شیعیان از آغاز تاریخ خود، به عنوان پیروان امام على (ع) نقش چشمگیرى در تعالى فرهنگ قرآنى و تبیین و تفسیر وحى داشتند. زیرا آنان پس از پیامبر (ص) بنا بر وصیتحضرت رسول (ص) به اهل بیتش مراجعه نمودند و از آنجا که اهل بیت پیامبر (ص) براى قرآن جایگاه و نقش ویژهاى قائل بودند و امام على (ع) در میان همه مسلمین پس از پیامبر (ص) نخستین مفسر و باب علم نبى بود، با اقامه سنت نبوى و ترویج فرهنگ علوى به تفسیر قرآن روى آوردند.
مفسران شیعه از زمان حضرت على (ع) تا به امروز موفق شدهاند هزاران جلد و صدها دوره تفسیر قرآن را به عالم اسلام تقدیم نمایند. علامه بزرگوار شیخ آقا بزرگ طهرانى در کتاب نفیس الذریعه تا سال ۱۳۶۲ هجرى قمرى از تعداد ۳۵۴ دوره تفسیر قرآن که به تفسیر همه قرآن یا بخشى از آن پرداختهاند نام مىبرد. بدون شک در طى بیش از نیم قرن اخیر نیز افزون از دهها دوره تفسیر به این مجموعه گرانقدر افزوده شده است.
تفاسیر مهم شیعه
1- تفسیر قمى:
مؤلف: على بن ابراهیم بن هاشم قمى ( متوفى ۳۰۷ ه.ق ) ۹۱۹ میلادى.معرفى: تفسیر قمى اثر جاودان و ماثورى از امامین همامین ابو جعفر امام محمد باقر (ع) از طریق ابن الجارود و از امام جعفر صادق (ع) از طریق على بن ابراهیم بن هاشم قمى است.
این تفسیر یکى از قدیمىترین و اصیلترین تفاسیر امامیه است و در تمام تفاسیر شیعه از آن استفاده و بهره بردارى مىشود. و روش آن، روش نقلى است و با جمعآورى احادیث تفسیرى آن دو امام بزرگوار تنظیم شده است. برخى از روایات این تفسیر ضعیف و مخدوش است.
عنوان معروف: تفسیر على بن ابراهیم القمى
مذهب مؤلف: شیعه اثنى عشریه
زبان: عربى
تعداد جلد: ۲ جلد
2- تفسیر تبیان
عنوان المعروف: تفسیر التبیان الجامع العلوم القرآن
مؤلف: ابو جعفر محمد بن الحسن بن على الطوسى، معروف به شیخ طوسى
ولادت: سال ۳۸۵ هجرى قمرى – ۹۶۵ میلادى، وفات: ۴۶۰ هجرى قمرى – ۱۰۶۷ میلادى
زبان: عربى
تعداد مجلدات: ۱۰ جلد
معرفى تفسیر: تفسیر تبیان نخستین تفسیر جامع شیعى است که شامل تمام مباحث و علوم قرآنى است. این تفسیر یکى از اصیلترین و جامعترین تفاسیر به شمار مىآید، که منبع و ماخذ اصلى بسیارى از تفاسیر شیعه به شمار مىرود. تفسیر تبیان، جامع و دربر گیرنده تمام فنون و علوم مربوط به قرآن تا عصر نگارش مىباشد. در این تفسیر، قرائت، اعراب گذارى، بیان محکم و متشابه و پاسخ به شبهات ملحدین داده شده است. تفسیر تبیان که بیشتر جنبه کلامى و ادبى دارد براى مطرح ساختن عقاید شیعه امامیه و مردود شمردن نسبتهاى نارواى مخالفان نگاشته شده است.
3- مجمع البیان
عنوان معروف: مجمع البیان فى تفسیر القرآن
مؤلف: ابو على الفضل بن الحسن الطبرسى
ولادت: ۴۶۸ ه. ق – ۱۰۷۶ میلادى، وفات: ۵۴۸ ه. ق – ۱۱۵۴ میلادى
مذهب مؤلف: شیعى اثنى عشرى
زبان تفسیر: عربى
تاریخ تالیف: ۵۳۶ ه.
تعداد جلد: ۱۰۰ جزء در ۵ مجلد
معرفى تفسیر: مجمع البیان به اتفاق آراء شیعه و اهل تسنن، در جامعیت، اتقان، استحکام مطالب، بى نظیر بودن ترتیب و تنظیم آنها و در روش تفسیر و تبیین مفاهیم آیات شریفه، منزلتخاص و جایگاه ویژهاى دارد. شیخ محمد شلتوت رئیس اسبق دانشگاه الازهر مىگوید: مجمع البیان در بین کتابهاى تفسیرى قرآن بىهمتاست. (طبقات مفسران شیعه/ج ۲). مجمع البیان شامل مباحثى چون قرائت، اعراب، لغات، بیان مشکلات، ذکر موارد معانى و بیان، شان نزول آیات، روایات وارده و شرح و تبیین قصص و حکایات است. این تفسیر تا حد زیادى متاثر از تفسیر التبیان شیخ طوسى است. (دانشنامه قرآن/ج ۱، ص ۷۵۰)
4- المیزان
عنوان معروف: المیزان فى تفسیر القرآن
مؤلف: علامه محمد حسین طباطبائى
ولادت: ۱۳۲۱ ه.ق – ۱۹۰۳ میلادى، وفات: ۱۴۰۲ ه.ق. ۱۹۸۱ میلادى.
مذهب مؤلف: شیعى اثنى عشریه
زبان تفسیر: عربى (به زبان فارسى نیز ترجمه شده است).
تاریخ تالیف: ۱۳۷۵ ه.ق.
تعداد جلدها: ۲۰ جلد
معرفى تفسیر: المیزان یکى از بزرگترین آثار علمى علامه طباطبائى، به حق در نوع خود کم نظیر و یکى از مهمترین تفاسیر قرون اخیر در بین مسلمین است و پس از تفسیر تبیان شیخ طوسى و مجمع البیان طبرسى بزرگترین و جامعترین تفسیر شیعى از نظر قوت علمى و مطلوبیت روش تفسیرى است. ویژگى مهم این تفسیر بهکارگیرى روش تفسیرى قرآن به قرآن است. یکى از ابعاد چشمگیر المیزان پرداختن به مسائل روز چون حکومت، آزادى، عدالت اجتماعى و … است که در هر بحث پس از بیان نظر اسلام و خصوصا شیعه به بررسى و پاسخ شبهات و اشکالات مخالفان مىپردازد. جنبه مهم دیگر این تفسیر عنایتبه بحثهاى علمى، فلسفى و کلامى است.
5- نور الثقلین
عنوان معروف: تفسیر نور الثقلین
مؤلف: شیخ عبد على بن جمعه العروسى حویزى
وفات: ۱۱۱۲ ه.ق – ۱۷۰۰ میلادى.
مذهب مؤلف: شیعه اثنى عشرى.
زبان تفسیر: عربى
تعداد جلد: ۵ جلد.
معرفى تفسیر: تفسیر نور الثقلین تفسیرى است روائى که در بر گیرنده بخشى از آیات قرآن است که درباره آن روایاتى از پیامبر اکرم و اهل بیت عصمت و طهارت وارد شده است. هدف مفسر، فقط گردآورى اخبار مربوط به آیات است نه تایید آنچه نقل کرده، زیرا مؤلف به این نکته تصریح مىکند که هدف از گردآورى فراهم آوردن فرصت تحقیق بیشتر در روایات تفسیر است از این رو حتى روایاتى را که با اجماع شیعه مخالف بوده است نیز ذکر کرده است.
به دلیل آشنائى حویزى با مشکلات اخبار تفسیرى، محققان کار وى را در مقایسه با دیگر گردآورندگان احادیث تفسیرى، دقیقتر و با حسن سلیقه بیشتر ارزیابى کردهاند.
6- تفسیر نمونه
عنوان معروف: تفسیر نمونه
مؤلف: آیت الله ناصر مکارم شیرازى و جمعى از دانشمندان
ولادت: ۱۳۴۷ ه.ق – ۱۹۲۶ میلادى
مذهب مؤلف: شیعه اثنى عشرى
زبان تفسیر: فارسى (به زبانهاى انگلیسى، عربى و اردو نیز ترجمه شده است)
تعداد جلدها: ۲۷ جلد
معرفى تفسیر: تفسیر نمونه از متداولترین تفاسیر فارسى عصر ماست که به زبان ساده و گویا و قابل استفاده براى عموم به نگارش در آمده و مورد استقبال اقشار مختلف قرار گرفته است. این تفسیر شامل همه آیات قرآن کریم بوده و مهمترین ویژگى آن عصرى و اجتماعى بودن است. زیرا مناسب با نیازها و پرسشهاى عصر پیام قرآن را با زبان روز تبیین کرده و از مباحث فنى و کلاسیک ادبى پرهیز نموده است. جلوه دیگر این تفسیر در گرایش به جنبههاى هدایتى و تربیتى است که مؤلفان آن را تعقیب مىکنند. شیوه ارائه مطالب در این تفسیر چنین است که در آغاز، پس از بیان نکات کلى و عام در هر سوره، به فضاى حاکم بر سوره، سبک و سیاق و موضوعات مهم مطرح شده در سوره اشاره مىشود، آنگاه به مضمون آیه پرداخته و با روشى تحلیلى مسائل زندگى و هدایت انسان تشریح مىشود.
تفاسیر اهل تسنن
1- جامع البیان
عنوان مشهور: تفسیر الطبرى، المسمى به «جامع البیان فى تفسیر القرآن
مؤلف: ابوجعفر محمد بن جریر بن یزید الطبرى
ولادت: ۲۲۴ ه – ۸۳۹ میلادى، وفات: ۳۱۰ ه – ۹۲۵ میلادى.
مذهب مؤلف: شافعى
زبان تفسیر: عربى
تاریخ تالیف: ۳۰۶ ه.
تعداد جلدها: ۱۲ جلد
معرفى تفسیر: این تفسیر از قدیمترین، اساسىترین، علمىترین و مشهورترین تفاسیر قرآن کریم است.
جامع البیان نخستین و مهمترین مرجع تفاسیر ماثور است. اما نظر به آنکه مشتمل بر مباحث نظرى و استنباطى بسیارى است، در عصر خود از تفاسیر عقلى نیز به شمار مىآمد. اما بعدها که تفاسیر به راى مهمى نگارش یافتند از اهمیت نظرى آن کاسته شد. ذهبى به نقل از سیوطى مىنویسد: تفسیر محمد بن جریر از اندیشمندترین و بزرگترین تفاسیر است که مؤلف دانشمندش به توجیه و ترجیح اقوال، اعراب قرآن، مباحث استنباطى مىپردازد و همین ویژگىهاست که آن را از تفاسیر پیش از خود ممتاز مىسازد.
روش طبرى در تفسیر خود مبتنى بر تفسیر آیات قرآن کریم با ذکر استشهاداتى از گفتههاى صحابه و تابعین است اما به صرف نقل روایات اکتفا نمىکند، بلکه به توجیه و ترجیح گفتهها نیز مىپردازد. طبرى سختبا تفسیر به راى مخالف است.
2- مفاتیح الغیب
عنوان مشهور: تفسیر کبیر، همچنین تفسیر مفاتیح الغیب یا تفسیر فخر رازى.
مؤلف: ابو عبدالله محمد بن الحسین الطبرستانى الرازى معروف به فخر الدین رازى
ولادت: ۵۴۳ ه. – ۱۱۴۹ میلادى، وفات: ۶۰۶ ه. – ۱۲۱۰ میلادى
مذهب مؤلف: شافعى اشعرى
زبان تفسیر:عربى
تاریخ تالیف: حدود ۶۰۳ ه.
تعداد جلدها: ۳۲ جلد در ۱۶ مجلد
معرفى تفسیر: تفسیر کبیر از منابع مهم تفسیر به راى با رویکرد عقلى به شمار مىرود. ویژگیهاى مهم آن را مىتوان چنین خلاصه کرد. مؤلف این اثر به تناسب آیات و سور در تفسیر خود عنایتى خاص داشته و کمترین مناسبتى که به نظرش مىرسیده یادآور مىشده است و با عنایتبه همین ویژگى از میان دیگر تفاسیر ممتاز است. مباحث کلامى به ویژه رد آراى معتزله و کرامیه جایگاه ویژهاى در این تفسیر دارد.
تفسیر کبیر گستره وسیعى از دانشهاى مختلف را فرا روى قرآن پژوه سختکوش باز مىگشاید. این تفسیر از بسیارى از جوانب تفسیرى جامع به شمار مىرود. مباحث فقهى، اصول فقه، مسائل فلسفى هر یک در جاى خود با دقت و حوصله مطرح شده است. رازى در تفسیر خود حتى به مباحث ریاضى و طبیعى هم عنایت دارد.
3- الدر المنثور
عنوان مشهور: الدر المنثور فى التفسیر بالماثور
مؤلف: جلال الدین ابو الفضل عبد الرحمن بن ابى بکر السیوطى
ولادت: ۸۴۹ ه. – ۱۴۴۵ میلادى وفات ۹۱۱ ه. – ۱۵۰۵ میلادى.
مذهب مؤلف: شافعى اشعرى
زبان تفسیر: عربى
تاریخ تالیف: ۸۹۸ ه
تعداد جلدها: ۸ جلد
معرفى تفسیر: سیوطى پیش از نگارش این تفسیر کتابى دیگر تحت عنوان ترجمان القرآن تالیف کرد. مشتمل بر تفاسیر پیامبر اکرم (ص) از آیات قرآن کریم که بیش از ده هزار حدیث مرفوع و موقوف را با ذکر سند در خود جاى داده بود، که اسناد تکرارى بسیارى در آن آمده بود در نهایتبه این نتیجه رسید که مطالعه چنین کتابى ممکن است ملالآور باشد در نتیجه ترجمان القرآن را مختصر و سندها را جذف کرد. نام این مختصر را الدر المنثور نهاد. الدر المنثور کاملا روائى است و براى راهیابى به روایات گذشتگان در تفسیر بسیار مفید، مؤلف پس از ذکر روایت هیچ نظر شخصى را ابراز و جرح و تعدیل نمىکند و به ضعف و صحت روایات اشارتى ندارد. بلکه تنها آراى سلف پیرامون تفسیر را در آن گرد آورده است. منابع عمده کتاب صحاح سته است و تفسیر طبرى است.
4- الکشاف
عنوان مشهور: الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الاقاویل فى وجوه التاویل
مؤلف: جار الله محمود بن عمر الزمخشرى
ولادت: ۴۶۷ ه. – ۱۰۷۵ میلادى، وفات: ۵۳۸ ه. – ۱۱۴۴ میلادى
مذهب مؤلف: حنفى معتزلى
زبان تفسیر: عربى
تاریخ تالیف: ۵۲۶ ه الى ۵۲۸ ه
تعداد جلدها: ۴ جلد
معرفى تفسیر: زمخشرى این تفسیر را در مدت دو سال و اندى در مجاورت بیت الله الحرام نگاشت. ویژگى اصلى این تفسیر بیان اعجاز و زیبائى نظم و بلاغت قرآنى است که زمخشرى به این اعتبار مفسرى نوآور و صاحب سبک به شمار مىآید. هدف اصلى تفسیر کشاف پى بردن و بیان گنجینه بلاغى موجود در قرآن کریم است که عرب را از معارضه با آن باز داشته است. از این رو تمام مفسرانى که پس از او تفسیرى نوشتهاند از کشاف بهرهها بردهاند و حتى برخى عبارتهاى او را به کار گرفتهاند. تفسیر کشاف بسیار خوشخوان و فارغ از پیچیدگیهاى لفظى است. طرح مباحث فقهى ذیل آیات احکام به طور مختصر است و مفسر چنانکه در مباحث اعتقادى متعصب است در مباحث فقهى تعصبى ندارد. اسرائیلیات نیز در تفسیر کشاف آمده اما مؤلف به نحوى بر ضعف آن اشاره مىکند.
5- کشف الاسرار و عده الابرار
عنوان کامل: کشف الاسرار و عده الابرار معروف به تفسیر خواجه عبدالله الانصارى مؤلف: ابوالفضل رشید الدین احمد بن ابى سعد المیبدى
وفات: حدود سال ۵۲۰ هجرى – ۱۱۲۶ میلادى
مذهب مؤلف:شافعى اشعرى
زبان تفسیر: فارسى
تاریخ تالیف: ۵۲۰ هجرى
تعداد جلدها: ۱۰ جلد
معرفى تفسیر: تفسیر کشف الاسرار، شرح و تفصیلى بر تفسیر خواجه عبدالله بن محمد الانصارى الهروى به شمار مىرود و از تفاسیر ادبى زبان فارسى و گنجینههاى عرفانى محسوب مىگردد. در این تفسیر آیات قرآن در سه نوبت مورد تحلیل قرار گرفته. در نخستین نوبت فقط به ترجمه تحت الفظى آیات اکتفا شده است. در نوبت دوم بحث درباره قرائت کلمات و نکات لغوى و صرفى و نحوى و اخبار و احادیث مربوط به آیات و شان نزول آن مىشود. در نوبتسوم آیات را به مذاق صوفیان و عارفان توجیه مىکند. این کتاب گنجینه گرانبهایى از لغات، امثال، تشبیهات و تعبیرات فارسى است. از این گذشته در این کتاب مطالب فقهى، کلامى، عرفانى و اخلاقى نیز مورد توجه و عنایت مؤلف بوده است.
هیچ نظری وجود ندارد