تشیع در جهان امروز،عده کل مسلمانان جهان در نخستین سالهای قرن بیستم میلادی/چهاردهم هجری قمری بنا بر آمارهایی که بیگانگان گرفتهاند،حدود 233 میلیون نفر بر آورده میشده است (زوئیمر و دیگران،283) :با توجه به نو پدید بودن امر آمارگیری،و نیز با توجه به این که تا سالهای بعد از جنگ جهانی دوم بخشهای وسیعی از جهان اسلام تحتسلطه و سیطره غیر مسلمین بوده است،آمارهای مربوط به عده کل مسلمانان سرزمینهای مختلف،و مالا آمارهای مربوط به عده کل مسلمانان جهان،به ویژه در سالهای پیش از استقلال بسیاری از کشورهای کنونی جهان اسلام،اساسا متکی یا منحصر بر همان تخمینهای اجمالی،و گاه آمارگیریهای جدیتری،بوده است که کارگزاران آن قدرتهای غیر مسلمان غالب،با سبق نظرهای و نیات مختلف،اعلام میکردهاند،از همین رو،منابع مختلف عده کل مسلمین جهان را در آخرین سالهای قرن نوزدهم میلادی/سیزدهم قمری،از 157 میلیون نفر در سال 1834 م تا 300 میلیون نفر در سال 1903 م تخمین زدهاند.بنا بر این همان گونه تخمینها،12 میلیون نفر از جمعیت تخمینا 233 میلیونی مسلمین جهان را شیعیان تشکیل میدادهاند،بنا بر این 221 میلیون نفر مسلمین اهل سنت،از 140 میلیون حنفی،58 میلیون شافعی،16 ملیون مالکی،و 7 میلیون حنبلی تشکیل یافته بوده است (همان،دیاگرام 292) .مهمترین کشورهای شیعه یا شیعه نشین جهان، یعنی ایران،در آن سالها5/9 میلیون جمعیت داشته که 8/8 میلیون آن مسلمان و چهار پنجم از این مسلمین نیز شیعه بودهاند (همان،دو جدول آخر کتاب) .بنا بر منبع دیگری نیز ایران در سال 1900 م ده میلیون نفر جمعیت داشته است (اطلس تاریخ جمعیت جهان،153) .قابل توجه است که در آن سالها نیمی از جمعیت 610 هزار نفری (شامل 600 هزار مسلمان) بحرین شیعه بودهاند،و هند 5 میلیون شیعه (و کلا حدود 36/284 میلیون نفر جمعیت) داشته است. اینک،در اواخر قرن بیستم میلادی علی رغم آن که دست کم حدود یک قرآن از آشنایی جهان اسلام با امر آمار گیری و ضرورت آن میگذرد،هنوز آمارهای متقن و مطمئن و یکدستی در باره عده مسلمانان سرزمینهای مختلف (به ویژه سرزمینهای تحتحکومت غیر مسلمین) ،و به طریق اولی در باره عده شیعیان این سرزمینها،و مالا در باره عده مسلمانان و شیعیان جهان،در دست نیست:بنا بر آمارهای سازمان کنفرانس اسلامی (تاسیس م 1971/اردیبهشت 1350 ش) که تاکنون،به ویژه از نقطه نظر سیاسی،تنها سازمان فراگیر بین الدول اسلامی یا مسلمان است،کل عده جمعیت مسلمان جهان در سراسر پنج قاره،در سال 1982 م/1361 ش 1029427000 نفر بوده که 636720000 نفر از ایشان در کشورهای تحتحکومت مسلمین (به عنوان اکثریت) ،و 392707000 نفر از ایشان در کشورها و سرزمینهای تحت استیلای غیر مسلمین (به صورت اقلیت) زندگی میکردهاند. (اقلیتهای مسلمان در جهان امروز،287) .بنا بر آمارهای دیگری که علی القاعده انتظار میرفته متقن و قابل اطمینان باشند،کل عده مسلمانان جهان در حوالی سال 1984 م/1363 ش 150،286،805 نفر (یعنی 97/17 در صد از کل جمعیت 000،907،480،4 نفری جهان) بوده است (خریطة انتشار المسلمین فی العالم،26) .بالاخره بنا بر منبع دیگری که در باره«اديان زندهجهان»آمارهای (حسب الادعا) جدیدی به دست داده،کل عده مسلمانان جهان در سال 1959 م/1338 ش 420 میلیون نفر بوده است (ادیان زنده جهان،3،15،220) .منبع اخیر مدعی بوده است که این آمارها«بهترين ارقام دستيابى بودهاند كه از چندين منبع تلفيق شدهاند» (همان،15) .با توجه به این مقدمات،وضع آمارهای مربوط به تشیع در جهان،خود معلوم است.بنا بر یکی از جدیدترین منابع (سالنامه 1990 بریتانکا،778-779 (عده مسلمانان (شیعه و اهل تسنن) در کشورهای که اکثریتیا نسبت قابل ملاحظهای از جمعیتشان مسلماناند در سال 1983 م/1368 ش از این قرار بوده است:
سایرین
عده سنیها
عده شیعیان
کشور
1,630,000
1,970,000
2,220,000
افغانستان
2,540,000
660,000 (جمع)
آلبانی
17,000
24,360,000 (جمع)
الجزایر
8,000
120,000
290,000
بحرین
14,720,000
95,570,000 (جمع)
بنگلادش
3,890,000
700,000 (جمع)
(داهومی) بنین
92,000
159,000 (جمع)
برونی
8,320,000
670,000 (جمع)
بلغارستان
4,960,000
3,750,000 (جمع)
بورکینافاسو (ولتای علیانی سابق)
8,830
2,510,000 (جمع)
کامرون
260,080,000
110,000 (جمع)
کانادا
3,100,000
2,440,000 (جمع)
چاد
1,074,800,000
26,000,000 (جمع)
چین کمونیست
1000
400 (جمع)
جزیرة کریسمس
245
340 (جمع)
جزایر کوکو (کلینگ)
1000 (فقط مسیحی)
447,000 (فقط سنی)
کومور
9,900,000
2,400,000 (جمع)
ساحل عاج
562,000
170,000 (جمع)
قبرس
31,000 (فقط مسیحی)
481,000 (فقط سنی)
جیبوتی
3,050,000
48,700,000 (فقط سنی)
مصر
33,550,000
15,350,000 (اکثرا سنی)
اتیوپی
677,000
57,000 (جمع)
فیجی
54,430,000
1,680,000 (جمع)
فرانسه
38000
797,000 (اکثرا سنی)
گامبیا
6000
582,000 (اکثرا سنی)
نوار غزه
59,660,000
1,470,000 (جمع)
ٍٍآلمان غربی
12,280,000
2,290,000 (جمع)
غنا
9,940,000
150,000 (جمع)
یونان
1,010,000
5,700,000 (جمع)
گینه
670,000
290,000 (جمع)
گینه بیسائو
688,000
66,000 (جمع)
گویان
699,700,000
92,110,000 (جمع)
هند
23,160,000
153,390,000 (جمع)
اندونزی
640,000
4,240,000
49,440,000/
ایران
520,000
5,940,000
10,790,000
عراق
3,940,000
630,000 (اکثرا سنی)
اسرائیل
220,000
2,840,000 (سنی)
اردن
22,100,000
1,410,000 (جمع)
کنیا
510,000
920,000
610,000
کویت
1,370,000 (شامل 200,000 نفر درروز)
610,000
930,000
لبنان
2,160,000
350,000 (جمع)
لیبریا
120,000
3,960,000 (سنی)
لیبی
7,130,000
1,380,000 (جمع)
مالاوی
8,200,000
9,220,000 (جمع)
مالزی
209,000 (سنی)
مالدیو
790,000
7,120,000 (جمع)
مالی
10,000
1,930,000 (سنی)
موریتانی
920,000
140,000 (جمع)
موریس
2000
76,000 (سنی)
مایوت
320,000
24,210,000 (اکثرا سنی)
مراکش
13,300,000
1,990,000
موزامبیک
39,250,000
1,560,000 (جمع)
میانمار (برمه سابق)
17,950,000
500,000 (جمع)
نپال
1,430,000
5,720,000 (سنی)
نیجر
63,770,000
52,190,000(جمع)
نیجریه
190,000
1,220,000 (جمع)
عمان
3,800,000
115,020,000 (اکثرا سنی)
پاکستان
57,330,000
2,580,000 (جمع)
فیلیپین
32,000
395,000 (اکثرا سنی)
قطر
6,360,000
630,000 (جمع)
رواندا
160,000
13,430,000 (سنی)
عربستان سعودی
670,000
6,730,000 (سنی)
سنگال
2,397,000
1,560,000 (سنی)
سیرالئون
2,246,000
428,000 (جمع)
سنگاپور
14,000
7,324,000 (سنی)
سومالی
29,830,000
410,000 (جمع)
افریقای جنوبی
15,580,000
1,270,000 (جمع)
سری لانکا
7,360,000
19,910,000 (سنی)
سودان
350,000
85,000 (جمع)
سورینام
1,230,000
10,500,000 (اکثرا سنی)
سوریه
15,900,000
7,830,000 (جمع)
تانزانیا
53,160,000
2,120,000 (جمع)
تایلند
50,000
7,930,000 (سنی)
تونس
440,000
55,100,000 (سنی)
ترکیه
15,360,000
1,090,000 (اکثرا سنی)
اوگاندا
253,470,000
34,330,000 (جمع)
اتحاد شوروی سابق
70,000
1,460,000
290,000
امارات متحده عربی
56,420,000
80,000 (جمع)
انگلیس
244,050,000
4,730,000 (جمع)
امریکا
180,000
710,000 (اکثرا سنی)
ساحل غربی رود اردن
195,000 (سنی)
(افریقا) صحرای غربی
120,000
2,394,000 (اکثرا سنی)
یمن جنوبی (قبل از وحدت)
3,530,000
5,300,000
یمن شمالی (قبل از وحدت)
21,240,000
2,470,000 (جمع)
یوگسلاوی (قبل از تقسیم)
البته این ارقام کاملا دقیق و قطعی نیستند،و در موارد متفاوت منابع دیگر ارقام کما بیش متفاوتی به دست دادهاند،برای مثال،در باره عده شیعیان،اهل تسنن،و دروزیهای لبنان در سال 1975 م/1354 ش و اوایل دهه 1980 م/ تسنن،و دروزیهای لبنان در سال 1975 م/1354 ش و اوایل دهه 1980 م/1360 ش،از سوی برخی منابع محلی به ترتیب دو گروه ارقام 970،000 – 690،000 – 348،000 – 1،100،000 – 750،000 و 200،000 نفر اعلام شده بوده است (موجان مؤمن،268) قطع نظر از این که به هر حال،میتوان دروزیها را جزو شیعیان اسماعیلی،و مآلا جزو شیعیان به معنای موسع تلقی کرد (فرهنگ ادیان،112) .بنابر آمار فوق،تنها رقم کل شیعیان کشورهای ایران و عراق و کویت و لبنان و بحرین (با احتساب حدود 300،000 نفر دروزیهای لبنان) به 67،950،000 نفر سر میزده است،در حالی که شیعیان بسیاری از کشورهای مسلمان دیگر،مثل ترکیه،آلبانی،اتیوپی، عربستان سعودی،سوریه،یمن،یا فرانسه و شوروی (سابق) و چین کمونیست و آمریکا و انگلیس،و یا مهمتر از همه اینها هند و پاکستان و آفریقای شرقی محاسبه نشدهاند.امروز شمار شیعیان به ویژه در ایران و عراق و شبه قاره هند و پاکستان و یمن چشمگیر است،اما شمار معتنابهی از شیعیان نیز در ترکیه و سوریه و لبنان و سواحل شرقی آفریقا و نواحی شرقی جزیرة العرب زندگی میکنند (فرهنگ ادیان،296،خاور میانه و شمال آفریقا 1990،11) .در مجموع،امروزه عده شیعیان بالغ بر 20 درصد کل عده مسلمانان جهان را تشکیل میدهد،و روی هم رفته دست کم به دویست میلیون نفر بالغ میشود (خاورمیانه و شمال آفریقا،1990،11) .البته منابع شیعی نسبت عده شیعیان به کل عده مسلمین جهان را تا یک سوم یا 30 درصد نیز دانستهاند (تاریخ الشیعه، مظفر،272) . مرحوم سید محسن امین عاملی در اعیان الشیعه (که در سال 1314 ش تالیف کرده بود) عده کل شیعیان جهان را به طور کلی بالغ بر 75 میلیون دانستهبوده است (اعیان الشیعه، 1/26) .از نقطه نظر تاریخی،کسانی همچون محمد جواد مغنیه علت کم یا زیاد شدن (یا آن در واقع، کم یا زیاد وانمودن) عده شیعیان یا اهل تسنن را در سرزمینهای مختلف اسلامی،همانا استیلای خاندانهای حکومتگر (به ویژه متعصبتر) شیعی یا سنی دانستهاند (الشیعة و التشیع، 212) .و لو آن که این نظر را کما بیش مبالغه آمیز بدانیم،منکر این نکته نمیتوانیم شد که اقتدار سیاسی تشیع به هر حال به نحوی با توجه جدی (اگر چه به تشبه و تقرب) به این مذهب متناسب بوده است.شاهد نیرومند این مدعا این اعتراف هانس مولر،استاد دانشگاه فرایبورگ آلمان (به عنوان نماینده و نمونه یک نوع رویکرد) است که تا زمان وقوع انقلاب اسلامی ایران در سال 1978 م/1357 ش،که اساسا بر مفاهیم و اصول و اندیشههای شیعی متکی و مبتنی و به استفاده از نمادهای شیعی مستظهر بود،همه غربیان و حتی شرق شناسان ایشان،تنها وجه سنی اسلام را میشناختند و به هر حال تنها به وجه سنی اسلام توجه داشتند (بازشناسی تشیع،85) . یوزف شاخت در مقدمه کتاب میراث اسلام (ص 8) صریحا گفته است که مراد از«اسلام»در این کتاب همانا اسلام سنی بوده است.«مرکز مطالعات عالی آسیا و آفریقای جدید در پاریس،که خریطه انتشار مسلمانان در جهان را بر اساس آمارهای سال 1983 م/1362 ش بانک جهانی تهیه و منتشر کرده،عده و نسبتشیعیان کشورهای مختلف جهان را (که دارای سکنه شیعه قابل توجهی بودهاند) نسبتبه کل عده مسلمین ساکن آن کشورها در اوایل دهه 1980 م/1360 ش (گاهی تخمینا) محاسبه و اعلام کرده است (ص 17) .جز در مورد معدودی از کشورهای مسلمان که آمارهای تفصیلی دقیقی (یا بالنسبه دقیقتری) در مورد عده پیروان مذاهب مختلف مردمشان تهیه و منتشر میکردهاند،تحدید و برآورد عده شیعیان بسیاری از این کشورها امری بسیار مشکل بوده،و گاهی در همان حد تخمین اجمالی فایده داشته و اطمینان بخش بودهاند.
نسبتشیعیان به کل مسلمین
عده شیعیان
عده مسلمین
کشورها
20 در صد
23,269,000
16,185,000
افعانستان
در صد (3/1در صد کل سکنه) (دروزیها)
325,600
566000
اسرائیل
20 در صد
4,102,000
44,618,000
اتحاد شوری (سابق)
16 در صد
3,163,000
1,003,000
امارات متحده عربی
90 در صد
35,363,000
39,293,000
ایران
52 در صد
180,000
346,000
بحرین
6/20 در صد
16,885,000
81,966,000
پاکستان
20/ در صد
9,102,000
44,618,000
ترکیه
18 در صد شامل 1,041,000 علوی که 72 در صدشان شیعیان سوریه را تشکیل میدهند279,000 دروزی)
1,458,000
8,103,000
سوریه
3/15 در صد
278,000
8,839,000
عربستان سعودی
51 در صد
6,560,000
12,864,000
عراق
70 در صد
643,000
919,000
عمان
15,350,000
236,000
قطر
2/32 در صد
438,000
1,361,000
کویت
6/44 در صد (منهای 194,000 دروزی که خود 14 درصد کل سکنه اینکشور را تشکیل میدهند)
9,000
1,385,000
لبنان
8/20 در صد
17,072,000
82,082,000
هند
4/40 در صد (قبل از وحدت)
2,887,000
7,148,000
یمن شمالی
مقایسه این ارقام با ارقامی که از سالنامه بریتانیکا،1990 نقل شد،قطع نظر از افزایش طبیعیای که مولود نرخ رشدهای بسیار بالای متعلق به مسلمین (تا حدود 5/3 و گاهی 4 در صد) است،در عین حال حاکی از تفاوت تخمینها و تلقیها نیز هست.مقایسه این آمارها با آنچه در اطلس فرهنگی اسلام (ص 267-271) ،یا اطلس کیمبریجخاورمیانه و شمال آفریقا (ص 38) ،یا تاریخ الشیعة مرحوم شیخ محمد حسین مظفر،و یا بالاخره الشیعة و التشیع محمد جواد مغنیه (ص 212-226) در باره عده مسلمین و شیعیان کشورهای مختلف عرضه شده است،مؤید این مدعا است.به هر حال،به قول جان چیتهام در اطلس کیمبریجخاورمیانه و شمال آفریقا،«آمارها و ارقام عده پيروان مذاهب مختلف در خاورميانه و شمال آفريقا جدلى الطرفين است و…» (ص 39) ،یا علی ای حال،دریغ است که یکی از اخیرترین ارقام و تخمینها در باره عده شیعیان امامی یا اثنی عشری و نسبت عده آنان به عده کل جمعیت کشورهای مختلف (به علاوه عده کل مسلمین این کشورها) بر اساس دایرة المعارف مسیحی جهان(Encyclopaedia,World ،در سال 1980 م/1359 ش در اینجا نقل نشود: Christian)
نسبت عده شیعیان امامی به کل جمعیت
عده شیعیان امامی
کل عده مسلمین
کل جمعیت
کشورها
3/88 در صد
34,000,000
37,694,000
38,492,000
ایران
1/57 در صد
7,500,000
12,589,000
13,145,000
عراق
4/54 در صد
160,000
279,310
294,000
بحرین
8/29 در صد
1,000,000
2,000,000
3,360,000
لبنان
18 در صد
270,000
1,368,600
1,439,000
کویت
5/14 در صد
1,200,000
80,320,350
82,952,000
پاکستان
9/5 در صد
1,300,000
21,885,280
22,038,000
افغانستان
3/3 در صد
1,500,000
45,018,000
45,363,000
ترکیه
3/2 درصد
250,000
10,768,000
10,900,000
عربستان سعودی
8/1 درصد
10,000,000
80,540,000
547,123,000
هند
5/1 درصد
4,000,000
30,297,000
268,115,000
(سابق)شوروی
6/0 در صد
50,000
7,645,850
8,536,000
سوریه
300,000
سایر کشورهای آسیا
270,000
قاره آمریکا
100,000
اروپا
40,000
قاره افریقا
10,000
استرالیا
7/1 در صد
72,750,000
723,000,000
4,374,000,000
کلکشورهایجهان
بحث تفصیلی در باره شیعیان کشورها و سرزمینهای مختلف مسلمانان و غیر مسلمان جهان را به مقالات مستقل مربوط به خود آن کشورها و سرزمینها موکول میکنیم.در اینجا شاید همین اندازه کافی باشد که بگوییم پراکندگی جغرافیای تشیع در جهان امروز همچنان با آنچه که در قرن اول هجری قمری شکل گرفته و تثبیت گردیده بوده،مطابقت دارد (اطلس کیمبریج خاورمیانه و شمال آفریقا،39) .این جغرافیای تاریخی تشیع عمدتا با گرایش کلی آمارها و ارقامی که در مورد سرزمینهای مختلف مسلمان ذکر شد،مطابق است،طرحی کلی از این جغرافیای تاریخی،یا پراکندگی جغرافیایی تشیع در جهان امروز،در اطلس تاریخی ادیان ویراسته مرحوم اسماعیل فاروقی عرضه شده است (261) .
منابع: به جز آنچه در متن آمده است،الشیعة فی مصر،عثمان مرغی،47-59،An Introduction to shi|s Islam Moojan Momen,1985|Atlas of orldPopulation History,Colin McEveday|1985|Britannica World Data”1990|The Cambridge Atlas of the Middle East and of world Africa| 1987|Cultural Atlas of Islam,Ismael Ragi World al-Faruqi, 1986,Historial Atlas of the Religions,al-Faruqi and David E.north 1974,Legacy of Islam,joseph Schacht and Bosworth C.E.1979, Middle East and north Africa 1990,The Muhmmadan World today, S.M.zwemer (and others eds) 1906,Muslim Minorities in the World today,M,Ali Kettani1986,The Panguin Dictionary,john R. Hinnells (ed) ,1984,the World|s Living Religions,Robert Hume, 1959.
منبع:تشیع سیری در فرهنگ و تاریخ تشیع مؤلف دائرة المعارف تشیع
هیچ نظری وجود ندارد