یکى از مباحث مهمى که در تاریخ قیام سیدا لشهدا علیه السلام مورد بررسى و توجه قرار گرفته، حضور اهل بیت علیهم السلام در کربلا در اولین اربعین شهادت امام حسین علیه السلام مى باشد. در میان شیعه، مشهور است که اربعین روزى است که جابر بن عبداللّه انصارى به زیارت مرقد امام حسین علیه السلام نایل شد. حجه الاسلام والمسلمین مهدى پیشوایى از در گفت وگو با مرکز خبر حوزه، پیشینیه اربعین و نیز جایگاه اربعین حسینى در بین شیعیان را تشریح نمود.آن چه در پى مى آید حاصل گفت و شنود با این مورخ معاصر است.
– مفهوم ارزشى اربعین چیست و چرا چنین جایگاهى دارد؟
اربعین امام حسین علیه السلام در فرهنگ شیعى جایگاه بسیار والا و ارزشمندى دارد چون یک بار دیگر خاطرات و حوادث روز عاشورا در این روز زنده شده و به نوعى نقطه عطفى در تاریخ اسلام و تشیع گردیده است. واژه اربعین مبناى فرهنگى نیز دارد یعنى در فرهنگ اسلامى بر عدد ۴۰ بسیار تأکید و سفارش شده و در مناسبت هاى مختلف بر آن تکیه شده، یکى از آن ها زیارت اربعین امام حسین علیه السلام است، مثلاً کمال عقل انسان در چهل سالگی، آثار چهل روز اخلاص در عمل، حفظ چهل حدیث، دعاى چهل نفر مؤمن براى انسان، قرائت دعاى عهد در چهل صبح، عدم پذیرش نماز شراب خوار تا چهل روز، گریه چهل روزه آسمان و زمین و فرشتگان براى امام حسین علیه السلام و استحباب زیارت اربعین از جمله مواردى است که اهمیت عدد چهل را در فرهنگ اسلامى و معارف شیعى مى رساند.
– چه مناسبت هاى تاریخى در روز اربعین وجود دارد، و چه وقایعى رخ داده است؟
دو مناسبت در این روز وجود دارد، یکى آمدن جابر بن عبداللّه انصارى براى زیارت امام حسین علیه السلام از مدینه به کربلا در بیستم صفر سال ۶۱ هجرى و بنابر مشهور، رسیدن اهل بیت علیهم السلام در این روز به کربلا و دیگرى تعلیم حدیثى از امام صادق علیه السلام به صفوان بن مهران جمال، براى زیارت امام حسین علیه السلام در روز اربعین است و همان گونه که بیان شد، این روز سابقه طولانى در آموزه هاى اسلامى دارد و بسیار بر آن تأکید شده است.
– به نظر جنابعالى چرا اربعین حضرت سیدالشهدا این گونه اهمیت پیدا کرده است؟
چون یک بار دیگر خاطرات عاشورا تکرار مى شود و یکى از اتفاق هاى مهم این است که جابر بن عبداللّه انصارى که از صحابه بزرگ پیامبر صلى اللّه علیه و آله بوده است، از جایگاه و اعتبار خود هزینه کرد و براى زیارت امام حسین علیه السلام از مدینه آمد در حالى که در آن روزها هیچ کس جرأت نمى کرد از امام حسین علیه السلام به نیکى یاد کند بنا به قول مشهور و برخى قرائن، اهل بیت امام حسین علیه السلام آن روز از شام برگشتند. اهل بیت علیهم السلام که هنگام رفتن به شام اجازه عزادارى نداشتند، بعد از اقامت در شام و حرکت به سوى مدینه به کربلا آمدند و بر تربت پاک شهیدان کربلا عزادارى کردند و حادثه عاشورا دوباره تجدید شد و باعث ماندگارى اربعین در تاریخ شد.
– چرا زیارت اربعین از ویژگى هاى مؤمنین شمرده شده است؟
حدیث مرسلى از امام حسن عسکرى علیه السلام مصباح المتهجد ص ۷۸۷ داریم که ایشان پنج ویژگى را علامت مؤمن مى دانند بحار جلد ۹۸ص ۳۳۱ و به نظر مى رسد، مقصود از مؤمن در این حدیث، شیعه است، چون شواهد نشان مى دهد که روایت به ویژگى هاى شیعیان اشاره دارد، به عنوان مثال داشتن انگشتر در دست راست از وجوه تمایز تاریخى و فرهنگى شیعه است، چون اهل سنت انگشتر را به دست چپ مى کردند، هم چنین جهر به بسم اللّه نیز نشانه شیعه و وجه تمایز آنان از دیگران بوده و امام على علیه السلام نیز تأکید بسیار داشتند که بسم اللّه را در نماز، به جهر بگویید، ولى اهل سنت بسم اللّه را بلند نمى خوانند و زیارت اربعین نیز فقط از ویژگى شیعیان است.
– منظور از زیارت اربعین در حدیث مرسل امام حسن عسکرى علیه السلام کدام زیارت است؟
به نظر مى رسد منظور از زیارت اربعین همان زیارت خاصه باشد که امام صادق علیه السلام به صفوان بن مهران جمال تعلیم دادند که در آن به بزرگداشت اربعین تصریح شده است.
– آیا اهل بیت امام حسین علیه السلام در اربعین اول به زیارت قبر امام حسین علیه السلام آمدند یا در اربعین دوم؟
این موضوع اختلافى است، ولى اگر اهل بیت علیهم السلام به کربلا آمده باشند، در اربعین اول بوده و اگر در اربعین اول نیامده باشند دیگر بحث اربعین سال بعد مطرح نمى شود، ولى شواهدى وجود دارد که در بیستم صفر سال ۶۱ اهل بیت علیهم السلام در کربلا حضور داشتند، البته این قول، مخالفان و موافقان زیادى دارد. از کتاب بشاره المصطفى لشیعه المرتضى نقل شده که ملاقات جابر با اهل بیت علیهم السلام در اربعین اول صورت گرفته است در حالى که در نسخه موجود بشاره المصطفى فقط زیارت جابر را نقل شده و باعث بروز برخى شبهات و اشکالات شده است. البته مدت حضور اهل بیت علیهم السلام در کوفه و نیز فاصله بین کوفه و شام را باید در نظر گرفت، در آن روزگار کاروان ها از سه راه، بین عراق و شام رفت و آمد مى کردند: ۱ راه سلطانى که مسیرى آباد بوده، ۲- راه مستقیم کوفه به شام که از بادیه الشام مى گذشت ۳ مسیر معمول و مرسوم بین کوفه و شام، همان مسیرى که امیرالمؤمنین در جنگ صفین از آن مسیر به سمت شام حرکت کرد، باید دید اهل بیت علیهم السلام را از کدام یک بردند زیرا بعضى از آن ها نزدیک بوده است برخى شهر ها نیز نام برده شده که ذهن به صورت حدسى و گمان به راه بادیه تداعى مى شود، از طرف دیگر کمترین مدتى که براى توقف اهل بیت علیهم السلام در شام نقل شده ۱۰روز است، مخالفین اربعین اول مى گویند؛ با این توقف ها و مسیرهاى طولانى چگونه جمع این ها در چهل روز ممکن مى باشد؟، البته شهید سید محمد على قاضى تلاش نموده، در این زمینه رفع استبعاد کند و برخى مشکلات را حل نماید. به هر حال بنابر مشهور، اهل بیت علیهم السلام بیستم صفر به کربلا رسیده اند. یکى از این امر، سخن ابوریحان بیرونى در کتاب الاثارالباقیه است که کتابى نجومى و تقویمى است و ایشان که فردى دقیق بوده، در این خصوص مى گوید در روز بیستم صفر اهل بیت امام حسین علیه السلام به کربلا بازگشته و سر ایشان را به پیکرشان ملحق کردند. قرینه دیگر ملحق شدن سر مطهر سیدالشهدا در کربلا به بدن مطهر او است، البته درباره محل دفن سر آن حضرت تا ده احتمال است که برخى اصلا درست نیست، به عنوان مثال در مصر قطعا نیست، برخى گفته اند در قبرستان دمشق و بعضى ها مى گویند در مدینه و در برخى روایات، حرم امیرالمؤمنین علیه السلام نزدیک بالاى سر امام على علیه السلام را ذکر کرده اند، احتمالى که از قدیم علماى امامیه تقویت کرده اند این است که اهل بیت امام حسین علیه السلام در بازگشت، سر مطهر را به بدن مطهر ملحق نمودند و این کار توسط امام سجاد علیه السلام صورت گرفت، در حالى که غیر از اربعین هیچ زمان دیگر، ورود امام سجاد علیه السلام و اهل بیت علیهم السلام به کربلا ذکر نشده است از مجموع آن چه نقل شد، معلوم مى شود اگر چه از نظر اخبار تاریخى و حدیثی، اثبات حضور اهل بیت علیهم السلام در اربعین اول بر سر مزار سیدالشهدا علیه السلام چندان آسان نیست، اما با توجه به قرائن و شواهد، حضور اهل بیت علیهم السلام در کربلا در ۲۰ صفر سال ۶۱ در کربلا پذیرفتنى است.
– شخصیت عطیه عوفى را براى خوانندگان تشریح فرمایید؟
عطیه بن سعد بن جناده بن عوفى جُدَلى از بنى جُدیله قیسى یکى از تابعان و محدثان و مفسران شیعه بوده است که توفیق همراهى جابر بن عبداللّه را داشته و دومین زائر امام حسین به شمار مى رود، وى اهل کوفه و مادرش کنیز رومى بوده و پدرش این نوزاد را به منزل امام على علیه السلام آورد و حضرت اسم ایشان را عطیه اللّه نهاد، لذا وى در زمان خلافت حضرت بدنیا آمده است. عطیه تفکر انقلابى داشته و مظالم بنى امیه را طاقت نیاورد، چون مدت ها بعد ازشهادت امام حسین که عبدالرحمان محمد بن اشعث بر ضد حجاج قیام کرد، عطیه به او پیوست، ولى انقلاب او شکست خورد و عطیه به فارس فرار کرد و حجاج به حاکم فارس دستور داد، عطیه را پیدا کند تا امام على علیه السلام را سّب کند و در غیر این صورت ۴۰۰ ضربه به او بزند و ریش هاى او را بتراشد. اما عطیه بعد از دستگیری، امیرالمؤمنین علیه السلام را سّب نکرد و شلاق خورد و این شکنجه را در راه ولایت تحمل کرد، لذا همفکر و هم اندیشه با جابر بود و او را همراهى کرده و آن دو به قصد زیارت قبر امام حسین علیه السلام حرکت کردند و جابر نیز که نا بینا بود، همراهى براى خود مى خواست.
– چرا زیارت جابر بن عبداللّه از اهمیت ویژه برخوردار است؟
در آن زمان تعدادى از صحابه زنده بودند و فوق العاده در افکار عمومى مردم قداست داشتند و بعد از حادثه عاشورا چنان اختناقى واقع شد که کسى امام حسین علیه السلام را نمى توانست به نیکى نام ببرد و صحابه نیز عکس العملى نشان ندادند و اهمیت امر در این است که در این فضا، جابر بن عبدالله انصارى جزء اصحاب بزرگ پیامبر صلى اللّه علیه و آله بوده و در غزوات حضرت رسول صلى اللّه علیه و آله شرکت داشته، براى دهن کجى به یزید و ابراز پیوند محبت و وفادارى با اهل بیت علیهم السلام از آبرو و وجاهت خود مایه گذاشت و نترسید و از مدینه بلند شد و به کربلا آمد شواهد و قرائن نشان مى دهد، جابر با اهل بیت علیهم السلام رابطه تنگاتنگى داشت و این زیارت بُعد سیاسى نیز داشته و نشانگر اعتراض جابر به یزید بود و در مواقع حساس بدون محافظه کارى وارد میدان مى شد. مستند زیارت جابر در کتاب بشاره المصطفى لشیعه المرتضى تألیف ابى جعفر محمد بن ابى القاسم محمد بن على طبرى شاگرد پسر شیخ طوسى و از علماى قرن ۶ شیعه است که این زیارت نامه را نقل کرده است.
– درباره کتاب مقتل امام حسین علیه السلام که در دست نگارش دارید توضیحاتى بدهید؟
این کتاب به مقتل جامع سیدالشهداء علیه السلام است که جلد اول آن نهایى شده و به برخى بزرگان و محققان عرضه شده تا قبل از چاپ پیشنهادات خود را بدهند. و بحث اربعین جزء مباحث جلد دوم این کتاب است و در جریان حوادث بازگشت اهل بیت علیهم السلام از شام مطرح شده و تمام ابعاد و جوانب اربعین موشکافانه و جامع الاطراف، نقل شده است.
– اربعین را اگر در یک جمله توصیف کنید چه مى گویید؟
اربعین در تاریخ شیعه، دومین نقطه عطف بعد از عاشورا بوده که بار دیگر این خاطره تجدید شد و اهل بیت علیهم السلام بر سر خاک شهدا آمدند و با آزادى و همراه با دو شخصیت بزرگ یک صحابى و یک تابعى عزادارى کردند.رسول اعظم صلى اللّه علیه وآله:من ابغض الحسن و الحسین جاء یوم القیامه و لیس على وجهه لحم و لم تنله شفاعتىکسى که بغض حسن و حسین را داشته باشد فرادى قیامت در حالى مى آید که صورتش گوشت نخواهد داشت و شفاعت من نصیب وى نخواهد شد.کامل الزیارات/ ۵۱
منبع : نشریه افق حوزه، ۱۴ بهمن ۱۳۸۸ – شماره ۲۵۸
هیچ نظری وجود ندارد