تفاسیر روایی شیعه

۱٫ تفسیر فرات کوفیتفسیر فرات، تألیف فرات بن ابراهیم کوفی از عالمان بزرگ جهان تشیع در قرن سوم و چهارم، به زبان عربی است. تفسیر او روایی و غالباً شامل آیاتی درباره اهل بیت علیهم السلام است. روایات تفسیری در آن جنبه غالب اند و از اقوال صحابه و تابعیان نیز بهره گرفته است. در روایات تفسیری او، اسانید حذف شده و به شکل کامل، ذکر سند رعایت نشده است. برخی محدثان قرون بعدی، مانند مرحوم مجلسی و ابوالقاسم حسکانی صاحب شواهد التنزیل،(۱) از روایات تفسیری او بهره برده و در کتابهای خود به ذکر آن پرداخته اند.
۲٫ تفسیر عیاشیتفسیر عیاشی، تألیف ابونصر محمد بن مسعود عیاش سلمی سمرقندی ( م ۳۲۰ق ) به زبان عربی است. او از محدثان بزرگ عالم تشیع در قرن سوم و هم طبقه کلینی و دارای اصحاب و یاران خاصی بوده است. تفسیر ارزشمند او دارای روایات تفسیری از اهل بیت علیهم السلام است که سند آنها حذف شده است. از تفسیر او آنچه اکنون در دسترس است، دربردارنده بخشی از تفسیر قرآن، یعنی از آغاز تا پایان سوره کهف است.ظاهراً در نزد برخی عالمان قرن پنجم و ششم نسخه هایی از این تفسیر موجود بوده که روایات تفسیری آن به همراه اسناد بوده است، چنان که حسکانی، از عالمان قرن پنجم و علامه طبرسی از عالمان قرن ششم، از آن روایات تفسیری، نقل کرده اند. (۲)او پس از ذکر روایات، سند و دلالت آنها را بررسی نکرده است، به نظر می رسد تمامی روایات از نظر او صحیح بوده اند. در بین معصومین علیهم السلام از امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام روایات فراوانی نقل می کند. نوع تفسیری او نقلی و روایی است. تفسیر او در ردیف اولین تفاسیر موجود مأثور شیعی است و اگر کتابی تفسیری قبل از وی به شکل مبسوط تدوین شده باشد، اکنون اثری از آن در دست نیست. (۳)
۳٫ تفسیر قمیتفسیر قمی، منتسب به علی بن ابراهیم قمی(م ۳۲۹ق ) به زبان عربی است. علی بن ابراهیم از مشایخ حدیث بوده و علما همواره او را تمجید کرده اند. او زمان امام حسن عسکری علیه السلام و زمان غیبت صغری را درک کرده است. قمی نخستین عالمی بوده که احادیث کوفیان را در قم منتشر کرده است. او که کوفی الاصل بوده، پس از مدتی به قم آمده و در آنجا به مباحث علمی پرداخته است.تفسیر منسوب به علی بن ابراهیم قمی، مجموعه ای از روایات تفسیری گرانقدری است که بیشتر روایات آن، از پدرش نقل شده است. کلینی احادیث فراوانی از او نقل می کند، زیرا از مشایخ کلینی بوده و کلینی، به جز این تفسیر، از طرق دیگر نیز از او روایت می کند. گرچه غالب روایات آن از طریق علی بن ابراهیم قمی نقل شده، اما به نظر می رسد که تفسیر مذکور به طور کامل به دست علی بن ابراهیم قمی تألیف و تدوین نشده است. (۴)ظاهراً شاگردش، ابوالفضل عباس بن محمد بن قاسم که بخشی از روایات تفسیری قمی و بخشی از تفسیر ابوجارود را گردآوری کرده، تفسیر مذکور را تدوین نموده است. روایاتی که به امام صادق علیه السلام می رسد، از طریق علی بن ابراهیم قمی است و آنچه به امام باقر علیه السلام می رسد از طریق ابوجارود است. روایات دیگری نیز از امام باقر علیه السلام و از امام صادق از طرق دیگر در این تفسیر آمده است(۵). اما این تفسیر به قمی نسبت داده شده و این شهرت همچنان باقی مانده است.مقدمه تفسیر نیز گویای آن است که این تفسیر، به دست علی بن ابراهیم قمی تدوین نشده، زیرا از او هم نقل قول شده است همچنین مطالبی نادرست در آن یافت می شود. در بین روایات تفسیری آن نیز تعدادی، گرچه اندک، از روایات ضعیف دیده می شود که در آنها به شأن اهل بیت علیهم السلام بی احترامی شده است. (۶)
۴٫ منهج الصادقین فی الزام المخالفینتفسیر کبیر منهج الصادقین معروف به تفسیر ملافتح الله، تألیف ملافتح الله کاشانی (م /۹۸۸ق ) به زبان فارسی است. او فقیه، متکلم، مفسر و از عالمان بزرگ تشیع در دوران شاه طهماسب صفوی بوده است. از او زبده التفاسیر به زبان عربی و خلاصه المنهج نیز منتشر شده است. هدف او تدوین تفسیری فارسی و روان بوده است نه آنچنان مفصل و گسترده و نه آنچنان موجز و کوتاه.ملافتح الله با پرداختن به توضیح نکات ادبی و اسباب نزول و برخی مباحث کلامی، به ذکر روایات تفسیری آنها پرداخته است. این تفسیر از جمله تفاسیر کهن زبان فارسی شمرده می شود. مؤلف سخنان صحابه را نقل و روایات فراوانی از پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام بیان کرده است. آیت الله میرزا ابوالحسن شعرانی، برای این تفسیر مقدمه و پاورقیهای ارزشمندی نوشته که به همراه آن، منتشر شده است.ملافتح الله کاشانی، پس از تدوین تفسیر منهج، آن را به نام خلاصه المنهج تلخیص کرده است. هدف او، آشنایی آن گروه از مردم با تفسیر قرآن است که به علت اشتغال نمی توانند تفسیر کامل منهج را مطالعه کنند. (۷)
۵٫ الصافی فی تفسیر القرآنتفسیر صافی، تألیف ملامحسن محمد بن مرتضی، محقق عالی مقام و مفسر بزرگ، ملقب به فیض کاشانی(م/۱۰۹۱ق ) از عالمان بزرگ شیعه، به زبان عربی است. ملامحسن از محدثان، فقیهان و فیلسوفان به شمار آمده و دارای تألیف گرانقدری، مانند الوافی بوده است. تفسیر او تمامی آیات روایی و عقلی را دربرمی گیرد. او به تفسیر تمامی آیات قرآن و ذکر روایات تفسیری آنها به همراه ذکر اقوال پرداخته است.تفسیر مذکور مقدمه ای ارزشمند در مسائل علوم قرآنی دارد که مؤلف دیدگاههای خود را تبیین کرده است. روایات تفسیری که مؤلف به نقل و بررسی آنها پرداخته، روایات بسیار ارزشمندی است، گرچه ممکن است روایات ضعیف نیز، داشته باشد. او به تفسیر عیاشی و قمی اعتماد کرده و از آنها نقل می کند. فیض کاشانی به دلیل مذاق عقلی و عرفانی اش، در مواردی به تأویل عرفانی آیات و روایات تفسیری آنها پرداخته است.ملامحسن فیض کاشانی، پس از تدوین تفسیر صافی آن را با عنوان تفسیر اصفی که در آن به طور عمده به ذکر روایات تفسیری اکتفا شده، تلخیص کرده است. او در نقل روایات از تعبیر « قال » ‌یا « فی روایه » استفاده کرده؛ او تفسیر اصفی را موجز نموده و آن را مصفی نامیده است. (۸)
۶٫ البرهان فی تفسیر القرآنتألیف سیدهاشم بن سلیمان حسینی بحرانی ( م/۱۱۰۷ق ) به زبان عربی است. او از مفسران گرانقدر عالم تشیع و از محدثان بزرگی است که به ذکر روایات تفسیری پرداخته است. بحرانی روایات تفسیری را از کتابهای قبلی، بدون نقد و بررسی، جمع آوری و آنها را ذکر می کند. او از تفسیر عیاشی و قمی و دیگر تفسیرها و در مواردی، حتی از راویان اهل سنت نیز روایت می کند. هدف او گردآوری روایات تفسیری در ذیل آیات بوده است. در مواردی سند را ذکر کرده و از صاحب تألیف آن نیز، یاد کرده است.بحرانی از تفسیر منسوب به امام حسن عسکری علیه السلام و کتاب احتجاج طبرسی و کتاب اسرار آل محمد (صلی الله علیه و آله) ‌سلیم بن قیس که در آنها روایات مجعول نیز وجود دارد، حدیث نقل می کند. از این رو، برخی از منابع تفسیر روایی بحرانی، منابع موثقی نبوده اند. او درباره هر آیه که روایت تفسیری برای آن نقل شده، به نقل آن روایت پرداخته و از تفسیر دیگر آیات درمی گذرد، از این جهت تفسیر او تمامی یا غالب آیات را فرانمی گیرد. تفسیر او، جدای از نقاط ضعف، در فراهم آوردن روایات گرانقدر کتابی ارزشمند بوده و از جمله کامل ترین تفاسیر روایی است. (۹)
۷٫ نورالثقلینتألیف عبدعلی بن جمعه عروسی حویزی ( م/ ۱۱۱۲ق )، از علما و محدثان قرن دوازدهم به زبان عربی است. تفسیر او روایی و بر شیوه تفسیر برهان علامه بحرانی است. او به روایاتی که ذیل آیات رسیده، می پردازد. هدف او گردآوری روایات تفسیری در حد امکان بوده است، ولی به نقد و بررسی آنها نپرداخته است. او روایات معصومین علیهم السلام را که برخی تفسیر، تأویل، استشهاد و برخی تطبیق است، بیان کرده است؛ به نظر می رسد در تفسیر او، روایات ضعیف نیز وجود دارد.حویزی در نقل روایات از کتابهای ارزشمندی چون معانی الاخبار صدوق، توحید صدوق، خصال صدوق و تفسیر عیاشی بهره برده و روایات تفسیری را بدون بررسی دلایل و اسناد آنها، ولی همراه با گزینش در طبقه بندی و انتخاب بهترین روایات، جمع آوری کرده است، گرچه در مواردی از روایات نادرست نیز استفاده کرده است. حویزی برای اثبات فضایل اهل بیت علیهم السلام، بسیار تلاش کرده و روایاتی را که در تفسیر آیات، درباره شأن نزول آیات از اهل بیت علیهم السلام بوده و همچنین روایاتی را که در تطبیق مضامین آیات بر اهل بیت علیهم السلام وجود داشته، بیان کرده است. (۱۰)
۸٫ المعینتفسیر المعین، تألیف مولی نورالدین محمد بن مرتضی کاشانی ( م/ ۱۱۱۵ق ) به زبان عربی است. او بر جمع آوری روایات بسیار اهتمام می ورزیده و بدین جهت به « اخباری » نیز معروف شده است. تفسیر او موجز است و تمامی آیات قرآن را فرا می گیرد. وی در تفسیر خویش به ذکر روایات و توضیح آیات پرداخته است.مولی نورالدین معتقد بوده که در برابر اصولیان، باید به احیای حدیث و روش سلف مبادرت کرد و در مقدمه تفسیر المعین، مباحثی را در اهمیت تفسیر قرآن بیان داشته و اشاره کرده که اهتمامش بر آن خواهد بود که تفسیری کوتاه، موجز و در حدّ توضیح معانی آیات ارائه کند. (۱۱)
۹٫ کنز الدقائق و بحرالغرائبتألیف میرزا محمد مشهدی ( م/ ۱۱۲۵ق ) به زبان عربی است. او میرزا محمدبن محمدرضا بن اسماعیل قمی، معروف به مشهدی و از عالمان امامیه در قرن دوازدهم است. وی عالمی فاضل، ادیب، محدث، مفسر و معاصر علامه محمدباقر مجلسی و فیض کاشانی بوده است. تفسیر او دربردارنده تمام آیات قرآن و روایات تفسیری اهل بیت علیهم السلام است. او در تفسیر خود به مطالب بلاغی، ادبی و عقلی نیز پرداخته است.مشهدی پس از بیان فضایل هر سوره و ثواب قرائت آن، به روایات تفسیری آیات نیز می پردازد. اعراب و بلاغت آیات را متذکر شده و در مواردی به بررسی اقوال مفسران و ترجیح برخی بر دیگری مبادرت کرده است. در تفسیر آیات به مسائل کلامی و اعتقادی بر طبق اعتقادات امامیه می پردازد و به نظر مخالفان اشاره می کند. در آیات الاحکام هم به تفسیر فقهی آن براساس روایات اهل بیت علیهم السلام اشاره می کند. درباره اسرائیلیات و روایات مربوط به آنها، بسیار تلاش می کند تا از ذکر آنها بپرهیزد. تفسیر او از گرانسنگ ترین تفاسیر روایی به شمار می رود. (۱۲)
۱۰٫ الجوهر الثمین فی تفسیر الکتاب المبینتألیف سید عبدالله شبّر کاظمی نجفی ( م/۱۲۴۲ق ) از مفسران قرن سیزدهم و از عالمان بزرگ و برجسته شیعه است. الجوهر الثمین به زبان عربی بوده و دربردارنده تمامی آیات قرآن و تفسیر وسیط شبّر به شمار می رود. او دارای تفسیر کبیر و تفسیر صغیر نیز می باشد؛ تفسیر کبیر او به صفوه التفاسیر و تفسیر صغیر او به تفسیر الوجیز معروف است. تفسیر صغیرش تلخیصی از تفسیر کبیر اوست.او به علت کثرت تصنیفات و موفقیت در تدوین آنها، به مجلسی دوم معروف شده است. شبّر در حدیث، تفسیر، فقه و لغت استاد و دارای تألیفات فراوانی بوده است. روش تفسیری او روایی است و در مواردی به جنبه عقلی و اجتهادی نیز پرداخته است. او روایات معصومین را ذکر کرده و از تفسیر قمی و کتاب بحارالانوار روایت نقل می کند، ولی به ذکر سند آنها اهتمام نمی ورزد. شبّر از پرداختن به بیان اسرائیلیات خودداری کرده، همچنین در تفسیر الجوهرالثمین از ورود به تفصیل آیات فقهی، دوری می گزیند. (۱۳)
۱۱٫ بحرالعرفان و معدن الایمانتألیف شیخ محمد صالح برغانی (م/۱۲۷۱ق ) به زبان عربی است و مطالبی گسترده دارد. به نظر می رسد او سه تفسیر بزرگ، متوسط و کوچک دارد که تفسیر بزرگ آن در هفده جلد بزرگ، و در حجم بحارالانوار و به شیوه روایی است. وی به بیان مسائل کلامی و ادبی در تفسیر اهتمام ورزیده و بر معانی ظاهر و باطن آیات و ذکر روایاتی که در ذیل هر آیه آمده، مبادرت کرده است. مطالبی را نیز درباره اعراب، لغت و نزول آیات آورده است.او تمامی روایات را، اعم از صحیح و غیرصحیح، جمع آوری نموده و در ذیل آیات ثبت کرده است تا مجموعه ای از تفاسیر روایی به شکل کامل جمع آوری شده باشد. در مقدمه می گوید: « آنچه نقل می کنم و ظاهر آن مخالف اجماع طائفه است، قصد من از آن اعتقاد و عمل کردن به آن نیست، هدف جمع آوری روایات و احادیث بوده و خواسته ام خوانندگان بدانند که بعضی از روایات چگونه و از چه طریق نقل شده است. » تفسیر دیگر او به نام کنز العرفان فی تفسیر القرآن است که برخی آن را تفسیر بزرگ او دانسته اند. کتاب معدن الانوار نیز منسوب به اوست که بیشتر به جنبه لغوی در تفسیر قرآن عنایت داشته است. (۱۴)
۱۲٫ مقتنیات الدرر و ملتقطات الثمرتألیف سیدعلی حائری طهرانی ( م/ ۱۳۴۰ق ) از عالمان بزرگ شیعه عراق در قرن سیزدهم و چهاردهم به زبان عربی است. تفسیر حائری شامل تمامی آیات قرآن بوده و به بیان جنبه های اجتماعی و تربیتی نیز پرداخته است.او در ذیل بعضی آیات به تناسب، برخی از روایات را با ذکر مصدر آنها، البته بدون سند، بیان داشته و روایات مربوط به فضایل سوره ها و اسباب نزول را نیز ذکر کرده است. اما در بیان روایات به نقد و بررسی و ترجیح آنها نمی پردازد. روایات مربوط به اسرائیلیات را ذکر کرده و به اقوال مفسران از صحابه و تابعیان استشهاد کرده است. (۱۵)
۱۳٫ نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن و تبیین الفرقانتألیف محمد بن عبدالرحیم نهاوندی (م/۱۳۷۰ق ) از بزرگان شیعه و به زبان مزجی ( عربی و فارسی ) است. او فقیه، مفسر، محدث و حافظ بسیار پرتلاش قرآن بوده است؛ زمانی که تفسیرش را به پایان رساند، در یک حادثه آتش سوزی، تمامی آن سوخت و او مجدداً پس از تلاش بسیار، آن را دوباره احیا نمود. تفسیر نهاوندی دربردارنده تمامی آیات و نکات بیانی، لغوی و فقهی است.روش غالب او در تفسیر، جنبه روایی و پرداختن به تفسیر آیات براساس روایات است. او در مقدمه تفسیر، به مباحث مقدماتی در علوم قرآنی پرداخته و در تفسیر خود، از کتابهای تفسیری شیعه و اهل سنت مانند جوامع الجامع، بحارالانوار، الصافی، مفاتیح الغیب، اتقان و روح البیان، در ذکر روایات، بهره برده است. نهاوندی به روایات نبوی صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام در توضیح آیات توجه نموده و در مواردی به بیان و نقد تاریخی و رجالی آنها پرداخته و تلاش کرده تا از اسرائیلیات دوری گزیند. گفتار مفسران را بررسی کرده و به بیان دیدگاههای اعتقادی شیعه می پردازد. همچنین به مسائل کلامی، عقلی و نظری اهتمام داشته است. از این رو، برخی روش غالب او را غیر روایی دانسته اند. (۱۶)
۱۴٫ التبیین فی شرح آیات المواعظ و البراهینتألیف شیخ میرزا ابوتراب شهیدی ( م/۱۳۷۵ق ) از عالمان امامیه در تهران به زبان فارسی است. شهیدی در سراسر تفسیر خود به روایات پرداخته و به مسائل کلامی هم اهتمام خاصی داشته است. شیوه او در تفسیر، نخست تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر براساس روایات معصومین علیهم السلام و سپس اجتهاد و استنباط با گرایش کلامی و فلسفی بوده است. او تلاش کرده در تفسیر، از جنبه فلسفی و اعتقادی روایات بسیار بهره مند شود، از این رو، تفسیر او تمام مسائل کلامی، حکمی و روایی را دربرمی گیرد. (۱۷)
۱۵٫ تفسیر اثنی عشریتألیف حسین بن احمد حسینی شاه عبدالعظیمی ( م/۱۳۸۴ق ) به زبان فارسی است. او تفسیری روان، ساده و قابل فهم برای همگان نگاشته است. تفسیر او تا حدودی به بررسی تفصیلی آیات پرداخته و مقدمه ای در زمینه ارزش تفسیر، منع از تفسیر به رأی، اسباب نزول و اعجاز قرآن فراهم آورده است. در تفسیر هر سوره، به بیان فضیلت و علت نام گذاری آن سوره می پردازد؛ سپس به تفسیر آیات براساس روایات، بدون ذکر سند و راوی حدیث مبادرت می کند.وی در مواردی به نقل و نقد اقوال و بیان مسائل اعتقادی و کلامی پرداخته، اما در آیات فقهی، به تفصیل از آنها بحث نکرده، بلکه بر تفاسیر تبیان، مجمع البیان، برهان، نورالثقلین و صافی اعتماد کرده و از آنها بهره برده است. تلاش نموده از اسرائیلیات دوری کند و بر ناقلان آنها، اعتراض کرده است. در ذیل آیات به نکات تفسیری و شکل روان آنها و نیز به جنبه هدایتی قرآن، توجه کرده است. (۱۸)
۱۶٫ الجدید فی تفسیر القرآن المجیدتألیف شیخ محمد حبیب الله سبزواری ( م/ ۱۴۰۹ق ) به زبان عربی است. این تفسیر موجز و دربردارنده تمامی آیات قرآن و دارای مباحث کلامی، فقهی، لغوی، اعراب و قرائات است. او به ذکر روایات تفسیری اهتمامی خاص داشته و آنها را از تفاسیر روایی شیعه و کتاب کافی، روایت کرده و از ذکر روایات اسرائیلیات نیز خودداری کرده است. از روایات برای تفسیر روایی- تحلیلی و هدایتی استفاده کرده و ضمن دوری از مباحث فنی و استدلالی سعی کرده نکات تحلیلی و اعتقادی مهم آیات را به زبان عربی روان بیان کند.او از تفاسیر قبل از خود، مانند تفسیر البرهان و عیاشی متأثر بوده و در ذیل آیات مربوط به اعتقادات، از کلام و اعتقادات شیعه دفاع کرده و به بررسی و نقد گفتار دیگران پرداخته است و چون مؤلف فقیه بوده، به تفسیر آیات فقهی پرداخته و بر آنها استدلال کرده است. (۱۹)
۱۷٫ اطیب البیان فی تفسیر القرآنتألیف سید عبدالحسین طیّب ( م/ ۱۴۱۱ق ) به زبان فارسی است. او از فقیهان و مفسران امامی مذهب و صاحب کتاب الکلم الطیّب فی العقائد است. تفسیر او شامل تمامی آیات قرآن و به فارسی روان و قابل فهم برای عموم است. او به ذکر و بیان روایات تفسیری اهتمام داشته و با بیان روایات پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام سعی کرده است که روایات صحیح را ذکر کند و از پرداختن به روایات ضعیف خودداری نماید.طیّب در مقدمه تفسیر خود، به مقدمات تفسیر و مباحث علوم قرآنی پرداخته است. مباحث تفسیری را به شکل سؤال و جواب مطرح کرده و در مسائل لغوی، به اختصار بسنده کرده است. او بدون پرداختن به تفسیر آیات فقهی و ورود در آنها، بیشتر به مباحث تربیتی، اخلاقی و اعتقادی در جهت اقناع عامه، مبادرت ورزیده است. روایات تفسیری از بحارالانوار ذکر کرده و به روایات سبب نزول و قصص پرداخته است، البته از تفسیر قران به قرآن و سیاق آیات هم بهره برده است. (۲۰)
۱۸٫ احسن الحدیثتألیف سیدعلی اکبر قرشی، از مفسران معاصر، به زبان فارسی و دربردارنده تمامی آیات قرآن است. او علاوه بر مباحث لغوی و اعتقادی به ذکر روایات نیز اهتمام داشته و اخبار اهل بیت علیهم السلام را از کتابها و تفاسیر روایی نقل کرده است. نخست به تفسیر آیه به آیه و سپس به نقل و بررسی روایات در ذیل آیات و کلمات مفسران پرداخته و به جنبه درایی و علمی نیز در توضیح آیات، توجه کرده است. کتاب تفسیری او روان، ساده و دارای جهت گیری تربیتی و بحثهای اجتماعی و هدایتی است. از این رو، تفسیر او تفسیری تربیتی و اجتماعی است. (۲۱)
۱۹٫ تفسیر جامعتألیف سید ابراهیم بروجردی از علمای معاصر به زبان فارسی است. او به جنبه روایی و جمع آوری آنها، مبادرت کرده و در معانی آیات و تفسیر آنها، روایات معصومین علیهم السلام را نقل می کند. تفسیر جامع، جامع روایات تفسیری منسوب به امام حسن عسگری علیه السلام، تفسیر عیاشی و علی بن ابراهیم قمی است که روایات آنها را جمع و بیشتر به ترجمه آنها توجه کرده است.او نظریات مفسران شیعه را در آیات فقهی، در حد امکان بیان می دارد و به نقل قصه ها، اخبار و روایات مربوط به آنها، همت گماشته است. (۲۲)
۲۰٫ دیگر تفاسیرتفاسیر دیگری نیز وجود دارد که از جنبه روایی برخوردارند، ولی چون روش آنها، متفاوت بوده، در بخش مخصوص و موردنظر آنها آمده است. در این بخش، فقط به نام و گرایش غالب آنها اشاره شده و شرح هریک در بخش خاص خود ذکر می شود:۱٫ مجمع البیان، طبرسی ( م۵۴۸ق )، تفسیر جامع.۲٫ روض الجنان، رازی ( م۵۳۵ق )، تفسیر جامع.۳٫ لوامع التنزیل، رضوی ( م۱۳۲۴ق )، تفسیر کلامی.۴٫ مخزن العرفان، نصرت بیگم ( م۱۴۰۳ق )، تفسیر اجتماعی.۵٫ روان جاوید، میرزا محمد ثقفی ( م۱۴۰۶ق )، تفسیر تربیتی.۶٫ الوجیز فی تفسیر القرآن، علی دخیل ( معاصر )، تفسیر اجتماعی.
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ خرمشاهی، دانشنامه قرآن، ص ۷۳۰٫۲٫ آقابزرگ طهرانی، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۴، ص ۲۹۵٫۳٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۲۲٫۴٫ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۴، ص ۳۰۲٫۵٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۲۵٫۶٫ قمی، تفسیر قمی، ج۱، ص ۳۵٫۷٫ ایازی، المفسرون، ص ۶۷۹٫۸٫ همان، ص ۵۰۰٫۹٫ همان، ص ۱۹۸؛ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۳۰٫۱۰٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۲۷٫۱۱٫ خرمشاهی، دانشنامه قرآن، ص ۷۵۸۱۲٫ ایازی، المفسرون، ص ۵۹۳٫۱۳٫ همان، ص ۴۲۸٫۱۴٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۴۴؛ جوادی، دائره المعارف تشیع، ج۴، ص ۵۵۴٫۱۵٫ ایازی، المفسرون، ص ۶۵۹٫۱۶٫ همان، ص ۷۱۸٫۱۷٫ جوادی، دائره المعارف تشیع، ج۱، ص ۳۹۱٫۱۸٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۶۶۳٫۱۹٫ ایازی، المفسرون، ص ۴۱۴٫۲۰٫ همان، ص ۱۴۳٫۲۱٫ همان، ص ۱۲۳٫۲۲٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۶۸۹٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول