۱٫ تفسیر القرآنتألیف عبدالرزاق بن همام صنعانی، معروف به تفسیر صنعانی ( م۲۱۱ق ) به زبان عربی است. تفسیر او مأثور روایی است، ولی دربردارنده تمامی سوره ها نیست، وی روایاتی را نقل کرده که توانسته از پیامبر صلی الله علیه و آله و تابعیان جمع آوری کند.روایات آن از مصادر مهم اهل سنت به حساب آمده و طبری و سیوطی در تفاسیر خود از آن فراوان نقل کرده اند. اسرائیلیات در تفسیر او فراوان است؛ اما در مواردی که با اعتقاد او منافات داشته، از ذکر آنها خودداری کرده است. (۱)
۲٫ تفسیر کتاب الله العزیزتألیف هود بن محکّم هوّاری ( م۲۸۰ق ) به زبان عربی است. او از عالمان خوارج اباضیه و دارای تفسیر مأثور روایی و موجز است. هواری مسائل نحوی و اعراب گذاری را در تفسیرش بیان نکرده است. تفسیر او خلاصه ای از تفسیر یحیی بن سلام بصری، به همراه اضافاتی از خود او، در تفسیر است. در ذکر مطالب تفسیری، نخست به مکی یا مدنی بودن سوره ها و آیات اشاره و روایات تفسیری را که براساس مذهب اباضیه است، نقل و تبیین می کند.سلسله اسناد در مواردی کاسته و یا حذف شده و به اسم صحابه راوی اشاره کرده است. در میان صحابه، بیشتر از ابن عباس، ابن مسعود، علی بن ابی طالب علیه السلام، ابن عمر و در میان تابعیان از مجاهد و حسن نقل قول می کند و از آنها نام می برد. هواری از طریق کلبی و سدی، برخی از اسرائیلیات را ذکر کرده است. تفکر اباضیه که نوعی اعتقاد در برابر اعتقاد مرجئه است، در تفسیر او ظاهر است. (۲)
۳٫ تفسیر النسائیتألیف ابوعبدالرحمن احمد بن شعیب بن علی النسائی ( م۳۰۳ق ) به زبان عربی است. از کتابهای دیگر او سنن نسائی و الضعفاء و المتروکین و خصائص علی علیه السلام و فضائل قرآن است. تفسیر او از تفاسیر مأثور به حساب می آید، ولی دربردارنده تمامی آیات نیست.به نظر می رسد تفسیر او جزئی از کتاب سنن اوست. مجموع روایات تفسیری او ۱۳۵ مورد است. وی تنها روایات را جمع آوری کرده و تحلیلی از آنها ارائه نکرده است. وی گفتار صحابه را نقل کرده و از ذکر اسرائیلیات خودداری کرده است. (۳)
۴٫ جامع البیان عن تأویل آی القرآنتألیف ابوجعفر محمد بن جریر بن یزید طبری ( م۳۱۰ق ) به زبان عربی است. او از عالمان بزرگ اهل سنت، مورخ و مفسر معروفی است. بر قرائات قرآن و آیات الاحکام، عارف و آگاه بوده است. اثر معروف دیگر او به نام تاریخ الامم و الملوک معروف به تاریخ طبری است. تفسیر او معروف ترین و محوری ترین تفسیر اهل سنت است. ویژگی مهم تفسیر او، روایی بودن آن است.تفسیر طبری، مجموعه وسیعی از روایات تفسیری، گفتار صحابه و تابعیان است که او گرد آورده است. او قبل از آغاز تفسیر، مقدمه ای در مباحث قرآنی بیان داشته است. طبری در تفسیر روایی، در مواردی به تحلیل و ترجیح برخی نسبت به دیگری می پردازد و در مواردی که امکان اجماع بین آنها وجود دارد، راه جمع را دنبال می کند و در مواردی برخی از روایات را مخدوش می داند و با تعبیر « معلول » به ضعف آنها اشاره می کند.او در نقل اسرائیلیات، نسبت به دیگران پیشتاز بوده است. همچنین تفسیر او دربردارنده قرائات، لغت، نحو، شعر و فقه است. جامع البیان، نخستین و مهم ترین تفسیر روایی در بین اهل سنت بوده و هست و در کنار آن در مواردی، مباحث نظری و اجتهادی را نیز داراست، ولی از تفسیر به رأی به دور است. تفسیر طبری به علت نقل فراوان اسرائیلیات، روایات ضعیف بسیاری دارد. لذا راویان مجهول، ضعیف و متهم به کذب در سلسله راویان او وجود دارند که به بررسی فراوان و ارزیابی روایات تفسیری نیازمند است. (۴)
۵٫ تفسیر القرآن العظیمتألیف ابومحمد عبدالرحمن بن ابی حاتم رازی ( م۳۲۷ق ) معروف به تفسیر ابی حاتم رازی به زبان عربی است. تفسیر او مأثور روایی و دربردارنده بخشی از آیات قرآن است. او آیاتی را تفسیر کرده که از پیامبر صلی الله علیه و آله، صحابه یا تابعیان گفتاری درباره آنها نقل شده است. ابن کثیر دمشقی و سیوطی در تفسیرهایشان از تفسیر او بهره گرفته اند.او تنها روایات تفسیری، درباره شأن نزول، فضیلت سوره، توضیح معنی آیه و ناسخ و منسوخ را نقل کرده و کمترین شرح ممکن را برای آن بیان داشته است. وی احادیث را بدون نقد، بررسی و ترجیح برخی نسبت به دیگری ذکر کرده، همچنین اسرائیلیات را بدون نقد آورده است. (۵)
۶٫ بحرالعلومتألیف ابولیث نصر بن محمد سمرقندی بلخی، معروف به تفسیر سمرقندی ( م۳۷۵ق ) به زبان عربی است. او فقیه، محدث و مفسر بوده و دارای آثاری، مانند تنبیه الغافلین فی الوعظ و الاخلاق و التأمل و بستان العارفین است. تفسیر او تمامی آیات قرآن را دربردارد. مذهب فقهی مؤلف، حنفی است.غالب گفتارها در تفاسیر او روایی است و در مواردی مطالب عقلی و اجتهادی را نیز بیان کرده است. او احادیثی از پیامبر صلی الله علیه و آله، صحابه و تابعیان نقل کرده و به سبب نزول و قرائات هم اهتمام داشته است. وی که به نقل اسرائیلیات نیز اقدام کرده، از راویان و روایات ضعیفی برخوردار بوده است. (۶)
۷٫ الکشف و البیان عن تفسیر القرآنتألیف احمد بن ابراهیم ثعلبی نیشابوری ( م ۴۲۷ق ) به زبان عربی است. او از فقیهان و مفسران بزرگ قرن پنجم بوده و دارای تفسیر روایی است که به نقل روایات از پیامبر صلی الله علیه و آله، صحابه و تابعیان پرداخته و در مواردی نیز از روایات شیعه استفاده کرده است.بخشی از تفسیر مذکور که برجای مانده، دارای مباحث نحوی، لغوی و در مواردی عقلی است و درباره آیات الاحکام به مباحث فقهی مبادرت کرده است. همچنین در تفسیر او، اسرائیلیات نیز وارد شده است. وی در نقل گفتار گذشتگان و بیان آنها، مهارت داشته، ولی کمتر آنها را نقد می کند. (۷)
۸٫ معالم التنزیل فی تفسیر القرآنتألیف حسین بن مسعود بغوی، معروف به تفسیر بغوی ( م ۵۱۶ق ) به زبان عربی است. بغوی معروف به محیی السنه، محدث، مفسر و اهل زهد بوده و تفسیرش، مشتمل بر روایات و گفتار گذشتگان، قرائات و سبب نزول آیات است.بغوی در تفسیر خود به لغت، اعراب، احکام فقهی، تأویل و اشارات نیز پرداخته است. در بخش روایی بیشتر از تفسیر ثعلبی متأثر بوده و همانند ثعلبی به ذکر اسرائیلیات مبادرت کرده است. (۸)
۹٫ المحرر الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیزتألیف ابومحمد بن عبدالحق ابن عطیه، معروف به تفسیر ابن عطیه ( م ۵۴۳ق ) به زبان عربی است. او عالمی اندیشمند در تفسیر، حدیث، ادب و فقه بوده است. ابن عطیه معاصر زمخشری و در ادب و لغت پیرو سبک او بوده؛ ولی از نظر مذهب و گرایش تفسیری، همفکر او نبوده است. او در تفسیر آیات، به روایات مأثور آن اشاره می کند. مهم ترین منبع تفسیر روایی او، تفسیر طبری است. ابن عطیه در تفسیر به قرائات، نحو و شعر اهتمام می ورزد و علاوه بر روایات، از اجتهاد و نظر هم بهره می برد، لذا روایات ناسازگار را مردود می داند.او با توجه به روایات مأثور از صحابه و تابعیان به شیوه فقهی مالکی، به آیات فقهی می پردازد. ابن عطیه در مذهب مالکی، پیشوای بزرگی بوده است. معتقد است که باید از نقل فراوان اسرائیلیات، خودداری کرد و به مفسرانی که این راه را پیموده اند، خرده می گیرد و روایات آنان را ضعیف می داند.او در مسائل کلامی، اشعری است و در تفسیر آیات کلامی، به تحکیم مبانی فکری اشاعره می پردازد. به تفسیر او به دلیل گستردگی مسائل تفسیری و تألیف زیبا، بسیار توجه کرده اند. ابن عطیه، گرچه آثار دیگری نیز دارد، شهرت او به دلیل تفسیرش است. (۹)
۱۰٫ التسهیل لعلوم التنزیلتألیف محمد بن احمد بن محمد بن جزی کلبی ( م ۷۴۱ق ) به زبان عربی است. وی از نظر فقهی، مالکی و صاحب کتاب القوانین الفقهیه فی تلخیص مذهب المالکیه است. تفسیر او دربردارنده تمامی آیات قرآن به شکل موجز است. در مقدمه تفسیرش به برخی مباحث علوم قرآنی پرداخته، و در ضمن تفسیر به روایات تفسیری، گفتار مفسران، نکته های بلاغی و بیان لغات مشکل نیز اهتمام ورزیده است.سند روایات را غالباً ذکر نمی کند، لذا به اسرائیلیات در تفسیر توجه کرده و از بررسی و نقد آنها خودداری کرده است. در ذیل آیات الاحکام به بیان مذهب فقهی خود اهتمام داشته و از تفاسیر المحرر الوجیز و کشاف متأثر بوده است. گفتار مفسران را بیان کرده و در تمییز درست از نادرست آنها تلاش کرده است. تفسیر او، هم جنبه روایی و هم جنبه درایی و اجتهادی دارد، ولی به نظر می رسد جنبه روایی آن، نمایان تر باشد. (۱۰)
۱۱٫ لباب التأویل فی معانی التنزیلتألیف علی بن محمد شیخی بغدادی خازن ( م ۷۴۱ق ) معروف به تفسیر خازن به زبان عربی است. تفسیر خازن برگرفته از تفسیر معالم التنزیل بغوی و تفسیر مأثور روایی است. او در تفسیرش همان روش حسین بن مسعود بغوی را دنبال کرده و پس از تفسیر لغوی به نقل مأثور از پیامبر صلی الله علیه و آله، صحابه و تابعیان می پردازد. تلاش او برای انتخاب روایات معتبر و شرح غرایب موجز است. وی درباره اسرائیلیات، دچار لغزش شده و اخبار و قصص ضعیف را ذکر کرده است.خازن علاوه بر تفسیر آیات فقهی، دیدگاههای فقیهان را نیز تحلیل می کند. او احادیث ترغیب را که از سند محکمی برخوردار نیست و به گونه ای بیانگر اندیشه های صوفیانه است، نقل کرده و نگرش صوفیانه خود را نشان داده است. (۱۱)
۱۲٫ تفسیر القرآن العظیمتألیف عماد الدین ابوالفداء اسماعیل بن کثیر قرشی دمشقی ( م ۷۷۴ق ) به زبان عربی است. که به تفسیر ابن کثیر معروف بوده و از تفاسیر مشهور روایی اهل سنت است. او محدث، فقیه، مفسر و دارای مذهب فقهی شافعی بوده و صاحب آثاری، مانند الباعث الحثیث الی معرفه علوم الحدیث و فضائل القرآن، و تاریخ جمعه و کتابته است. تفسیر او در بین اهل سنت متداول و مورد توجه بوده است.ابن کثیر در تفسیر آیات، ابتدا از آیات دیگر و سپس از روایات، لغت و سبب نزول آیات، کمک گرفته، سند روایات را تا حد امکان بیان کرده و به نقد و بررسی و ترجیح برخی بر دیگری پرداخته است. او از بررسی آیات فقهی، نیز غفلت نکرده و تلاش نموده از اسرائیلیات بپرهیزد. (۱۲)
۱۳٫ الجواهر الحسان فی تفسیر القرآنتألیف ابوزید عبدالرحمن بن محمد ثعالبی ( م ۸۷۵ق ) معروف به تفسیر ثعالبی به زبان عربی است. تفسیر او روایی، موجز و دربردارنده تمامی آیات قرآن است که در آن به لغت و نحو و قرائات عنایت کرده است.تفسیر او برگرفته از تفسیر و روش عبدالحق ابن عطیه است. روایات را غالباً بدون سند آورده و از اسرائیلیات نیز به دور نبوده و غیرمستقیم آنها را نقد کرده است. ولی به گفتار صحابه و تابعیان تا حد امکان نیز پرداخته است. (۱۳)
۱۴٫ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثورتألیف جلال الدین ابوالفضل عبدالرحمن بن ابی بکر سیوطی ( م ۹۱۱ق ) به زبان عربی است. سیوطی، مفسر، محدث، فقیه و از شخصیتهای بزرگ و صاحب فضل اهل سنت است.او آثار فراوانی، مانند الاتقان فی علوم القرآن، لباب النقول فی اسباب النزول و معترک الاقران فی اعجاز القرآن دارد. وی قبل از تألیف تفسیر، کتاب ترجمان القرآن را تدوین کرد که دربردارنده تفسیر پیامبر صلی الله علیه و آله و روایات زیادی با ذکر سند است، ولی بعدها با ایجاد تغییرات و نیز با حذف سندها، تلخیصی از آن را به نام الدر المنثور تدوین نمود.سیوطی سند و دلالت روایات را بررسی نکرده و تنها به ذکر روایات و گفتار صحابه و تابعیان پرداخته است. اسرائیلیات در تفسیر او بدون نقد و بررسی ذکر شده، لذا تفسیر او نیازمند بررسی روایات تفسیری است. او تفسیر دیگری نیز به نام مجمع البحرین و مطلع البدرین دارد که کتاب الاتقان به عنوان مقدمه آن فراهم شده بود، ولی ناتمام ماند و ظاهراً مطالب آن در تفسیر الدر المنثور مندرج است. (۱۴)
۱۵٫ فتح البیان فی مقاصد القرآنتألیف ابوالطیب سیدمحمد صدیق بن حسن خان قنوجی ( م ۱۳۰۷ق ) به زبان عربی و دربردارنده همه آیات قرآن است. او در تفسیر خود، روایت و درایت را جمع کرده و به روایات و لغت و آیات الاحکام نیز پرداخته است. روایاتی را که صحیح به نظر می رسیده به همراه گفتار صحابه و تابعیان، بیان کرده است. از بیان اسرائیلیات پرهیز کرده و نقل آنها را نادرست می داند.قنوجی آیات الاحکام را براساس مذهب شافعی تفسیر و آرای فقیهان را همراه با نقد و بررسی آنها بیان می کند؛ ظاهراً پس از تفسیر فتح البیان، تفسیر فقهی نیل المرام را نیز در خصوص آیات الاحکام تدوین کرده است. در مسائل کلامی، همسو با متفکران اشاعره است و آیات را بر همان اساس توجیه و تفسیر می کند. (۱۵)
پینوشتها:
۱٫ ایازی، المفسرون، ص ۲۸۸٫۲٫ همان، ص ۳۴۷٫۳٫ همان، ص ۳۶۹؛ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۷۷۱٫۴٫ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص ۲۰۷؛ ایازی، المفسرون، ص ۳۹۹٫۵٫ ایازی، المفسرون، ص ۲۹۹٫۶٫ همان، ص ۱۷۳؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص ۲۲۵٫۷٫ ذهبی، همان، ص ۲۲۸٫۸٫ همان، ص ۲۳۴٫۹٫ ایازی، المفسرون، ۶۲۲؛ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۴۳٫۱۰٫ ایازی، همان، ص ۲۴۷٫۱۱٫ ایازی، همان، ص ۵۹۸؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۱، ص ۳۱۰٫۱۲٫ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ص ۲۴۴٫۱۳٫ همان، ص ۲۴۸٫۱۴٫ ذهبی، همان، ج۲، ص ۲۵۲؛ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۳۲٫۱۵٫ ایازی، المفسرون، ص ۵۳۵٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول
هیچ نظری وجود ندارد