بهار بی خزان

کتاب شناسی و نسخه شناسی آثار مهدوی علامه بهاری رحمه الله
پیش از پرداختن به نگاشته های آیت الله محمدباقر بهاری رحمه الله آشنایی اجمالی با زندگی و احوالات این عالم بزرگوار ضروری به نظر می رسد.
تولد و کودکیمحمدباقر بن محمد کافی بن محمد یوسف، معروف به محمدباقر بهاری در روز آخر ذی حجه سال ۱۲۷۷قمری(۲) در روستای بهار همدان به دنیا آمد. وی در کودکی به علت ناتوانی در فراگیری از مکتب اخراج می شود(۳) اما تقدیر چنان بود که ایشان بعدها جزو علمای بزرگ همدان شود. خاندان مرحوم بهاری از علمای دین بودند؛ جدّش فقیهی عالم به شمار می آمد(۴)، چنان که برادرش محمدرضا از فحول علمای نجف بود.(۵)
تحصیلاتمحمدباقر تحصیلات ابتدایی خود را نزد پدر و برخی دیگر از علمای بهار فراگرفت. سپس به همدان آمد و در مدرسه آخوند ملاحسین قلی همدانی نزد محمداسماعیل همدانی به فراگیری علم پرداخت(۶). سپس در بروجرد نزد شیخ محمود طباطبایی به دانش اندوزی پرداخت و در حالی که بیست سال داشت، سطوح عالی علوم حوزوی را به اتمام رساند(۷).وی در سال ۱۲۹۷قمری به نجف هجرت کرد و در آن جا رحل اقامت افکند و از محضر بزرگان بهره ها برد(۸) و پیش از بیست سال تلاش علمی و اندوخته های بی کران و رسیدن به درجه اجتهاد و اخذ اجازات، در سال ۱۳۱۶قمری به زادگاه خویش بازگشت.(۹)برخی از اساتید و مشایخ وی در نجف از این قرارند: آخوند خراسانی، ملاحسین قلی همدانی، شیخ حسن مامقانی، علامه نوری، میرزا حبیب رشتی، ملالطف الله مازندرانی(۱۰)، شیخ محمدحسین کاظمی، سید محمدحسن شیرازی، ملامحمد ایروانی، ملامحمد شربیانی(۱۱)، شیخ محمد طه نجف(۱۲) و…
فعالیت های تبلیغی، تصنیفی و سیاسیآیت الله بهاری بعد از آن که به وطن بازگشت، مورد استقبال مردم قرار گرفت و از همان روزها پیوسته به تبلیغ و ارشاد مردم و نیز تصنیف آثار ارزش مند و خدمت به دین الهی پرداخت(۱۳).پس از درگذشت حاج سید عبدالمجید گروسی(از مجتهدان مبرز همدان، درگذشته ۱۳۱۸قمری) مرحوم بهاری به خواهش اهالی شهر تصدی مناصب دینی، امامت مسجد جامع و تولیت موقوفات آن را به عهده گرفت و در کنار آن به کشاورزی اشتغال داشت.(۱۴)علامه بهاری از علمای کثیرالتألیف هستند و آثار مهم و ارزش مندی به یادگار نهاده اند. بهاری بیش تر اوقات خود را به تدریس و تألیف می گذراند. از او نزدیک شصت کتاب و رساله در موضوعاتی چون فقه، اصول، حدیث، رجال و کلام به فارسی و عربی به جای مانده است. مرحوم بهاری کتاب خانه شخصی بزرگی داشت که شامل نسخه های نفیس بود. ایشان علاوه بر تألیف، کتب مورد نیاز خود را استنساخ می کردند. بیش تر نسخه های خطی کتاب خانه علامه بهاری در بخش مخطوطات کتاب خانه آیت الله مرعشی رحمه الله نگهداری می شود.آیت الله بهاری به عنوان یک روحانی انقلابی در نهضت مشروطه در همدان سهم بسزایی داشت و به نفع مشروطه دست به فعالیت هایی زد که نتیجه آن برپایی جنبش هایی در این باره بود. وی از مشروطه حمایت می کرد و ایضاح الخطاء را در همین راستا تألیف کرد. به نظر ایشان بین مشروعه و مشروطه هیچ تعارضی وجود نداشت.(۱۵)
وفاتشمع وجود علامه بهاری پس از پنج دهه مجاهدت علمی و اخلاقی در ماه شعبان سال ۱۳۳۳ قمری در همدان خاموش گردید و در همان جا به خاک سپرده شد.(۱۶)
آثار غیرمهدویآثار غیر مهدوی ایشان عبارتند از: آیه کن فیکون، اصول دین، اعلان الدعوه( تکمله دعوه الحسینیه، در استحباب گریه برای امام حسین از طریق اهل سنت)، ایضاح الخطا(۱۷)( در ذم و رد استبداد و دفاع از مشروطه)، بدر الامه فی جفر الائمه(رساله در جفر)، البیان فی حقیقه الایمان، تذییل الطلع النضید(رد بر ابن حجر در لعن یزید)، ترجمه عثمان بن عیسی الرواسی، تسدید المکارم و تفضیح الظالم( در بیان تحریفاتی که در نسخه چاپی مکارم الاخلاق طبرسی صورت گرفته)، التفضیل فی معنی التفضیل، التقلید و احکامه، تکلیف الکفار بالفروع، التنبیه علی بعض ما فعل بالکتب(بیان برخی از تحریفاتی که در کتب چاپ مصر روی داده است)، تنزیه المشاهد من دخول الاباعد، الجمع بین الفاطمیّتین، الدره الغرویه و التحفه الحسینیه، دین المقتول، الرد علی اظهار الحق، الرد علی النصاری، رساله فی تزویج الصغیره فی المده القلیله، روح الجوامع(در رجال)، السلاح الحازم لدفع الظالم( ردّ بر ابن حجر در منع مثالب معاویه)، السؤال و الجواب( جواب سؤالات یک نصرانی از مؤلف)، شرح الآیات(پاسخ اشکالاتی که یک نصرانی بر قرآن کریم وارد دانسته)، شرح قطر الندی، رساله فی الصحیح و الاعم، کتاب الصوم، الطلع النضید فی ابطال المنع عن لعن یزید(ردّ بر ابن حجر)، رساله فی العداله، العصمه و دفع الوسمه(ردّ بر انکار عصمت ائمه)، کتاب عمّار(در احوالات عمار)، الفوائد الاصولیه، المجاهدات، مستدرک الدره الغرویه و التحفه الحسینیه، مطلع الشمسین فی فضائل حمزه سیدالشهداء و جعفر ذی الجناحین، المعراج( در معراج جسمانی و روحانی)، مفارقه الاجزاء للقبول( رساله فی)، مقدمه مناقب خوارزمی، نثار اللباب فی تقبیل التراب (در بیان استحباب عتبه بوسی مشاهد مشرفه)، الوجیزه(در ویژگی های مناقب خوارزمی)، وفاه النبی، ولد الزناء و احکامه(رساله فی)(۱۸).
آثار مهدویدر این بخش به کتاب شناسی و نسخه شناسی آثار مهدوی مرحوم بهاری می پردازیم. گفتنی است همه نسخ معرفی شده، در کتاب خانه آیت الله مرعشی رحمه الله نگه داری می شود. علامه بهاری از پیش گامان و صاحب نظران عرصه مهدویت است که در حدود ۱۹ اثر مهدوی از خود بر جای گذارده است که در ادامه مقاله به ۱۵ مورد از آن دست می یازیم.
إضاه النور فی الامام المستور(عربی)گویا فردی از مخالفان امامیه پس از اقرار به وجود مبارک حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف سِمت آن بزرگوار به عنوان امام دوازدهم شیعیان را انکار نموده است و آن حضرت را از نسل امام حسن مجتبی علیه السلام دانسته است. مؤلف گران قدر در این رساله از طریق اهل سنت به این شبهات پاسخ داده است(۱۹).آغاز: الحمد لله رب العالمین… والقانی امواج المحن الی مسقط راسی بهمدان و رزقت فیه زیاره الوالد و الاقارب و الاخوان.انجام: وله علیه السلام فی کل زمان من یجدد ذکره من استباه السائل و الله یتم نوره فلنکتف بذلک و فیه غنی لمن جانب العصبیه و الهوی.
نسخه هاشماره نسخه: ۱/ ۱۲۳۴۶، نسخ، اوائل شعبان ۱۳۱۷قمری، روستای بهار همدان، ۴۲ برگ«1-42»رساله اول مجموعه، ۱۶ سطر، حاشیه نویسی دارد و در آغاز و انجام اشعاری به عربی دیده می شود(۲۰).
ایضاح المرام فی امر الامام عجل الله تعالی فرجه الشریف(عربی)مؤلف می گوید: بعد از تألیف کتاب قامعه اللجاج و دافعه الحجاج شرح صدری بر من حاصل گشت که درباره حکمت عدم تعیین زمان ظهور نکاتی را بیان کنم.(۲۱)آغاز: الحمد لله رب العالمین… لما ذکرت فی قامعه اللجاج اختفاء وقت ظهور ابن الحسین صاحب العصر و الزمان عجل الله فرجه.انجام: قال الثانی عشرالذی یصلی خلفه عیسی بن مریم علیه السلام عند سنه یسن و القرآن الحکیم و السند فیه من العیاش الی السراج مجاهیل و کذا ابو لبید فلاحظ.
نسخه هاشماره نسخه:۲/ ۱۲۳۴۶، نسخ، روز شنبه ۱۵ ذی القعده ۱۳۱۳قمری، روستای بهار همدان، ۴۱ برگ«61-100»ف رساله دوم مجموعه، سطور مختلف«16-17»حاشیه نویسی دارد(۲۲).
ابهی الدرر فی تکمله عقد الدرر فی اخبار الامام المنتظر(عربی)علامه بهاری رحمه الله در مقدمه این اثر چنین می نگارد: وقتی کتاب عقد الدرر فی اخبار الإمام المنتظر( از ابوبدر یوسف بن یحیی سامی شافعی، درگذشته ۶۸۵قمری) را استنساخ می کردم دریافتم که اثر مذکور جامع است، مگر آن که در آن کتاب اشاره نشده که حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف امام دوازدهم شیعیان دوازده امامی است. لذا تصمیم گرفتم احادیثی در این موضوع از اهل سنت به آن بیفزایم.این کتاب در چهار باب سامان یافته و در شب هفتم شوال ۱۳۰۹قمری در نجف اشرف به اتمام رسیده است(۲۳).آغاز: الحمد لله رب العالمین… اما بعد فیقول العبد الفاتر… انّی لمّا کتبت نسخه کتاب عقد الدرر.انجام: و قلّه تأملهم مرویاتهم و شبه ذلک فلیکن هذا آخر ما نسوقه من الکلام فی هذه الرساله.
نسخه ها۱٫ شماره نسخه: ۴/ ۱۲۱۳۲۴، نسخ، ۷ شوال ۱۳۰۹قمری، نجف اشرف، ۱۵ برگ« 47-61»، رساله چهارم مجموعه، ۱۹ سطر، حاشیه نویسی دارد با نشان «منه»(24).2. شماره نسخه: ۲/ ۱۲۳۲۵، نسخ، ۷ شوال ۱۳۰۹قمری، نجف اشرف، ۲۰برگ«54-73»، رساله دوم مجموعه، ۱۹ سطر، حاشیه نویسی دارد و در حاشیه تصحیح شده است(۲۵).
بسط النور فی الامام المستور= ترجمه النور فی الامام المستور(فارسی)این کتاب ترجمه النور فی الامام المستور است که در جای خود معرفی خواهد شد.(۲۶)آغاز: الحمد لله رب العالمین و الصلوه و السلام علی محمد و آله الطاهرین… بعد چنین گوید خاک پای اهل ایمان.انجام: تا حال او از فرمان رسول خدا، در علم و نحو او، واضح شود و الحمد لله علی التوفیق للاتمام و کان فی مجالس آخرها عصرالاربعاء ثانی محرم الحرام سنه ۱۳۱۸ فی منزل الاخ فی الله ملامحمدتقی.
نسخه ها۱٫ شماره نسخه: ۱۲۳۶۴، نسخ، ۱۳ محرم ۱۳۱۸قمری، همدان، ۱۱۴برگ، ۲۳ سطر، گویا مؤلف نسخه را در مدت یازده روز از مسوّده به مبیضّه منتقل نموده است. حواشی اندک دارد. در پایان به تاریخ و محلّ چاپ کتب اهل سنت که در متن مورد استفاده قرارگرفته طی فهرستی اشاره کرده است(۲۷).۲٫ شماره نسخه: ۱۲۳۶۵، شکسته نستعلیق، چهارشنبه ۲ محرم ۱۳۱۸قمری، ۱۰۳برگ، سطور مختلف«14-23»(28).
جابلقا و جابلسا( جابرسا و جابلقا)(عربی)رساله ای است در خصوص کلمات و روایاتی که در مورد جابلقا و جابلسا یا جابرسا(۲۹). این کتاب در شب ۱۰ شوال ۱۳۲۱ قمری به پایان رسیده است.(۳۰)آغاز:الحمد لله رب العالمین… و بعد فیقول العاصی… هذه کلمات و روایات عن ارباب الدلالات تتعلق بمدینتی.انجام: ثم الذی نقلهم من هذه الارض قادر ان یعیدهم اذا اراد فلیکن آخر ما نوعه فی تلک الرساله حامداً مصلیاً مسلماً مستغفراً.
نسخه ها۱٫ شماره نسخه: ۱۲۲۸۸، شکسته نستعلیق، ۱۰ شوال ۱۳۲۱قمری، ۳۸ برگ، سطور مختلف«19-21»، در حاشیه از سوی مؤلف تصحیح گردیده و برخی نسخه بدل ها با نشان «خ ل» در حواشی آمده است. هم چنین
قلم خوردگی های فراوان در متن و حاشیه مشاهده می شود(۳۱).۲٫ شماره نسخه: ۳/ ۱۲۳۰۳، نسخ و شکسته نستعلیق، شب ۱۰ شوال ۱۳۲۱قمری، ۴۶ برگ«107-152»، رساله سوم مجموعه، سطور مختلف«17-19»، حاشیه نویسی دارد و با نشان «منه» در حاشیه تصحیح شده است.(۳۲)
ذیل کتاب العلائم لاهتداء الهوائم= تکمله کتاب العلائم(عربی)مؤلف می گوید: وقتی کتاب العلائم را می نوشتم عقد الدرر فی اخبار الإمام المنتظر( از ابویوسف بن یحیی سامی شافعی، درگذشته ۶۸۵)نزد من نبود و بعد از تألیف کتاب العلائم به دستم رسید و احادیث مناسبی از آن استخراج کردم و به کتاب العلائم اضافه کردم.(۳۳)آغاز: الحمد لله رب العالمین… و بعد یقول العبد العاصی… لم یکن حضرنی وقت تألیفی کتاب العلائم.انجام: و لا بأس بان یکون(خِتامُه مسکٌ وفی ذلک فلیَتَنافس المُتنافسونَ)فنقول.
نسخه هاشماره نسخه:۲/ ۱۲۳۰۳، نسخ، اوائل سده ۱۴قمری، ۱۱ برگ«97-107»، رساله دوم مجموعه، سطور مختلف«19-21»، در حاشیه تصحیح شده است. تملک محمدرضا فرزند محمدجعفر بهاری برادر مؤلف به سال ۱۳۲۸قمری در برگ آغازین به چشم می خورد.(۳۴)
ذیل کتاب النور فی الامام المستور عجل الله تعالی فرجه الشریف(عربی)مؤلف پس از نگارش کتاب النور فی الامام المستور مورد نقد واقع می شود و این کتاب را در پاسخ آن ایرادها می نگارد. این کتاب در یک مقدمه و چند مقاله در دوم ماه صفر ۱۳۱۶قمری تألیف شده است(۳۵).آغاز: الحمد لله رب العالمین… و بعد فیقول الراجی… لمّا عثرت علی بعض کلمات علی الاحادیث.انجام: فلاحظ ذلک بیعن(کذا)البصیره فلیکن هذا آخر ما نملیه فی هذه الرساله ففیه کفایه و الحمد لله اولاً و آخراً و ظاهراً و باطناً علی نعمه و آلائه و الصلاه علی نبیه محمد و آله.
نسخه ها۱٫ شماره نسخه: ۲/ ۱۲۲۷۸، نسخ(دوگونه)، ۱۱ رجب ۱۳۲۱قمری، همدان، ۶۸ برگ« 154-222»، رساله دوم مجموعه، ۱۹سطر، در حاشیه از سوی مؤلف تصحیح گردیده و نشان بلاغ دارد. تعلیقات و حواشی اندکی با عنوان«منه» از مؤلف دیده می شود.هم چنین برخی از عناوین با لاجورد در حاشیه ثبت شده است.(۳۶)۲٫ شماره نسخه: ۲/ ۱۲۳۱۳، شکسته نستعلیق، ۱ رجب ۱۳۲۱قمری، همدان، ۵۲برگ«148-199»رساله دوم مجموعه، سطور مختلف«21-22»، حاشیه نویسی دارد و در متن و حاشیه تصحیح شده است.(۳۷)۳٫ شماره نسخه: ۱/ ۱۲۳۰۶، نسخ، ۱۴ شعبان ۱۳۲۱قمری، همدان، ۶۸برگ«1-68»، رساله اول مجموعه، سطور مختلف«20-21»، حاشیه نویسی دارد و در حاشیه تصحیح شده است.(۳۸)
عصمه الإمام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف= احادیث( عربی)رساله ای است کوتاه در نقد و بررسی مطالبی که در مورد عصمت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در کتاب دراسات اللبیب فی الاسوه الحبیب( نگاشته محمد معین بن محمد امین السندی)آمده. همچنین در این رساله مطالبی از عرفای بزرگ هم چون محی الدین ابن عربی و… درباره مهدی موعود مطرح و مورد بحث قرار گرفته است.(۳۹)آغاز: بسمه تعالی و حمده و عن العلامه محمد معین بن محمد امین السندی فی کتاب دراسات اللبیب فی الاسوه الحبیب.انجام: و انضم الی ذلک ضعیف و لما یروی من ورعه و تقواه فلا مانع من قبوله انتهی.
نسخه ها۱٫ شماره نسخه: ۳/ ۱۲۲۷، نسخ، ۱۳۲۱قمری، همدان، ۹ برگ«223-231»، رساله سوم مجموعه، ۱۹ سطر، در حاشیه از سوی مؤلف تصحیح شده و علامت«بلغ»دارد(۴۰).۲٫ شماره نسخه: ۲/ ۱۲۳۰۶، شکسته نستعلیق، اوایل سده ۱۴ قمری(به قرینه رساله قبلی)، ۱۰ برگ«68-77»، رساله دوم مجموعه، سطور مختلف«18-19»حاشیه نویسی دارد و در حاشیه تصحیح شده است.(۴۱)
العلائم لاهتداء الهوائم(عربی)رساله ای مفصل در علایم ظهور امام زمان با استفاده از آیات و روایات. این کتاب در اواخر ذیقعده سال ۱۳۱۸قمری در همدان نگاشته شده است.(۴۲)آغاز: الحمد لله رب العالمین … و بعد فیقول العبد العاصی… هذا کتاب… دعانی الی وضعه ان کان خرج منی.انجام: فذلک الفضائل یکون من الفرج و اعظم الفرج و هو واضح و لیکن هذا آخر ما نملیه فی هذه الرساله.
نسخه ها۱٫ شماره نسخه: ۱/ ۱۲۳۰۳، نسخ، ۲۰ ذیحجه ۱۳۱۸قمری، ۹۶ برگ«1-96»، رساله اول مجموعه، ۱۸ سطر، با نشان«منه» حاشیه نویسی دارد و در حاشیه تصحیح شده و در مجالس بسیاری که آخرین آن ۲۶ شوال ۱۳۱۹قمری بوده از سوی مؤلف در همدان مقابله شده است(۴۳).۲٫ شماره نسخه: ۱۲۳۴۴، نسخ، ۲۰ ذیحجه ۱۳۱۸قمری، همدان، منزل کربلایی صادق، ۷۷برگ، سطور مختلف«21-22»، اندکی حاشیه نویسی دارد و در حاشیه تصحیح شده است(۴۴).
علائم الظهور= شرح احادیث علائم الظهور(فارسی)بحثی علمی پیرامون احادیث گوناگون درباره نشانه های ظهور که در چهار فصل به شرح ذیل سامان یافته است:فصل اول: در روایات دالّه بر ظهور در زمان بنی عباس؛فصل دوم:در بعض وقایع ماقبل ظهور؛فصل سوم: در نداهایی که در وقت ظهور انجام می گیرد؛فصل چهارم:در وقایع غریبه آن زمان(ظهور)(۴۵).آغاز: الحمد لله رب العالمین… و بعد چنین گوید محمدباقر… به واسطه شیوع اراجیف در میان عوام، ترجمه و بیان جمله از احادیث علایم ظهور.انجام: در اول پاییز است که خرما را نچیده، باران فاسد می سازد او را؛ پس رمضان صیحه آخر پاییز یا اول زمستان خواهد بود.
نسخه ها۱٫ شماره نسخه: ۱/ ۱۲۳۵۱شکسته نستعلیق، اوایل سده ۱۴ قمری، ۵۵ برگ«؟؟-؟؟»، ۱۷سطر، در حاشیه توضیحاتی از سوی مؤلف آمده است(۴۶).۲٫ شماره نسخه: ۱/ ۱۲۳۵۰، شکسته نستعلیق، اوایل سده ۱۴ قمری( به قرینه رساله دوم)، ۵۰ برگ«1-50»، ۱۶ سطر، حاشیه نویسی شده و در حاشیه تصحیح شده است.(۴۷)
قامعه اللجاج و دافعه الحجاج(عربی)مؤلف در مقدمه کتاب چنین می نگارد: برخی از ابنای زمان بلکه طلاب اقدام به تعیین زمان ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف می نمایند در حالی که هیچ سند محکمی در دست ندارند. آن گاه مؤلف درصدد تصحیح اعتقاد مردم برآمده مطالب کتاب را در پیش می گیرد(۴۸).آغاز: الحمد لله رب العالمین… و بعد فیقول تراب طلاب العلوم الدینیه و خدمه الاخبار و الآثار النبویه المرویه فی الامور الشرعیه انار الله برهانهم.انجام: بما یحتاج الیه او لیس علیه من مزید فلنکتف بذلک حامداً مصلیاً مسلماً مستغفراً واجباً(۴۹)من الله الثواب فی الماب.
نسخه هاشماره نسخه: ۲/ ۱۲۳۴۶، نسخ، ۲۸ شوال ۱۳۱۷قمری، روستای بهار همدان، ۱۶ برگ«45-60»، سطور مختلف«15-19»(50).
کتاب النور فی الامام المستور(عربی)مؤلف درباره این اثر خود چنین می نگارد: چون تألیف کتاب ابهی الدرر فی تکمله عقدالدرر فی اخبار الإمام المنتظر را به پایان بردم، دیدم که آن کتاب مختصر بوده، فقط شامل احادیث اهل سنت در اثبات وجود امام زمان و حالات آن حضرت است لذا تصمیم به نگارش کتاب حاضر گرفتم.این کتاب در شب دوم صفر المظفر ۱۳۱۶قمری در نجف اشرف نگارش شده است. مطالب کتاب از قرار ذیل است:مقدمه: احتیاج به وجود کسی که قیام به امر دین کند؛باب اول: اخبار دالّه بر وجود امام؛باب دوم: ترس از گمراهی این امّت؛باب سوم: تمسّک به قرآن و اهل بیت؛باب چهارم: تعیین اهل بیت؛باب پنجم: امامان شیعه دوازده نفرند؛باب ششم:اخباری که دلالت می کنند امامان، دوازده نفرند؛باب هفتم: مطالب دیگر درباره امامان دوازده گانه شیعه(۵۱).مؤلف خود بر این کتاب یک ذیل و یک ترجمه نگاشته است که در جای خود به معرفی آنها خواهیم پرداخت.آغاز:الحمد لله رب العالمین… و بعد فیقول العبد الفاتر… انّی کنت کتبت کتابی ابهی الدرر فی تکمله عقد الدرر فی اخبار الامام المنتظر عجل الله تعالی فرجه الشریفانجام: فلیکن هذا آخر ما نملیه فی و لم نعط الکلام فی الابواب و غیرها حقه روماً للاختصار.
نسخه ها۱٫ شماره نسخه: ۱/ ۱۲۲۷۸، نسخ(دوگونه)، ۲ صفر المظفر ۱۳۱۶قمری، ۱۵۳برگ«1- 153»، رساله اول مجموعه، ۱۹ سطر، در حاشیه از سوی مؤلف تصحیح شده و نسخه بدل ها با عبارت« خ ل» در حواشی آمده، هم چنین حواشی و تعلیقات اندکی با عنوان «منه»از مؤلف نیز دیده می شود.(۵۲)۲٫ شماره نسخه: ۱/ ۱۲۳۱۳، شکسته نستعلیق، شب ۱۱ محرم ۱۳۱۶قمری، نجف اشرف، ۱۲۸برگ«11-138»، رساله اول مجموعه، سطور مختلف«18-20»، حاشیه نویسی دارد و در حاشیه تصحیح شده است.(۵۳)۳٫ کتاب خانه آستانه مقدسه حضرت معصومه علیها السلام، شماره نسخه:۸۹۹٫ این نسخه به خط مؤلف محترم است و در مقدمه آن تقریظی به خط آیت الله سیدحسن صدر دیده می شود(۵۴).
مقارنات ظهور الحجه(عج)(فارسی)رساله ای است مختصر در دفع برخی شبهات و ردّ بعضی از روایاتی که درباره امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف جعل شده است. این کتاب در ماه صفر ۱۳۳۲ به پایان رسیده است.(۵۵)آغاز: الحمد لله رب العالمین… و بعد بر کافّه اهل ایمان مخفی نماند چند فرقه ای از اهل ضلال برای گمراه نمودن نادان ها.انجام: و بر آن ها لازم است که به رساله اصول دین ما و امثال آن مراجعه نموده عقاید محکم نماید.
نسخه هاشماره نسخه:۴/ ۱۲۳۳۹، شکسته نستعلیق، صفر ۱۳۳۲قمری، ۸ برگ«97-104»، رساله چهارم مجموعه، سطور مختلف«13-15»(56).
الوجیزه فی الغیبه الحجه عجل الله تعالی فرجه الشریف(عربی)رساله ای مختصر درباره غیبت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف با استفاده از آیات و روایات. این کتاب یک مقدمه و نه امر دارد و در شب جمعه ۸ شوال ۱۳۲۶قمری در همدان به انجام رسیده است.(۵۷)آغاز: نحمدک اللهم یا باری النسم و خالق اللوح و القلم الذی «علّم الانسان ما لمْ یعلمْ»(58).انجام: ولیکن هذا آخر ما نملیه فی تلک الوجیزه فی الغیبه جعلها الله تعالی ذخیره للمعاد.
نسخه ها۱٫ شماره نسخه: ۲/ ۱۲۳۵۰، شکسته نستعلیق، شب جمعه ۱۸(۵۹)ماه شوال ۱۳۲۶قمری، همدان، تعداد برگ: ۲۷ برگ«51-77»، رساله دوم مجموعه، سطور مختلف«14-15»، حاشیه نویسی دارد و در متن و حاشیه تصحیح شده و مطلبی درباره چند تن از سال خوردگان در برگ آغازین آمده است.(۶۰)۲٫ شماره نسخه: ۲/ ۱۲۳۵۱، شکسته نستعلیق، شب جمعه ۱۸ماه شوال ۱۳۲۶قمری، همدان، ۳۶ برگ«56-91»، رساله دوم مجموعه، ۱۴ سطر، اندکی حاشیه نویسی دارد.(۶۱)
الوجیزه فی علامات الظهور= تفسیر آیه وقضینا الی بنی إسرائیل(عربی)رساله ای مختصر با موضوع علامات ظهور که در حقیقت تفسیر آیه چهارم سوره اسراء: (و قَضینا إلی بنی إسرائیلَ»است. مؤلف در این رساله، احادیث مربوط به علایم ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف را از تفاسیر و کتاب های روایی با عناوین « قوله تعالی، اقول» جمع آوری نموده است.(۶۲)آغاز: الحمد لله رب العالمین… و بعد فهذه وجیزه املیتها تذکره و تبصره فاقول من العلامات و الامارات.انجام: فلیکن هذا آخر ما نملیه فی هذه الرساله… حامداً مصلیاً مسلماً مستغفراً سائلاً… بمحمدٍ و آله صلوات الله علیه اجمعین.
نسخه ها۱٫ ۱۲۲۸۳، نستعلیق، ربیع الاول ۱۳۲۹قمری، ۳۱ برگ، ۱۴سطر، در حاشیه از سوی مؤلف تصحیح گردیده و تعلیقات و حواشی اندکی با عنوان«منه» از وی و یک حاشیه گویا به خط مرحوم آیت الله شیخ محمدحسین بهاری فرزند مؤلف در پشت برگ ۸ آمده است. در انجام ۲ برگ(۳۱-۳۲)احادیث و فواید دیده می شود که در تاریخ ۱۳۲۹قمری نگاشته شده است.(۶۳)۲٫ شماره نسخه: ۱۲۲۸۴، نستعلیق، ربیع الاول ۱۳۲۹قمری، ۱۸ برگ، ۱۸سطر، در حاشیه از سوی مؤلف حواشی بسیاری با قلم خوردگی در برخی عبارات وجود دارد. از برگ ۱۸-۲۰ فواید گوناگون روایی و… به چشم می خورد. در انجام تاریخ ۱۳۲۱قمری دیده می شود که دست برده شده و تاریخ ۱۳۲۹قمری صحیح است(۶۴).
چند نکته۱٫ از بررسی منابع چنین به دست می آید که علامه بهاری چندین اثر مهدوی دیگر نیز بدین شرح دارد: بعث الاموات قبل ظهورالحجه(۶۵)، جواب منکر وجود صاحب الزمان(۶۶)، الردّ علی قصیده البغدایه(۶۷)، الردّ علی منکر صاحب الزمان فی هذه الزمان.(۶۸)۲٫ با توجه به عدم وجود معلومات،‌ نمی توان قضاوت کرد که آیا اثر دوم همان اثر چهارم است یا نه؟۳٫ تاکنون در فهارس موجود به نسخه یا نسخه هایی از چهار کتاب فوق برنخورده ایم. آقابزرگ در نقباء البشر گفته است پنج عنوان از تألیفات بهاری در سال ۱۳۶۹ قمری توسط فرزندش به کتاب خانه مدرسه کاظمیّه در نجف اشرف وقف شده است(۶۹). هم چنین آقابزرگ آورده: علامه بهاری برخی از کتب خود را به برادرش محمدرضا، هبه کرده است(۷۰). امیدواریم این چهار اثر مهدوی جزو این نسخ موقوفه و موهوبه باشد.۴٫ هم نامی اتفاقی علامه بهاری و پدرش با شیخ محمدباقر بن محمد جعفر همدانی(درگذشته ۱۳۱۹قمری)، رییس فرقه شیخیه همدان، برخی انتسابات و اشتباهات را درباره تألیفات این دو در منابع پدید آورده است.(۷۱)۵٫ تبیین جایگاه علامه بهاری در پژوهش های مهدوی نیازمند بررسی دقیق و عمیق آثار ایشان است و این خود نیازمند بحثی گسترده و مستقل است.
پی‌نوشت‌ها:

۱٫ دانش آموخته حوزه علمیه قم.۲٫ اعیان الشیعه، ج۳، ص ۵۳۷٫بنابر یادداشت فرزند علامه بهاری شیخ محمدحسین بهاری معروف به حجت الاسلامی در ابتدای یکی از آثار پدر، تولد وی در روز سی ام ذی الحجه سال ۱۲۷۵ در بهار همدان بوده است.(نک: میراث شهاب، تابستان ۱۳۷۷، ش۱۲، ص ۶۷).۳٫اعیان الشیعه، ج۳، ص ۵۳۷؛ دانش نامه جهان اسلام، ج۴، ص ۷۱۹٫۴٫ دایره المعارف تشیع، ج۳،‌ص ۵۱۴٫۵٫اعیان الشیعه، ج۳، ص ۵۳۷٫۶٫ دانش نامه جهان اسلام، ج۴، ص ۷۱۹٫۷٫معارف الرجال، ج۱، ص ۱۴۴٫۸٫گنجینه دانش مندان، ج۷، ص ۳۶۷٫۹٫میراث شهاب، ش۱۲، ص ۶۷؛ دایره المعارف تشیع، ج۴، ص ۵۱۴٫۱۰٫اعیان الشیعه، ج۳، ص ۵۳۷٫۱۱٫نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، ج۱، ص ۲۰۱٫۱۲٫ اعیان الشیعه، ج۳، ص ۵۳۷٫۱۳٫میراث شهاب، ش۱۲، ص ۶۷٫۱۴٫دانش نامه جهان اسلام، ج۴، ص ۷۲۰٫۱۵٫ دایره المعارف تشیع، ج۴، ص ۵۱۴٫۱۶٫اعیان الشیعه، ج۳، ص ۵۳۷٫۱۷٫در ایران، در ۴۶ صفحه به صورت حروفی به چاپ رسیده است.۱۸٫ نک: الذریعه، ذیل مدخل های معرفی شده.۱۹٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۳۵؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۰٫۲۰٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۳۵-۲۳۶٫۲۱٫ الذریعه، ج۲، ص ۴۹۹؛ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۳۷؛ میراث شهاب، ش۱۳، ص ۵٫۲۲٫ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۳۷٫۲۳٫الذریعه، ج۱، ص ۷۹؛ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۰۲؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۴؛ ریحانه الادب، ج۵، ص ۳۷۳٫۲۴٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۰۲٫۲۵٫همان، ص ۲۰۴٫۲۶٫الذریعه، ج۳، ص ۱۰۹٫۲۷٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۵۷-۲۵۸٫۲۸٫همان، ص ۲۵۸-۲۵۹٫۲۹٫در برخی از منابع با ضبط«جابرسا» آمده است(نک: معارف و معاریف، ج۴، ص ۴۰).۳۰٫الذریعه، ج۵، ص ۲۰ و ج۱۳، ص ۳۷۰؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۰٫۳۱٫ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۵۰-۱۵۱٫۳۲٫همان، ص ۱۷۴٫۳۳٫الذریعه، ج۱۰، ص ۵۰ و ج ۱۵، ص ۳۰۸؛ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۷۳-۱۷۴؛ میراث شهاب، ش۱۳، ص ۶٫۳۴٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۷۳-۱۷۴٫۳۵٫الذریعه، ج۱۰، ص ۵۱؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۰؛ معجم المؤلفین، ج۲، ص ۹۲٫۳۶٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۲۸-۱۲۹٫۳۷٫همان، ص ۱۸۷٫۳۸٫همان، ص ۱۷۷٫۳۹٫الذریعه، ج۱۰، ص ۵۱؛ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۲۹٫۴۰٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۳۰-۱۳۱٫۴۱٫ همان، ص ۱۷۷-۱۷۸٫۴۲٫الذریعه، ج۱۵، ص ۳۰۸؛ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۷۳؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۱٫۴۳٫ فهرست ‌آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۷۲-۱۷۳٫۴۴٫ همان، ص ۲۲۳٫۴۵٫ همان، ص ۲۴۴؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۱٫۴۶٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۴۴٫۴۷٫همان، ص ۲۴۳-۲۴۴٫ با توجه به شباهت هایی که بین این نسخه و نسخه شماره ۱/ ۱۲۳۵۱ وجود دارد، این نسخه نیز در این جا معرفی شد که در حقیقت نسخه دوم کتاب علائم الظهور است.۴۸٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۳۶؛ میراث شهاب، ش۱۳، ص ۵٫۴۹٫احتمالاً راجیاً باشد.۵۰٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۳۶٫۵۱٫ الذریعه، ج۲۴، ص ۳۷۴؛ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۸۶؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۱؛ معجم المؤلفین، ج۹، ص ۹۲٫ این اثر با تحقیق محققان دارالتحقیق آستانه حضرت معصومه علیها السلام با استفاده از نسخه سوم این اثر (به خط مؤلف)، توسط انتشارات زائر در سال ۱۳۸۲ به چاپ رسیده است.۵۲٫ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۲۷-۱۲۸٫ در برگ آغازین، یادداشتی از آیت الله حاج شیخ محمدحسین بهاری همدانی فرزند مؤلف در شوال ۱۳۷۳ق به این مضمون آمده:« این نسخه را به آقاسید فخرالدین بدهند تا در کاظمین به چاپ برساند»؛ ولی مشخص نیست آیا این اثر چاپ شده یا نه؟۵۳٫ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۸۶٫۵۴٫این نسخه تاکنون در هیچ یک از فهارس چاپ شده آستانه معرفی نشده و احتمالاً در جلد سوم از فهرست جدید معرفی خواهد شد.(نک: کتاب النور فی الامام المستور، تحقیق و چاپ: آستانه حضرت معصومه علیها السلام ص ۲۸).۵۵٫الذریعه، ج۲۱، ص ۳۷۸؛ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۲۹؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۱٫۵۶٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۲۹٫۵۷٫الذریعه، ج۲۵، ص ۴۶؛ فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۲۴۳؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۱٫۵۸٫سوره علق، آیه ۵٫۵۹٫در قسمت کتاب شناسی فهرست آیت الله مرعشی، ۸ شوال آمده، ولی در قسمت نسخه شناسی، ۱۸ شوال ذکر شده است.۶۰٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ۲۳۴-۲۴۴٫۶۱٫ همان، ج۳۱، ص ۲۴۵٫۶۲٫اعیان الشیعه(بیروت: دارالتعارف)، ج۳، ص ۵۳۷؛ میراث شهاب، ش۱۲، ص ۶۷٫۶۳٫فهرست آیت الله مرعشی، ج۳۱، ص ۱۴۰-۱۴۱٫۶۴٫همان، ص ۱۴۱٫۶۵٫میراث شهاب، ش۱۲، ص ۷۴؛ نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، ج۱، ص ۲۰۲٫۶۶٫الذریعه، ج۵، ص ۱۹۴٫۶۷٫همان، ج۱۰، ص ۲۱۸٫۶۸٫همان، ص ۲۳۰٫۶۹٫نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، ج۱، ص ۲۰۳٫۷۰٫همان، ص ۲۰۲٫۷۱٫دانش نامه جهان اسلام، ج۴، ص ۷۲۰؛ دایره المعارف تشیع، ج۳، ص ۵۱۵٫منبع مقاله: پژوهشنامه ی علوم و معارف قرآن کریم سال دوم، شماره ۷٫ تابستان ۸۹٫