توسل به اهل بیت(ع) در سیره علما

– توسل و عشق به اهل بیت – علیهم السلام- در معارف دین:
توسل و عشق وافر به پیامبر اكرم – صلی الله علیه وآله – و اهل بیت ایشان – علیهم السلام- از امتیازات خاص فرهنگ تشیع به شمار می رود كه ریشه در آیات نورانی وحی و فرمایشات معصومین – علیهم السلام- دارد. در نظر شیعه نبی مكرّم اسلام – صلی الله علیه وآله – و اهل بیت ایشان وسائط فیض الهی هستند كه خداوند از طریق ایشان بركات خویش را بر بشر می فرستد و این وساطت هم در زمینه تكوین و هم در زمینه تشریع و هدایت بشر است و از طرف دیگر حیات و ممات ایشان یكسان است؛ از این رو تمسّك و توسل به این انوار پاك در دنیا باعث وساطت این بزرگواران نزد پروردگار و حل شدن مشكلات با افاضه الهی و موجب شفاعت آنها در قیامت می‎گردد و كسی كه قدم در راه اطاعت از دستورات آنها بنهد رستگار خواهد شد. لذا در زیارت جامعه كه از لسان مبارك امام هادی- علیه السلام- صادر گردیده،اینگونه می‎خوانیم: «مَن أتاكم نجی و من لم یأتكم هلك …من والاكم فقد والی الله و من عاداكم فقد عادی الله… بكم فتح الله و بكم یختم و بكم ینزل الغیث و بكم یمسك السماء أن تقع علی الارض …من اراد الله بدأ بكم …»[1]
«هر كس نزد شما آمد،نجات خواهد یافت و كسی كه از شما فاصله گرفت هلاك می‎شود… هر كس شما را دوست بدارد خدا را دوست داشته و هر كس با شما دشمنی كند با خدا دشمنی كرده است… به شما خداوند آغاز می‎كند و به شما پایان می‎دهد و به وسیله شما باران می‎فرستد و به وسیله شما آسمان را نگه می‎دارد… هر كه خدا را خواهد باید از طریق شما آغاز كند و به خدا تقرّب جوید…»
آیات نورانی قرآن نیز مؤیّد این سیره رائج در بین شیعه است، «یا ایها الذین امنوا اتقوا الله وابتغوا الیه الوسیله»[2]
«ای كسانی كه ایمان آورده‎اید از خدا بترسید و برای نزدیك شدن به او وسیله بجوئید»وسیله ،در این آیه شریفه معنای وسیعی دارد و هر چیزی را كه به كمك آن تقرّب به حضرت حقّ حاصل شود، شامل می‎گردد،اعم از ایمان به خدا، عبادت او، جهاد در در راه خدا و یا شفاعت پیامبر، امامان و بندگان صالح خدا. چنانچه امیر مؤمنان – علیه السلام- در موردی در ذیل این آیه فرمودند: «أنا وسیلَتُه » «من وسیله تقرّب به خدا هستم »[3]
و در مورد دیگر مصادیق «وسیله تقرّب به خدا» را ایمان، نماز، روزه و جهاد معرفی كردند، «ان افضل ما توسل به المتوسلون الی الله سبحانه الایمان به و برسوله …»[4] سیره عملی مسلمین در زمان پیامبر اكرم – صلی الله علیه وآله – بر همین منوال بوده، كه از پیامبر می‎خواستند نزد خداوند شفاعت آنها را بنماید و قرآن[5] نیز بر آن صحّه گذاشته است.[6]
روایات نیز در این زمینه بسیار است كه به ذكر یك روایت از پیامبر- صلی الله علیه وآله – اكتفاء می‎كنیم. سلمان فارسی می‎گوید: از رسول خدا شنیدم كه می فرمود: خداوند می‎فرماید ای بندگان من آیا چنین است كه كسی حاجات بزرگی از شما می‎خواهد و شما حوائج او را بر نمی‎آورید مگر اینكه كسی را نزد شما شفیع قرار دهد كه محبوبترین مردم به نزد شماست، آنگاه حاجت او را به احترام آن شفیع بر می‎آورید حال آگاه باشید و بدانید كه گرامی ترین خلق و افضل آنان نزد من محمّد- صلی الله علیه وآله – ‌است و برادر وی علی وامامان پس از وی همانان كه وسیله‎های مردم به سوی من هستند، اینك بدانید كه هر كس حاجتی دارد و نفعی را طالب است یا آنكه دچار حادثه‎ای بس صعب و زیانبار گشته و رفعِ آنرا خواهان است، باید مرا به محمّد- صلی الله علیه وآله – و آل طاهرینش بخواند تا به نیكو‎ترین وجه آن را بر‎آورم.»[7]
حال از همین روست كه زندگی عالمان راستین سرشار از ابراز عشق و علاقه به انوار مقدّس معصومین- علیهم السلام- و توجّه و توسّل به آنهاست و خود نیز اذعان داشته و دارند كه از مهمترین اسباب توفیق ایشان در رسیدن به مدارج علمی و معنوی توسّل به اهل بیت و عنایات ایشان بوده است.
– توسل و توجه به اهل بیت- علیهم السلام- در كلام بزرگان :
حضرت امام خمینی(ره): «حق تعالی شأنه، چنانچه محمّد- صلی الله علیه وآله – و دودمان او را وسایط هدایت، راهنماهای ما مقرّر فرموده و به بركات آنها امّت را از ضلالت و جهل،نجات مرحمت فرموده به وسیله شفاعت آنها، قصور ما را ترمیم و نقص ما را تتمیم فرماید و اطاعت و عبادت نا قابل ما را قبول فرماید.» [8]
«ذكر خیر اصحاب ولایت و معرفت موجب صحبت و تواصل و تناسب می‎شود و این تناسب باعث تجاذب شود و این تجاذب باعث تشافع شود كه ظاهرش اخراج از ظلمتهای جهل به انوار هدایت وعلم است، و باطنش ظهور به شفاعت است در عالم آخرت»[9]
آیت الله شیخ محمّد بهاری همدانی(ره):
«باری چون قصد زیارت اولیاء حقیقی سلام الله علیهم را بنماید اولاً باید بداند كه نفوس مقدّسه طیّبه طاهره چون از ابدان جسمانیّه مفارقت نمود و متصل به عالم قدس و مجردات گردید غلبه و احاطه ایشان به این عالم اقوی گردد و تصرفاتشان دراین نشأت بیش از سابق می شود و اطلاعاتشان به زائرین اتمّ و اكمل گردد… پس نسیم الطافشان و رشحات انوار آن بزرگواران بر زواّر و قاصدین ایشان و به جهت خواری دشمنانشان… و به امید استشفاع از برای بخشش گناهان و رجاء وصول بر فیوضات عظمیه رو به آن بزرگواران كند با مراعات آن آدابی كه در كتب مزار ثبت است»[10]
آیه الله قاضی (ره):
ایشان در ضمن توصیه به زیارات مختلف و توسّل به اهل بیت – علیهم السلام-، اینگونه به شاگردان خویش توصیه می كنند: «قرائت زیارت جامعه در هر روز جمعه،مقصودم همان زیارت جامعه معروفه است .»[11]
حضرت آیه الله العظمی بهاء الدینی (ره):
ایشان سفارش مؤكّدی نسبت به توسّل به معصومین- علیهم السلام- و بالاخص حضرت زهرا (س) داشتند و می فرمودند :«ما می دانیم هر چه را كه حضرت فاطمه (س) امضا كند از نظر پیامبر و ائمه امضا شده است كه هیچ حرفی روی آن نیست .»[12]
حضرت آیه الله بهجت (حفظه الله):
«امام عین الله ناظره است …امام زنده است، ناضر است قادر و مقتدر است. ائمه- علیهم السلام- حاضرند، می ‎بینند،جواب می دهند … التفات ما كم است… زیارت شما قلبی باشد. در موقع ورود اذن دخول بخواهید. اگر حال داشتید به حرم بروید… اگر حالتان مساعد نیست به كار مستجی دیگری بپردازید. سه روز روزه بگیرید و غسل كنید و به حرم بروید و دوباره از حضرت اجازه ورود بخواهید… همه زیارت نامه‎ها مورد تایید هستند. زیارت جامعه كبیره را بخوانید. زیارت امین الله مهّم است. قلب شما بخواند ، با زبان قلب بخوانید…»[13].
– توسل و عشق به اهل بیت (ع) در سیره عملی بزرگان :
حضرت امام خمینی (ره):
عشق و علاقه و توسّل ایشان به اهل بیت – علیهم السلام- زبانزد همه كسانی است كه با ایشان ارتباط داشته‎اند. از جمله برنامه‎های ایشان در مدّت 15 سالی كه در نجف بوده‎اند، رفتن به زیارت امیرمؤمنان – علیهم السلام- سه ساعت از غروب گذشته در هر شب و خواندن زیارت جامعه و توسّل به ایشان بوده است. ایشان در تمام زیارات مخصوص امام حسین – علیهم السلام- در این مدّت از نجف به كربلا می رفتند و در تهران هم كه بودند این زیارات از راه دور انجام می‎شد.[14]
یكی از نزدیكان امام (ره)‌می گوید: «علاقه امام به اهل بیت- علیهم السلام- در حدّ و‎صف ناشدنی است.امام عاشق آنهاست .عاشقی كه تا صدای یا حسین بلند می‎شود بی‎اختیار اشك می ریزد. ایشان كه در شهادت فرزندشان حاج آقا مصطفی (ره) یك قطره اشك نریختند»[15].
علامه امینی (ره) صاحب كتاب الغدیر:
«از ویژگیهای ایشان،عشق و ولای كامل او بود نسبت به آل محمد- علیهم السلام- عشقی وصف ناشدنی كه می توان گفت «الغدیر»نیز در اثر همین عشق نوشته شد. در مجالس با صدای بلند بر مصائب آل محمّد- صلی الله علیه وآله -‌می گریست به طوری كه دیگران و به خصوص اهل منبر و نوحه‎خوانان تحت تأثیر گریه ایشان منقلب می‎شدند،گویا یكی از آل محمّد در مجلس است و اگر گوینده مصیبت نام حضرت زهرا (س) را می برد آنگاه خون در رگهایش متراكم شده و چونان كسی كه ظلم بر ناموس او رفته فریاد می‎زد و همراه اشك بی‎امان ، از چشمانش شعله آتش بیرون می‎زد».[16]
ایشان بارها به محضر امیر مؤمنان متوسل شده بودند و حاجت گرفته بودند، آیه الله بهاء الدینی نقل كرده‎اند؛مرحوم علامه موقعی به كتابی جهت نوشتن الغدیر نیاز پیدا كرده و به محضر امیر مؤمنان(ع) متوسل می‎شوند ولی مدتی می‎گذرد خبری نمی‎شود در آن حین روزی در حرم بوده‎اند یك عرب بیابانی می ‎آید رو به ضریح كرده و با جسارت می گوید: یا علی، اگر مردی كار مرا انجام بده.و هفته بعد موقعی كه علامه در حرم بوده در همان نقطه برمی‎گردد و می ‎گوید:یا علی، مردی، كارم انجام شد. علامه ناراحت می‎شوند كه چطور حاجت ایشان روا نمی‎شود. شب در عالم رؤیا حضرت را زیارت كرده به ایشان می‎گویند: آخر آنها بدوی هستند و طبق طفولیتشان با ایشان برخورد می‎كنیم نباید آنها را معطل كرد. اما شما كه با ما آشنائی دارید، معطل هم بشوید از ارادت شما كاسته نمی‎شود. صبح فردا، پیر زنی كتابی را در دستمالی بسته محضر علامه می ‎آورد، علامه مشاهده می ‎كند كه همان كتابی است كه از حضرت خواسته بودند.[17]
آیه الله العظمی حائری یزدی (ره) مؤسس حوزه علمیه قم:
ایشان دستور داده بودند همه روزه قبل از درس كسی قدری مصیبت حضرت سیدالشهدا- علیه السلام- بخواند و سپس درس را شروع می كردند. این بزرگوار حتّی زمانی كه مرجع تقلید بودند، در جلوی دسته عزاداری در كوچه و خیابان حركت كرده و بسان مردم عادی بر سر و سینه می زدند و می فرمودند:من هر چه دارم از سیدالشهدا دارم.[18]
آیه الله حائری قبل از سفر به ایران، در كربلا زندگی می‎كردند. خواب می‎بینند كه به ایشان گفته می‎شود بیشتر از ده روز زنده نخواهند بود. ایشان خواب را فراموش می كنند. روز دهم كه روز تعطیلی بوده با دوستان به باغات كربلا می روند ناگهان ایشان تب كرده و درد شدیدی بدن او را فرا می گیرد. بالاخره او را به منزل می‎آورند و در بستر می‎افتد. آنگاه خواب خود را به یاد می‎آورد ولی دیگر در حالت احتضار قرار گرفته‎اند. مشاهده می‎كند سقف شكافته شد و مأمورین ملك الموت برای قبض روح پائین آمدند.ایشان در آن حال توسل به آقا امام حسین – علیه السلام- پیدا كرده و می‎گویند: آقا جان، من نوحه‎خوان شمایم، مردن حق است ولی دست من خالی است و ذخیره آخرت تهیه نكرده‎ام. اگر ممكن است تمدید بفرمائید. ناگهان مشاهده می كند شخصی از سقف پائین آمد و گفت: آقا تمدید فرمودند و با آن دو نفر بر‎گشتند. ایشان بعد از رفتن آنها حالشان بهتر شده و از مرگ حتمی نجات می یایند به طوری كه دیگران فكر می‎كردند مرده است. بعد از این ماجرا به ایران سفر نمودند ابتدا حوزه علمیه اراك و سپس قم را تشكیل داده و به آن رونق بخشیدند كه موجب خیر و بركت زیادی برای تشیع شد.[19]
علامه طباطبائی (ره):
آیه الله سید محمّد حسین حسینی طهرانی، درباره عشق ایشان به اهل بیت(ع) این گونه نوشته‎اند: «…نكته اوّل دل بستگی ایشان به اهل بیت – علیهم السلام- بود و در حقیقت ولای اهل بیت برای ایشان به منزله یك شمعِ شب افروز شبستانِ زندگی بود، نسبت به اهل بیت به خصوص امیر المؤمنین – علیه السلام- تا سر حدّ عشق دل بستگی داشت. هیچ به خاطر ندارم از اسم هر یك از ائمه بدون ادای احترام گذشته باشند. در مشهد كه همه ساله مشرّف می شدند و تابستان را در آن جا می‎ماندند؛ وقتی وارد صحن حرم حضرت رضا- علیه السلام- می‎شدند بارها كه در خدمتشان بودم می دیدم كه دستهای مرتعش را روی آستانه در می‎گذاشتند و با بدن لرزان از جان و دل آستانه در را می بوسیدند.گاهی از محضرشان التماس دعائی درخواست می‎شد می‎گفتند: بروید از حضرت بگیرید، ما اینجا كاره‎ای نیستیم همه چیز آن جاست.»[20]
ملاصدرا (ره):
این فیلسوف بزرگ هنگامی كه در كهك اقامت داشت و به تحقیق و بررسی مسائل فلسفی می‎پرداخت؛ گهگاه از كهك به قم می‎آمد و برای حلّ مشكلات علمی از روح مقدّس حضرت معصومه- سلام الله علیها- استمداد می‎جست، كه خود نیز در قسمتهائی از كتب خود به آن اشاره دارد.[21]
آیه الله العظمی بروجردی (ره):
ایشان فرموده بودند: «دورانی كه در بروجرد بودم، وقتی، چشمانم كم نور شده بود و به شدّت درد می‎كرد، تا اینكه روز عاشورا هنگامی كه دسته‎های عزاداری در شهر به راه افتاده بود مقداری گل از روی سرِ یكی از بچه‎های عزادار دسته ، كه به علامت عزا بر سر خود مالیده بود ، برداشتم و به چشمان خود كشیدم و در نتیجه فوراً چشمانم نور خود را باز یافت و دردش تمام شد.»[22]
مرحوم محدث قمی(ره) می‎نویسد : « این حقیر نیز، هرگاه به سبب نوشتن زیاد، چشمم ضعف پیدا می‎كند تبركّ می‎جویم به تراب مراقد ائمه – علیهم السلام- و مسّ كتابت احادیث و اخبار و بحمدالله چشمم در نهایت روشنی است.»[23]
آیه الله العظمی مرعشی نجفی (ره):
ایشان كه ارادت ویژه‎ای به خاندان پیامبر(ص) و همینطور زیارت حضرت معصومه(س) داشتند، موقعی برای تهیه جهزیه دخترشان، دست تنگ بوده ‎اند. متوسّل به حضرت معصومه(س) می‎شوند و چیزی نمی‎گذرد كه حاجت ایشان بر‎آورده شده و جهزیه دخترشان فراهم می‎گردد.[24]
آیه الله حاج سید مرتضی كشمیری(ره):
عارف كامل آیه الله قاضی(ره) فرموده‎اند: روزی در محضر آقا حاج سید مرتضی كشمیری برای زیارت مرقد حضرت ابا ‎عبدالله الحسین- علیه السلام- از نجف اشرف به كربلای معلی آمدیم و ابتدا در حجره‎ای كه در مدرسه بازار بین الحرمین بود وارد شدیم. چون به در حجره رسیدیم دیدم قفل است. مرحوم كشمیری نگاهی به من كرد و گفت: آقای قاضی می‎گویند هر كس نام مادر حضرت موسی(ع) را به قفل بسته ببرد باز می ‎‎‎‎‎شود. مادر من فاطمه زهرا (س) از مادر حضرت موسی كمتر نیست و دست به قفل برده و گفتند: «یا فاطمه» و قفل باز شد و ما وارد حجره شدیم.[25]
آیه الله العظمی بهاءالدینی (ره):
عشق و علاقه فراوان به رسول الله(ص) و شور و شوق بسیار به اهل بیت(ع) از اول كودكی در وجود ایشان بود. لذا از بچگی در حرم حضرت معصومه(س) خدمت می‎كردند و برای زوار آب می‎آوردند. ایشان جریان یكی از توسلات خویش به محضر حضرت رضا- علیه السلام- را این گونه می‎گویند: «در اولین سفری كه به مشهد مشرّف شدم، بیماری سختی داشتم، رو به سوی آن امام رئوف نموده عرض كردم : یابن رسول الله! ما با آنچه تا حال در مورد شما شنیدیم كاری نداریم تا خود مشاهده نكنیم كاری درست نمی‎شود. می‎خواهم مشاهده كنم كه شما مریض را شفا می‎دهید،» كلام ایشان تمام می‎شود. دقایقی بعد نسیم سلامتی از آستان لطف رضوی (ع) به سوی ایشان می وزد و حال ایشان خوب می‎شود.[26]
آیه الله العظمی گلپایگانی (ره):
ایشان موقعی به بیماری سختی مبتلا می‎شوند كه تشخیص پزشكان در ایران سرطان اثنی عشر و یا لوزالمعده است و ایشان را برای عمل جراحی به انگلستان می‎برند . در همان شب اوّل كه ایشان در بیمارستان بستری می‎گردند، چنانچه روش ایشان در مشكلات سخت توسّل به معصومین- علیهم السلام- بوده، متوسّل به محضر ولی عصر(عج)‌ می‎شوند صبح وقتی پزشك ایرانی همراه ایشان به سراغ معظم له می‎آید، می فرمایند: به پزشكان بگوئید: فعلا دست نگه دارند و معاینه مجدّد بشود. وقتی علّت را جویا می شوند می فرماید:« آقا امام عصر(عج) فرمودند كه من شفا پیدا كرده ام» و آزمایشات مجدّد نشان می‎دهد اثری از سرطان در وجود ایشان نیست.[27]
آیه الله میرزا شیخ محمّد جواد انصاری همدانی(ره):
ایشان توصیه زیاد به توسّل به ساحت مقدّس معصومین- علیهم السلام- در زیر آسمان داشتند و خود از این راه به مقاصد بزرگی رسیده بودند. ایشان در نامه‎ها و دستورالعملهائی كه به دوستان و طالبان معرفت داشتند، توسّل به ساحت مقدّس اباعبدالله الحسین- علیه السلام- را برای رسیدن به مقامات روحانی توصیه می‎نمودند.[28]
و اولیاء‌ خدا این گونه خاضعانه، به محضر معصومین- علیهم السلام- متوسّل می‎شدند و بركات و توفیقات بسیاری را از این طریق كسب می‎نمودند. عشق و ارادت آنها به این انوار پاك موجب عنایت آن بزرگواران به ایشان بوده و آنها را در طی مدارج معنوی و علمی رهمنون شده است.

—————————
[1]. مفاتیح الجنان ـ زیارت جامعه كبیره ـ ص90ـ شیخ عباس قمی(ره) ـ ترجمه: موسوی دامغانی ـ انتشارات علّامه، چاپ چهارم 1380.
[2] . مائده ، 35.
[3] . تفسیر المیزان ج 5 ، ص 362 مؤسسته الاعلمی بیروت 1411 هـ . ق.
[4] . نهج البلاغه ـ خ 109 ـ ص 338 ـ ترجمه: فیض الاسلام ناشر= فیض الاسلام 1366 هـ . ش.
[5] . آیه 64 سوره نساء ، اشاره به این مطلب دارد .
[6]. تفسیر نمونه ج4 ، 363 ـ ذیل آیه شریفه 35، مائده ـ جمعی از نویسندگان ، زیر نظر آیه الله مكارم شیرازی ، دارالكتب الاسلامیه طهران ، 1363 ، چاپ هشتم ـ برای مطاله بیشتر به این تفسیر مراجعه شود.
[7] . بحارالانوار ـ ج 91 ـ ص 22 ـ علامه مجلسی (ره) ـ داراحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ سوّم، 403 1 هـ . ق.
[8] . آداب الصلوه ـ ص 379ـ 380ـ امام خمینی (ره) ـ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام (ره)‌ـ چاپ اوّل 1370 هـ . ش.
[9] . همان ، 223.
[10] . تذكره المتقین، ص67 ـ77ـ شیخ محمّد بهاری همدانی (ره)ـ انتشارات نهاوندی چاپ دوّم ، 1376.
[11] . اسوه عارفان ـ(گفته‎ ‎ها و نا گفته ها درباره‌ آیه الله قاضی) ـ ص 138 ـ صادق حسن زاده، محمود طیّار مراغی ـ انتشارات مؤمنین اوّل1378.
[12]. سیری در آفاق (زندگینامه آیه الله بهاء الدینی) ـ ص 244 حسین حیدری كاشانی انتشارات تهذیب اوّل 1381.
[13]. فریادگر توحید، حضرت آیه الله بهجت ،ص 213، تهیه مؤسسه فرهنگی اهل بیت قم ، انتشارات انصاری چاپ دوّم 78.
[14] . سیمای فرزانگان ـ ص 180 ، رضا مختاری ، دفتر تبلیغات اسلامی ، 1374 ، چاپ هشتم.
[15] . هما ن ، ص181.
.[16]سیمای فرزانگان ، ص 183.
[17]. سیری در آفاق ، ص 245.
[18]. سیمای فرزانگان ، ص 192.
[19]. تجلّی عشق و عرفان ، ص 91 ، سید محمد حسین صمدی ، انتشارات نجباء، اول، 1381.
[20]. مهر تابان، ص 56 ،سید محمد حسین حسینی طهرانی ،چاپ اوّل، انتشارات باقر العلوم (بی تا).
[21]. سیمای فرزانگان، ص197 به نقل از؛ «اسفار» الحكمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه العقلیه ، ج3 ،ص 312 و 313 ملاصدرا، 9 جلد چاپ سومّ بیروت داراحیاء التراث العربی، ص 1981 م.
[22] . سیمای فرزانگان ص 186.
[23] . همان، ص 185.
[24] . تجلّی عشق و عرفان ، ص 78
[25] . مهر تابان، ص 221
[26] . حاج آقای رضا بهاء الدینی، آیت بصیرت، ص 86، سید حسن شفیعی، چاپ قدس قم، اول، 1379
[27] . تجلی عشق و عرفان، ص 98
[28] . در كوی بی نشان‎ها، ص 30 «زندگینامه‌آیه الله انصاری همدانی»، مصطفی كرمی‎نژاد، انتشارات نهاوندی ، چاپ چهارم ،1379