بازخوانی حیات علمی، فقهی و فکری آیتالله العظمی شیخ محمد ابراهیم جناتی شاهرودی (قدس سره)
چکیده
آیتالله العظمی شیخ محمد ابراهیم جناتی شاهرودی (۱۳۱۲–۱۴۰۴ ش) از برجستهترین فقها، اصولیان و مجتهدان نوآور شیعه در سدۀ اخیر بود. وی با بیش از هفت دهه حضور فعال در عرصۀ علم و اجتهاد، دهها اثر علمی در فقه، اصول، تاریخ تشریع و ادیان تطبیقی تألیف کرد و با طرح دیدگاههای نوین فقهی، نقشی مؤثر در پویایی اندیشۀ اجتهادی ایفا نمود. این مقاله میکوشد با نگاهی جامع به زندگی، مسیر تحصیلی، اساتید، آثار، مبانی فقهی و میراث فکری این فقیه بزرگ بپردازد.
واژگان کلیدی: آیتالله جناتی، فقه پویا، اجتهاد، نوآوری فقهی، حوزۀ علمیه، طهارت اهل کتاب
مقدمه
در تاریخ فقاهت شیعه، گاه چهرههایی پدید میآیند که نقش آنان تنها در صدور فتوا یا تدریس خارج فقه و اصول خلاصه نمیشود؛ آنان در حقیقت مسیر اندیشه را دگرگون میکنند و افقهای تازهای پیش روی اجتهاد میگشایند. اینان فقه را نه مجموعهای ایستا از آرای گذشتگان، بلکه دانشی زنده و پویا میدانند که باید در هر عصر، توان پاسخگویی به پرسشهای نوپدید را داشته باشد. آیتالله العظمی شیخ محمد ابراهیم جناتی شاهرودی، قدس سره، از همین تبار بود.
اکنون که چهل روز از رحلت آن فقیه فرزانه میگذرد، شایسته است نه فقط به سوگ نشستنش، که به تأمل در میراث فکری و علمیاش بنشینیم؛ میراثی که همچنان زنده است و راه مینماید.
۱. ولادت، خاندان و محیط رشد
شیخ محمد ابراهیم جناتی در سال ۱۳۱۲ هجری شمسی (مطابق ۱۳۵۲ قمری) در شهر شاهرود، از توابع استان سمنان، در خانوادهای متدین و اهل علم دیده به جهان گشود. شاهرود در آن روزگار، شهری بود با سنتهای مذهبی ریشهدار و حوزههای علمی کوچک اما پرنشاط که نخستین بذرهای شوق به دانشاندوزی را در ذهن نوجوانان میکاشت.
فضای خانوادگی و اجتماعی شاهرود، زمینهساز گرایش زودهنگام او به علوم دینی شد. از همان سالهای نخست، نشانههای هوش سرشار و ذهن کنجکاو در او آشکار بود؛ ذهنی که به حفظ و تکرار بسنده نمیکرد و همواره در پی فهم عمیقتر و پرسشگری بود.
۲. مسیر تحصیل و حوزههای علمیه
۲.۱. حوزۀ علمیۀ شاهرود و مشهد
جناتی تحصیلات مقدماتی حوزوی را در زادگاه خود آغاز کرد و پس از طی سطوح ابتدایی، برای ادامۀ تحصیل به حوزۀ علمیۀ مشهد مقدس مهاجرت نمود. در مشهد، از محضر اساتید برجستهای بهره برد و پایههای علمی خود را در ادبیات عرب، منطق، فلسفه و فقه و اصول استوار ساخت.
۲.۲. حوزۀ علمیۀ قم
پس از مشهد، راهی حوزۀ علمیۀ قم شد و در آنجا از محضر بزرگانی چون آیتالله العظمی بروجردی (قدس سره) بهرهمند گردید. حضور در درس مرحوم بروجردی، که خود از پایهگذاران فقه تطبیقی و مقارن در حوزه بود، تأثیری عمیق بر شکلگیری نگاه تاریخی و تطبیقی جناتی به فقه گذاشت.
۲.۳. حوزۀ علمیۀ نجف اشرف
مهمترین دورۀ تحصیلی آیتالله جناتی، سالهای اقامت و تحصیل در حوزۀ علمیۀ نجف اشرف بود. نجف در آن روزگار، قلب تپندۀ اجتهاد شیعی و محل تلاقی بزرگترین فقها و اصولیان جهان تشیع به شمار میرفت. وی در نجف از محضر اساتید بزرگی بهره برد که مهمترین آنان عبارتند از:
آیتالله العظمی سید محسن حکیم (قدس سره): مرجع عالیقدر و صاحب «مستمسک العروه الوثقی»
آیتالله العظمی سید ابوالقاسم خویی (قدس سره): از بزرگترین اصولیان و رجالیان معاصر
آیتالله العظمی سید عبدالهادی شیرازی (قدس سره)
دیگر اعلام و مدرسان برجستۀ حوزۀ نجف
حضور در محضر این بزرگان، بهویژه آیتالله حکیم و آیتالله خویی، نقشی تعیینکننده در شکلگیری شخصیت علمی و اجتهادی جناتی داشت و او را با روشهای متنوع استنباط و مبانی مختلف اصولی آشنا ساخت.
۳. شخصیت علمی و ویژگیهای اجتهادی
آیتالله جناتی فقیهی بود سترگ؛ سرو قامتی در بوستان فقاهت. ذهنی داشت وقّاد و نقّاد؛ دیدهای تاریخنگر و جانی بیدار که مسائل فقهی را تنها در قالب الفاظ متون نمیدید، بلکه در بستر تحولات زمان و نیازهای جامعه میکاوید. در تحلیل حوادث، بصیرتی ژرف داشت و در گشودن گرههای فکری، توانی کمنظیر.
۳.۱. جامعیت علمی
یکی از وجوه ممتاز شخصیت علمی آیتالله جناتی، جامعیت او در علوم مختلف حوزوی بود. وی نهتنها در فقه و اصول صاحبنظر بود، بلکه در تاریخ تشریع اسلامی، فقه مقارن (تطبیقی)، ادیان و مذاهب، و حتی مسائل حقوقی معاصر نیز تبحر داشت. این جامعیت، به او امکان میداد مسائل فقهی را از زوایای متعدد بنگرد و به تحلیلهایی دست یابد که از دسترس نگاه تکبعدی خارج بود.
۳.۲. روحیۀ نوآوری و جسارت علمی
در مباحثه صبور بود و در نگارش جسور. صبوریاش از سر تأنّی عالمانه بود و جسارتش برخاسته از اتکا به برهان و دلیل. با حوصلهای ستوهناپذیر، قلم بر دفتر روزگار میزد و به پرسشهای نوخاستۀ زمانه، پاسخی درخور و سنجیده میداد. او از آن دسته فقیهانی بود که معتقد بودند اجتهاد باید زنده و پویا باشد و فقیه حق ندارد از ترس مخالفت مشهور، از بیان نتیجۀ تحقیق خود سر باز زند.
۳.۳. تواضع و بیادعایی
با آنکه بر صدر رفیع مرجعیت تکیه داشت و حلقۀ درسش از شاگردان فاضل آکنده بود، از کبر پیراسته و از غرور رسته بود. در رفتارش آن خلوص و صفای بیپیرایۀ ایام طلبگی موج میزد؛ گویی سالها نشستن بر مسند فتوا، ذرهای از فروتنی طالبالعلمی او نکاسته بود. همین بیادعایی بود که کلامش را نافذتر و فتوایش را مقبولتر میساخت.
۴. آثار و تألیفات
آیتالله جناتی از پرکارترین فقهای معاصر در عرصۀ تألیف و نگارش بود. مجموعۀ آثار او، هم از حیث کمّی و هم از حیث تنوع موضوعی، چشمگیر و کمنظیر است. مهمترین آثار او عبارتند از:
۴.۱. در حوزۀ فقه و اصول
«منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی»: اثری بنیادین در فقه تطبیقی که در آن، منابع و مبانی استنباط احکام در مذاهب مختلف اسلامی بررسی و مقایسه شده است. این کتاب از مهمترین آثار فقه مقارن در زبان فارسی به شمار میرود.
«ادوار فقه و کیفیت بیان آن»: پژوهشی تاریخی در سیر تطور فقه اسلامی از صدر اسلام تا دوران معاصر.
«ادوار اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی»: بررسی تاریخی مراحل و ادوار اجتهاد در فقه شیعه و اهل سنت.
«تحولات اجتهاد در حوزۀ فقه شیعه»
«رسالۀ توضیح المسائل»: مجموعۀ فتاوای عملی ایشان برای مقلدان.
دورههای فقه استدلالی در ابواب مختلف فقه
۴.۲. در حوزۀ تاریخ و ادیان
«تاریخ تشریع اسلامی»
پژوهشهایی در زمینۀ فقه مقارن و مطالعات بینالمذاهبی
۴.۳. مقالات و سخنرانیها
آیتالله جناتی دهها مقالۀ علمی و پژوهشی در نشریات حوزوی و دانشگاهی منتشر کرد. بسیاری از این مقالات، به مسائل مستحدثه و موضوعات نوپدید فقهی اختصاص داشت و نشاندهندۀ حساسیت او نسبت به نیازهای فکری جامعۀ معاصر بود.
۵. مبانی فکری و رویکرد فقهی
۵.۱. فقه پویا و اجتهاد زنده
محوریترین ویژگی اندیشۀ فقهی آیتالله جناتی، باور عمیق او به پویایی فقه و ضرورت اجتهاد مستمر بود. از نظر او، فقه اسلامی ظرفیت پاسخگویی به تمامی مسائل نوپدید را دارد، مشروط بر آنکه فقیه از ابزارهای لازم برای فهم زمان و مکان بهرهمند باشد و از تقلید صرف از آرای مشهور پرهیز کند.
وی معتقد بود که «مشهور بودن» یک فتوا، بهتنهایی دلیل بر صحت آن نیست و فقیه موظف است مستقلاً به بررسی ادله بپردازد. این رویکرد، هرچند گاه با مقاومتهایی مواجه میشد، اما در نهایت به غنای فقه شیعه و گشودن بابهای تازهای در اجتهاد انجامید.
۵.۲. توجه به عنصر زمان و مکان در اجتهاد
آیتالله جناتی از جمله فقیهانی بود که بر نقش عنصر زمان و مکان در فرآیند اجتهاد تأکید داشت. از نظر او، فهم درست موضوعات احکام، مستلزم شناخت دقیق شرایط زمانی و مکانی است و فقیه نمیتواند بدون توجه به تحولات اجتماعی، فرهنگی و علمی، به استنباط احکام بپردازد.
۵.۳. فقه تطبیقی و بینالمذاهبی
یکی دیگر از وجوه برجستۀ اندیشۀ فقهی جناتی، توجه ویژۀ او به فقه تطبیقی بود. وی با مطالعۀ عمیق مذاهب مختلف اسلامی، میکوشید نقاط اشتراک و افتراق آنها را شناسایی کند و از این رهگذر، به فهم جامعتری از فقه اسلامی دست یابد. کتاب «منابع اجتهاد از دیدگاه مذاهب اسلامی» نمونۀ بارز این رویکرد است.
۶. نمونهای از نوآوری فقهی: مسئلۀ طهارت اهل کتاب
۶.۱. طرح مسئله در نجف
شاید روشنترین نمونۀ جسارت علمی و نوآوری فقهی آیتالله جناتی، طرح مسئلۀ طهارت اهل کتاب باشد. خاطرهای که از زبان خود او نقل شده، آیینۀ تمامنمای این راهگشایی است.
وی نقل میکرد: «در روزگار اقامت و تحصیل در حوزۀ نجف اشرف، مسئلۀ طهارت اهل کتاب را مطرح کردم.» این دیدگاه، که با نظر مشهور فقهای آن دوران فاصلۀ آشکاری داشت، زمزمهای بود که به غریوی بدل گشت و غبار از چهرۀ مسئلهای کهن سترد. توفان مخالفت از هر سو وزیدن گرفت و امواج انکار برخاست، تا آنجا که خبر به سمع مبارک مرحوم آیتالله العظمی حکیم (قدس سره) رسید.
۶.۲. مواجهه با آیتالله حکیم
به روایت خود آیتالله جناتی: «روزی در محضر آن مرجع والا مقام شرف حضور یافتم. از من خواستند تا بنیان این بنای نظری را که خلاف مشهور بود، بر ایشان عرضه دارم. هر آنچه در چنتۀ استدلال داشتم، بیکم و کاست در پیشگاهش گستردم.»
آیتالله حکیم، با وقار و طمأنینهای حکیمانه، گوش جان سپرد. نه تیغ انکار از نیام برکشید و نه سکۀ تأیید بر آن زد. سکوتی سنگین و سرشار از اندیشه، یگانه پاسخ آن همه چون و چرا بود. این سکوت، خود نشانهای بود از انصاف علمی و ژرفاندیشی آن مرجع بزرگ که در برابر استدلال مستحکم، شتابزده داوری نمیکرد.
۶.۳. تحول در فتوای آیتالله حکیم
روزگار گذشت تا آنکه تقدیر، خود آیتالله حکیم را به سفری درمانی به دیار غرب برد. این سفر، تجربهای تازه در مواجهۀ نزدیک با پیروان ادیان دیگر برای آن مرجع بزرگ رقم زد. چون از آن سفر بازگشت، گویی در آیینۀ ضمیرش، افقی نو از نگاه فقهی در مواجهه با مسیحیان گشوده شده بود.
چندی برنیامد که فتوای روشنگر آیتالله حکیم بر طهارت اهل کتاب، همچون خورشیدی از پس ابرها، طالع گشت. بدینسان، آن نهال اندیشه که سالها پیش به دست آیتالله جناتی کاشته شده بود، در بهار فتوای مرجعی بزرگ به ثمر نشست و سایه گسترد.
۶.۴. پذیرش تدریجی در حوزههای علمیه
در پی فتوای آیتالله حکیم، دیگر استوانههای فقاهت نیز اندکاندک بدین وادی گام نهادند و با آن رأی فقهی همصدا گشتند. امروز، فتوای طهارت اهل کتاب، نزد بسیاری از مراجع تقلید معاصر پذیرفته شده است و این تحول، ریشه در همان بذری دارد که آیتالله جناتی در دههها پیش افشانده بود.
این ماجرا، یکی از روشنترین جلوههای تاریخ اجتهاد است: اندیشهای که در آغاز غریب مینماید، اگر بر بنیاد استدلال استوار باشد، سرانجام راه خود را در ضمیر حوزه میگشاید.
۷. فعالیتهای اجتماعی و فرهنگی
آیتالله جناتی، افزون بر فعالیتهای علمی و پژوهشی، در عرصههای اجتماعی و فرهنگی نیز حضوری فعال داشت:
تدریس سطوح عالی فقه و اصول در حوزۀ علمیۀ قم به مدت چندین دهه و تربیت نسلهایی از فضلا و مجتهدان
حمایت از نشر و تولید آثار علمی و پژوهشی در حوزۀ فقه و اصول
مشارکت در نهادهای علمی و فرهنگی مرتبط با حوزههای علمیه
پاسخگویی مستمر به استفتائات و مسائل مستحدثه
تشویق طلاب و پژوهشگران به تحقیق و نوآوری در فقه
۸. تدریس و شاگردپروری
یکی از ابعاد مهم شخصیت آیتالله جناتی، نقش او در تربیت نسلهای متعدد از فضلا و مجتهدان بود. درس خارج فقه و اصول او در حوزۀ علمیۀ قم، سالها از پررونقترین حلقههای درسی حوزه بود. شیوۀ تدریس او، ترکیبی بود از دقت در تحلیل ادله، نگاه تاریخی به سیر مسائل، و تشویق شاگردان به تفکر مستقل و نقادانه.
بسیاری از شاگردان او، خود به مراتب بالای علمی دست یافتند و در حوزههای مختلف علمی و اجرایی نقشآفرینی کردند. این شاگردپروری، شاید ماندگارترین بخش میراث اوست؛ زیرا اندیشهها و روشهای او از طریق شاگردانش به نسلهای بعدی منتقل شده و همچنان زنده و جاری است.
۹. ویژگیهای اخلاقی و سلوک فردی
هر سخن از آیتالله جناتی که بدون اشاره به سجایای اخلاقی او باشد، ناتمام است. کسانی که از نزدیک با او مأنوس بودند، بر چند ویژگی اخلاقی برجسته تأکید دارند:
فروتنی عالمانه: با آنکه بر صدر رفیع مرجعیت تکیه داشت، هرگز خود را برتر از دیگران نمیدید و با همگان، از عالم و عامی، با احترام و مهربانی رفتار میکرد.
سادهزیستی: زندگی او از تجملات و تکلفات به دور بود و سادگی ایام طلبگی را تا پایان عمر حفظ کرد.
انصاف علمی: در مباحثات علمی، هرگز تعصب بر رأی خود نداشت و اگر استدلال طرف مقابل را قویتر مییافت، از پذیرش آن ابایی نداشت.
صبر و استقامت: در برابر مخالفتها و فشارهایی که گاه بر اثر طرح دیدگاههای نو بر او وارد میشد، صبوری پیشه میکرد و از موضع علمی خود عقبنشینی نمیکرد.
۱۰. رحلت
آیتالله العظمی شیخ محمد ابراهیم جناتی شاهرودی در سال ۱۴۰۴ هجری شمسی (۱۴۴۶ قمری)، پس از عمری پربرکت در خدمت علم و دین، دیده از جهان فروبست. رحلت او، نه فقدان یک تن، که فروکش کردن چشمهای بود که دههها از سرچشمۀ اجتهاد جوشیده بود و کام تشنگان معرفت فقهی را سیراب کرده بود. خبر درگذشت او، موجی از تأثر و اندوه در حوزههای علمیه و میان اهل علم برانگیخت.
۱۱. میراث فکری و جایگاه تاریخی
اینک اگر در گذرگاه حوزهها بنگریم، نقش گامهای استوار او بر جادههایی آشکار است که امروز بسیاری از پژوهشگران فقهی در آن گام میزنند. راههایی که گاه در آغاز، پرسنگلاخ و پرمناقشه بود، اما با جرأت و استقامت پیشگامانی چون او گشوده شد.
او از آن قبیلۀ نادرهکاران بود که جسارت گام نهادن در سرزمینهای نیندیشیده را داشتند؛ پیشاهنگانی که در وادیهای بکر، بذر اندیشه میافشاندند، نه برای بهرهبرداری آنی، بلکه برای آنکه سالها و نسل های آتی بهره ببرند و رشد یابند.
هیچ نظری وجود ندارد