساله ای در حکم ماء الغساله۹-رساله ای در تقیه۱۰-رساله ای در حج۱۱-رساله ای در امر به معروف و نهی از منکر۱۲-رساله ای در نکاح و ازدواج۱۳-حاشیه کفایه الاصول خراسانی۱۴-حاشیه وسیله النجاه فارسی۱۵-رساله ای در رد شبهات وهابیها۱۶-رساله ای در اثبات عدم تحریف کتاب۱۷-رساله الحقوق۱۸-نداء محمد در اخبار خاصه و عامه(۱۲ مجلد)۱۹-مدینه العلم فی اخبار اهل البیت(ع)۲۰-دیوان شعر(۶ مجلد)و دیگر آثار و تالیفاتگفتار کوتاه مرحوم خیابانی:مرحوم واعظ خیابانی در«علمای معاصرین »به نقل از ریحانه الادب می نویسد:«شرح کوتاهی را بنا به درخواست نگارنده مرحوم آیه الله صدر نوشته اند:«اینجانب در رجب ۱۲۹۹ هجری در کاظمین متولد و ادبیات و ریاضیات را نزد اساتیدفن یاد گرفته تا در سال ۱۳۲۸ برای تکمیل تحصیلات دینیه به نجف مهاجرت و در حوزه درس آخوند خراسانی و علامه یزدی حاضر و در سال ۱۳۳۱ به مشهد مقدس مسافرت کرده و چندی توقف نموده و در سال ۱۳۴۷ باز به عراق مراجعت و به فاصله چند ماه والد معظم له خواست بعد از آن باز هم چندی در مشهد و قدری در نجف زیسته اند.اکنون که سال ۱۳۶۱ ه.ق است،در قم مقیم و مدیر حوزه علمیه قم و مرجع شیعه می باشند…» (10)
یادگارهای ارزنده:از آن بزرگ مرجع تقلید،دو فرزند شایسته به جا ماندند که هر دو از یادگارهای برازنده و ارزنده امت اسلامی به شمار می آیند.۱-آیه الله سید رضا صدر که امروز یکی از اساتید بزرگ حوزه علمیه قم می باشند و اخیرا در ماه جمادی الثانیه سال ۱۴۱۵ ه.ق با انبوهی از یادگارهای علمی به رحمت ایزدی پیوست و با تکریم و تجلیل فراوان در قم به خاک سپرده شد.۲-متفکر بزرگ اسلامی و سیاستمدار نامی،امام سید موسی صدر،رهبر شیعیان لبنان و جبل عامل که امروز در اثر توطئه غرب ناپدید و مفقود الاثر می باشد.خداوندمتعال از مسببین آن خود انتقام بگیرد.او بحق یکی از مفاخر شیعه و یکی از عوامل عزو سربلندی جهان اسلام می باشد.مردم جنوب لبنان و شیعیان آن سامان هنوز هم درفراق او اشک خون می ریزند.
وفات او:ایشان پس از عمری تلاش و مجاهده در راه اسلام،در اثر مرض قلبی در روزشنبه ۱۹ ربیع الثانی سال ۱۳۷۳ ه.ق دار فانی را وداع گفت،و روز رحلت ایشان در قم یک روز استثنائی بود.آیه الله العظمی بروجردی به نماز او ایستاد.در بالای سر رواق حرم حضرت فاطمه معصومه(ع)کنار قبر استاد و مؤسس حوزه علمیه قم،آیه الله العظمی حائری مدفون گردید. فواتح و مجالس عزا و ترحیم در قم و شهرستانهای تهران،خراسان،نجف،کربلا،کاظمین،و در سوریه،لبنان و برخی دیگر از بلاد اسلامی برگزار گردید و شعرا و ادباء در رثای او اشعاری سرودند،که یکی از آن اشعار،سروده سید محمد حسن آل طالقان،صاحب مجله معارف بود که به امر آیه الله کاشانی و درحضور ایشان این شعر را سروده اند:تبت ید الزمان من خؤون یعبث فی شمل الهدی و الدین فکم له من ضربه قاضیه تستنزف الدمع من العیون و فعله منکره عادت علی الاسلام بالخسران و الشجون لهفی علی الطلاب مذنفی منهم ناعی الردی شیخ ذوی الفنون فقد تولی شملهم ایدی سباء و کان قبل فاقد القرین (۱۱)

——————————————————
پی نوشتها:۱- آئینه دانشوران،سید علیرضا ریحان یزدی،ص ۵۴ تا۵۶،چاپ ۱۳۵۳.۲- از یادداشتهای کتبی آن مرحوم پیش نگارنده.۳- نقباء البشر،کد معرفی ۱۴۳۵.۴- یکصد سال مبارزه روحانیت،ج ۳،ص ۶۸ تا ۷۰،اثر نگارنده که در سال ۱۳۵۹ ش به چاپ رسیده است.۵- علمای معاصرین،ص ۲۱۷.۶- رساله حقوق آیه الله صدر،ص ۵.۷- نقباء البشر،ج ۳،ص ۹۴۶.۸- الذریعه،ج ۷،ص ۲۳۰ و ۲۳۱.۹- الذریعه،ج ۳،ص ۲۳۲.۱۰- علمای معاصرین،مرحوم واعظ خیابانی،ص ۲۱۶.۱۱- یکصد سال مبارزه روحانیت از میرزای شیرازی تا امام خمینی،عقیقی بخشایشی،۳،صص ۶۸ تا ۷۰- آئینه دانشوران، تالیف سید علیرضا ریحانی یزدی،چاپ قدیم،۱۳۵۳ ه.ق،صص ۵۴ تا۵۶- نقباء البشرفی القرن الرابع عشر،ج ۳،ص ۹۴۶- آثار الحجه،تالیف حجه الاسلام آقای محمد شریف رازی،ج ۱،صفحات ۲۰۱ تا ۲۱۱،چاپ جدید- ریحانه الادب مرحوم مدرس، ج ۳،صص ۴۲۷ تا۴۲۹.