زمینه سازان ظهور

تحقق انقلاب عظیم حضرت مهدى علیه السلام، به عنوان بزرگ ترین تحولى که بشریت در حیات خود خواهد دید، بر پایه هایى استوار است که یکى از مهم ترین آنها، فراهم شدن یاران، همراهان و همرزمانى است که تا پاى جان براى اجراى اهداف او از پاى ننشینند.بازشناسى این عامل ما را در راه شناخت آن حاکمیت سترگ، کمک خواهد کرد و آن گاه است که در پى شناخت، سر بر جیب تفکر خواهیم برد و خویشتن را با آن شرایط و ویژگى ها، محک خواهیم زد و از خود خواهیم پرسید: آیا ما خود را براى آن روزگار آماده ساخته ایم؟ شاید آن روز، همین فردا باشد. با فهم این ویژگى ها، در خواهیم یافت که پاى رفتن این راه را داریم یا نه و آن روز موعود، در مقابله حق با باطل، در کدامین جبهه خواهیم بود.با سیرى در بوستان کلام معصومان علیهم السلام، این ویژگى ها به خوبى فرا روى ما قرار خواهد گرفت؛ پس بیاییم وضوى عشق و دل دادگى گرفته، پاى افزار تعلقات از جان خویش برگرفته، قدم در این گلستان پرگل نهیم؛ باشد تا در پایان، دسته گلى خوشبو، حاصل این گشت وگذار باشد.
در ره منزل لیلى که خطرهاست در آنشرط اول قدم آن است که مجنون باشى
این ویژگى ها را مى توان این گونه برشمرد:
1. شناخت پروردگار
خداوند متعال، فلسفه اساسى آفرینش انسان ها را عبادت و بندگى معرفى کرده۱ و این مهم، تنها زمانى حاصل مى گردد که شناخت آن ذات مقدس، فراهم آید و پس از شناخت خداوند است که راه هموار شده، موانع برطرف مى گردد.یاران مهدى علیه السلام از کسانى هستند که خداوند را آن گونه که شایسته است، شناخته اند. على علیه السلام، این شناخت والاى خداوند را در ایشان، این گونه توصیف کرده است: «مردانى موءمن که خدا را چنان که شایسته است، شناخته اند و آنان، یاران مهدى علیه السلام در آخرالزمانند» . 2امام صادق علیه السلام، ششمین ستاره فروزان سپهر ولایت، قلب هاى آنان را بسان پولاد دانسته، مى فرماید: «آنان مردانى اند که دل هایشان گویا پاره هاى آهن است؛ هیچ تردیدى نسبت به ذات خداوند، قلب هایشان را نیالاید و (قلب هایشان) از سنگ سخت تر است» . 3بنابراین، اولین قدم براى قرار گرفتن در صف یاران مهدى علیه السلام، شناخت پروردگار است. اگر این قدم برداشته شد، نوبت قدم بعدى است و آن، شناخت امام است.
2 شناخت امام زمان علیه السلام.
اگر چه شناخت امام، در هر زمان، بر پیروان لازم و ضرورى است؛ ولى چیزى که شناخت رهبر آخرین را از اهمیتى دو چندان برخوردار مى سازد، شرایط ویژه آن است. ولادت پنهان، زیست پنهان و امتحانات سخت و دشوار، بر حساسیت و سختى این معرفت افزوده است؛ به ویژه که پس از شناخت خداوند، اصل شناخت امام، بسیار دشوار و طاقت فرساست و مرغ اندیشه عموم مردم را توان پرواز تا آن قله رفیع نیست. کسى که مى خواهد از یاران حضرت مهدى علیه السلام باشد، ناگزیر مى بایست قدم دوم را نیز ثابت و استوار بردارد و شناخت آن حضرت را در رأس برنامه هاى خود قرار دهد؛ به گونه اى که حاصل این معرفت و شناخت، آن باشد که آن حضرت را همواره ناظر و شاهد اعمال و رفتار خود بداند.یاران مهدى علیه السلام، امام خویش را به بهترین وجه مى شناسند و این شناخت آگاهانه، در تمامى وجودشان رسوخ کرده است. بنابراین، یار مهدى علیه السلام شدن، بدون شناخت آن حضرت، امکان پذیر نخواهد بود.در روایات فراوانى چنین آمده است: «هر که بمیرد و امام زمان خویش را نشناسد، مرگش مرگ جاهلیت باشد» 4 و هر کس از دنیا رود، در حالى که آشنا به امام خویش باشد، همانند کسى است که در خیمه قائم علیه السلام در خدمت آن حضرت باشد. ۵اگر چه حضرت در پس پرده غیبت و پنهان زیستى است، ولى هرگز از چشم معرفت و شناخت انسان ها، پنهان و غایب نیست و آن چه از ما خواسته شده، دیدن آن حضرت با بصیرت و آگاهى است؛ نه با چشم سر؛ آن گونه که عده اى تمام همتشان ملاقات با آن حضرت است؛ غافل از این که اگر معرفت به آن حضرت نباشد، دیدن ایشان فایده کاملى نخواهد داشت و کم نبودند کسانى که همواره جمال پیامبر صلى الله علیه وآله و ائمه علیهم السلام را زیارت مى کردند، ولى بهره معرفتى چندانى از آن معصومان علیهم السلام نبردند.امام صادق علیه السلام مى فرماید: «هر آن کس که امامش را شناخت و قبل از قیام او چهره در خاک کشید، به سان کسى است که در سپاه آن حضرت، خدمت گزارى خواهد کرد؛ نه، بلکه به سان کسى است که زیر پرچم آن حضرت است» . 6بنابراین، اگر چه شوق دیدار آن حضرت و سعادت دیدنش، از اهمیت بسیارى برخوردار است، ولى از آن مهم تر، شناخت و معرفت امام است که حاصل آن، ارتباط روحى و سنخیت با آن امام همام است.امام صادق علیه السلام با تأکید، شیعیان را به شناخت خداوند، پیامبر و حجت هاى الهى فرا خوانده، این گونه توصیه فرموده است: «خدایا! خویشتن را بر من آشنا ساز که اگر تو خود را به من نشناسانى، من فرستاده تو را نتوانم شناخت. بار خدایا! رسول خویش را به من بشناسان که اگر تو رسول خود را به من نشناسانى، من هرگز از حجت تو آگاه نخواهم شد. پروردگارا! مرا از حجت خویش آگاه ساز که اگر تو حجت خود را به من نشناسانى، در دینم دچار گمراهى خواهم گشت» . 7این دعا، از حضرت مهدى علیه السلام نیز نقل شده که این، نشان از اهمیت آن دارد. ۸
3. اطاعت محض از خداوند و اولیاى او
پس از شناخت خداوند و امام زمان علیه السلام، نوبت عملیاتى ساختن اعتقاد و تبلور حقیقى آن، در اطاعت محض از آن انوار پاک است.همسو کردن رفتارها، نیت ها و جهت گیرى ها، طبق خواست رهبر، از مهم ترین ویژگى هاى رهروان است.اگر کسى در مرحله شناخت، در حد ممکن، معرفت کسب نمود، در مرحله اطاعت نیز دچار تردید نخواهد شد؛ حال آن که اگر کسى در آن مرحله، دچار تردید و نقصان شد، در مرحله اطاعت، هرگز پیرو خوبى نخواهد بود.اطاعت از امام، از جنس اطاعت از خداوند متعال است؛ زیرا وقتى کلام الهى در دشت جان موءمنان طنین انداخت، خداوند اطاعت پیامبر و امامان علیهم السلام را در طول اطاعت از خود ذکر کرده است؛ «اطاعت کنید خداوند را و اطاعت کنید پیامبر را و همچنین اولى الامر از خودتان را» . 9اگر چه اکنون حضرت مهدى علیه السلام در پس پرده غیبت است، اما اراده و فرمانش را مى بایست گردن نهاد؛ زیرا اگر کسى اکنون از دستورات آن حضرت اطاعت کرد، در زمان ظهور نیز چنین خواهد بود.رسول گرامى اسلام صلى الله علیه وآله در این باره مى فرماید: «خوشا به حال کسى که به حضور «قائم» باریابد و حال آن که پیش از قیام نیز پیرو او باشد؛ با دوست او، دوست و با دشمن او، دشمن و مخالف باشد و با رهبران و پیشوایان هدایت گر پیش از او نیز دوست باشد. آنان، همنشین و دوستان من و گرامى ترین امت من در نزد من هستند» . 10
4. احترام خالصانه
از آن جایى که امام را حقى بزرگ بر گردن پیروان است، خداوند احترام او را بر پیروان لازم کرده است. از این رو، هر آن چه مایه بزرگ داشت او مى شود، توسط یاران آن حضرت انجام مى گیرد. آنان، این روحیه را در زمان غیبت، در خود ایجاد کرده اند تا در زمان ظهور نیز با این ملکه نفسانى، همواره و در همه امور، احترام آن حضرت را نگه دارند.ائمه علیهم السلام به عنوان معلمان انسان ها، هرگز از این مهم غفلت نکرده اند و عظمت آخرین معصوم علیه السلام، آنها را به تکریم و احترام واداشته است.وقتى دعبل خزاعى، قصیده اى نزد امام رضا علیه السلام خواند که در فرازهایى از آن به حضرت مهدى علیه السلام اشاره شده بود، حضرت به احترام ذکر نام مقدس وى، متواضعانه برخاسته، دست بر سر نهاد و براى فرج قائم آل محمد دعا کرد. ۱۱به راستى کسى که از احترام اندکى، مثل برپا خاستن، هنگام شنیدن نام آن حضرت، کوتاهى مى کند، چگونه مى تواند در عصر ظهور، به تکریم آن حضرت پرداخته، از جان خود بگذرد؟از امام صادق علیه السلام سوءال شد: چرا به هنگام شیندن نام «قائم» ، لازم است برخیزیم؟ آن حضرت فرمود: «براى آن حضرت، غیبتى طولانى است و این لقب، یادآور دولت برحق آن حضرت و ابراز تأسف بر غربت اوست. از این رو، آن حضرت از شدت محبت و مرحمتى که به دوستانش دارد، به هر کس که حضرتش را به این لقب یاد کند، نگاه محبت آمیزى مى کند و از تجلیل و تعظیم نسبت آن حضرت است که هر بنده خاضعى، در مقابل صاحب عصر خود، هنگامى که مولاى بزرگوارش به سوى او بنگرد، از جاى برخیزد؛ پس باید برخیزد و تعجیل در فرج امر مولایش را از خداوند طلب کند» . 12علاوه بر حکمت یاد شده، حکمت اجتماعى آن نیز نباید مورد غفلت قرار گیرد و آن، آمادگى افراد در هر آن، براى قیام، مبارزه و جهاد در راه تحکیم عدالت اجتماعى و حفظ حقوق انسان هاست.شیعه منتظر – بلکه هر مسلمان – در عصر غیبت، باید همواره داراى چنین هدفى باشد و در راه تحقق آن، به وسایل گوناگون بکوشد و این آمادگى را داشته باشد که هرگاه، نام پیشواى قیام (قائم) ذکر مى شود، به پا خیزد و آمادگى همه جانبه خویش را نشان دهد و این آمادگى را همیشه به خود و دیگران تلقین و در خود و دیگران تحکیم کند. ۱۳
5. انتظار راستین
باور داشتن انتظار راستین که اساس شخصیت یاران مهدى علیه السلام را شکل مى دهد، پیشینه اى بس طولانى در تاریخ شیعه دارد. اگر چه این انتظار حیات بخش، در فرهنگ ها و ادیان گذشته نیز مورد توجه و اهتمام بوده است، ولى آن گاه به خود جهت گرفته و مصداق یافته که آخرین فرستاده الهى، بر بام نبوت، بانگ بر آورده و انسان ها را به روزگارى سراسر نور، نوید داده است؛ دنیا به پایان نرسد؛ مگر این که امت مرا مردى رهبرى کند که از اهل بیت من است و به او مهدى گفته مى شود» .اکنون قرن ها از آن بانگ ملکوتى مى گذرد؛ ولى همچنان طنین دل نشین و امیدبخش آن نداى ملکوتى، در گوش انسان هاست و این بشارت بزرگ، زندگى مردمان را در عصر پایدار و بلند انتظار، با تاریخى روشن از نمودها و جلوه هاى فکرى و عملى، روز به روز، به آن دروازه روشنایى، نزدیک تر مى سازد.آن چه در این ره یافت، از ارزشى بس بلند برخوردار است، زمینه سازى براى ایجاد آن حکومت موعود است؛ اگر چه زمان برپایى آن، از اسرار الهى و تنها در اراده خداوند است.انتظار به معنى چشم به راه بودن و درنگ کردن، به امید پیشامدى خاص و به بیان دیگر، کیفیتى روحى است که موجب به وجود آمدن حالت آمادگى براى چیزى است که انتظار دارند و ضد آن، یأس و ناامیدى است.این اندیشه، در فرهنگ مهدویت، بیش از هر چیز مشتمل بر عنصر خوش بینى، نسبت به جریان کلى نظام طبیعت و سیر تکاملى تاریخ و اطمینان به آینده و طرد عنصر بدبینى نسبت به پایان کار بشر است که طبق بسیارى از نظریه ها و فرضیه ها، فوق العاده تاریک و ظلمانى است.امید وآرزوى تحقق این نوید کلى جهانى – انسانى، در روایات اسلامى، «انتظار فرج» خوانده شده و عبادت – بلکه برترین عبادات – شمرده شده است.پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله و ائمه علیهم السلام، بر انتظار آن روز موعود و لحظه شمارى در فرارسیدن حکومت حق که تنها به دست آن حضرت تشکیل مى گردد، تأکید فراوانى کرده، آن را از اصول اساسى دین دارى شمرده اند و پاداش هاى بزرگى براى منتظران آن بیان کرده اند. از همین رو، عالمان بزرگ، انتظار را یکى از وظایف مهم مردم در عصر غیبت و عنصرى اساسى در زمینه سازى و حفظ روحیه مناسب، براى درک زمان ظهور، ذکر کرده اند و همواره موءمنان را به رعایت این وظیفه خطیر با گفتار و کردار، ترغیب مى کردند.درباره انتظار فرج و ارج و اهمیت آن، احادیث فراوانى از پیشوایان معصوم علیهم السلام، روایت شده است. پیامبر گرامى اسلام صلى الله علیه وآله مى فرماید: «برترین کارهاى امت من، انتظار فرج، از خداى عزوجل است» . 14بنابراین، انتظار از نوع عمل و کار است. امام صادق علیه السلام مى فرماید: «هر کس که بخواهد از یاران قائم علیه السلام شود، باید که منتظر باشد و با خوى هاى پسندیده عمل نماید و با چنین حالى، منتظر باشد و هرگاه بمیرد و پس از مردنش، قائم علیه السلام به پا خیزد، پاداش او همچون کسى خواهد بود که در دوران حکومت، آن حضرت را درک کرده باشد» . 15در احادیث فراوانى آمده است که انتظار فرج و چشم داشتن به ظهور، باید با مواظبت بر وظایف شرعى و فضایل اخلاقى همراه باشد و آمادگى براى درک ظهور حضرت مهدى علیه السلام، در مفهوم انتظار نهفته است و این، کاملاً با برداشت ناصحیح از انتظار که ثمره اش رخوت و سستى جامعه است، متضاد خواهد بود.
6. آمادگى براى خدمت به مهدى علیه السلام
آنان که وجودشان سرشار از عشق خداوند و اولیاى اوست، اگر عصر ظهور را درک کنند، بزرگ ترین افتخارشان خدمت به مهدى آل محمد علیهم السلام خواهد بود.شاید باور کردن این سخن مشکل باشد که رئیس مذهب شیعه که هزاران دانشمند، زانوى ادب و دانشجویى در محضر کلامش بر زمین مى نهادند و شاگردان ادبستانش، عقابان تیزپرواز آسمان اندیشه و علم بودند، آن گاه که نام آخرین ذخیره الهى نزدش برده مى شود، با حسرتى برآمده از عمق جان و آرزویى بى مانند، آهى از نهاد برآورده، مى فرمود: «اگر او را درک کنم، در تمام روزهاى زندگانى ام، خدمت گزار او خواهم بود» . 16هر کس که بخواهد در آن روزگار، خدمت به آن حضرت نصیبش گردد، مى بایست در دوران غیبت، خدمت به آن حضرت و یاران او را سرلوحه کارهاى خود قرار دهد.بى تردید، خادمان دوران ظهور، همان خادمان دوران غیبتند و خشنود کردن آن حضرت، با هر رفتارى که انجام شود، بزرگ ترین خدمت به اوست؛ همان گونه که نگران ساختن و اذیت و آزار وى، با رفتارى ناشایست، خیانتى بس عظیم است.پس یک منتظر راستین و علاقه مند به حضرت مهدى علیه السلام، مى بایست تمامى لحظه هاى زندگى اش را در خدمت به او سپرى نماید.
7. خودسازى و دیگرسازى
شکى نیست که دین دارى در عصر غیبت حضرت مهدى علیه السلام، از هر زمان دیگرى، مشکل تر و طاقت فرساتر است. امام صادق علیه السلام از آن سوى قرن ها، سختى این دوران را این گونه تصویر نموده است:«صاحب این امر را غیبتى است که در آن، هر کس از دین خود دست بر ندارد، همانند کسى است که با کشیدن دست خود به ساقه فتاد (که بوته اى تیغ دار است)، خارهاى آن را بسترد» . سپس آن حضرت، مدتى سر به زیر افکنده، فرمود: «صاحب این امر، داراى غیبتى است؛ پس بنده خدا باید پرهیزگارى و تقوا پیشه کند و به دین خود پایدار باشد. . . » . 17اگر چه آزمایش هاى دینى براى همه ایمان آورندگان، در همه زمان ها، قانونى الهى است، اما در عصر غیبت، تمامى عوامل دست به دست هم داده، این آزمایش را به کمال خود رسانده است. در این دوران است که نگه داشتن دین، بسیار دشوار است و بیشتر مردم، به انگیزه هاى گوناگون، ایمان دینى خویش را در زندگى از دست مى دهند و دین را کنار مى گذارند.گسترش زمینه هاى ناباورى، افزایش انگیزه هاى انحراف و گریز از دین و ستیزه جویى هاى دشمنان با دین داراى، از مهم ترین عوامل این آزمایش است.آنان که در این گرداب هاى ترسناک، دین خود را حفظ مى کنند، از شأن و رتبه اى بس رفیع برخوردار خواهند بود. پیامبر اکرم صلى الله علیه وآله فرمود: «اى علی! بزرگ ترین مردمان در ایمان و یقین، کسانى هستند که در واپسین روزگار مى زیند؛ پیامبرشان را مشاهده نکرده، امامشان پنهان است؛ پس به سبب خواندن خطى بر روى کاغذ، ایمان مى آورند» . 18انسان این دوران، بر خلاف انسان معاصر پیامبر صلى الله علیه وآله، از تمامى دریافت هاى حسى به دور است و تنها بر اساس درک عقلى و تاریخى، پیامبر صلى الله علیه وآله و ائمه علیهم السلام را مى شناسد و به رسالت و امامت آنان ایمان مى آورد.امام سجاد علیه السلام در این باره مى فرماید: «به درستى که مردمان زمان غیبت مهدى علیه السلام که امامتش را باور دارند و منتظر ظهور اویند، از مردمان همه زمان ها برترند؛ زیرا چنان عقل ها، فهم ها و شناخت آنان قوت بخشیده شده که غیبت نزد آنان، همچون دیدن باشد. . . آنان به حق، اخلاص ورزانند» . 19موفقیت در این آزمایش، نیازمند بینشى است که انسان دین دار، در پرتو آن بتواند در برابر تحریف ها، شبهه ها و تردیدها، دین خود را حفظ کند و با هیچ یک از عوامل انحراف، خلوص دینى و دین دارى را در فکر و عمل، از دست ندهد که اگر چنین شد، مصداق این سخن رسول گرامى اسلام خواهد بود که مى فرماید: «به زودى پس از شما کسانى مى آیند که یک نفر آنان، پاداش پنجاه نفر از شما را دارد» . گفتند اى رسول خدا! ما در جنگ بدر، احد و حنین، در رکاب شما جهاد کردیم و درباره ما آیه قرآن نازل شده است. پیامبر صلى الله علیه وآله فرمود: «اگر آن چه از آزارها و رنج ها که بر آنان مى رسد، بر شما آید، بسان آنان شکیبایى نخواهید داشت» . 20پایدارى بر دین در روزگار غیبت، به تحمل سختى ها، ترس ها، محرومیت ها و تنگناهاى مادى خلاصه نمى شود؛ بلکه تحمل فشارهاى سخت روحى و معنوى نیز، بر آنها افزوده مى گردد و اگر دین دارى با صبر و شکیبایى درست و آگاهانه توأم نباشد، به تدریج، ناامیدى ها روى مى آورد و باور را از روح و فکر مى زداید.
——————————————–پى نوشت ها :

۱. ذاریات، آیه ۵۶.۲. محمدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ۵۷، ص ۲۲۹.۳. همان، ج ۵۲، ص ۳۰۷.۴. شیخ صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، دارالکتب الاسلامیه، ج ۲، ص ۴۰۹.۵. غیبت نعمانى، دارالکتب الاسلامیه، ص ۳۳۱.۶. کلینى، کافى، دارالکتب الاسلامیه، ج ۱، ص ۳۷۱.۷. همان، ج ۱، ص ۳۳۷؛ کمال الدین و تمام النعمه، ج ۲، ص ۳۴۲.۸. ر. ک: کمال الدین، ج ۲، ص ۵۱۲.۹. نساء، آیه ۵۹.۱۰. شیخ طوسى، کتاب الغیبه، ص ۴۵۶؛ کمال الدین، ج ۱. ص ۲۸۶.۱۱. صافى گلپایگانى، منتخب الاثر، ص ۶۴۰.۱۲. همان.۱۳. محمد رضا حکیمى، خورشید مغرب، ص ۲۶۴.۱۴. کمال الدین و تمام النعمه، ص ۶۴۴.۱۵. غیبت نعمانى، ص ۲۰۰.۱۶. همان، ص ۲۴۵.۱۷. کافى، ج ۱، ص ۳۳۵.۱۸. غیبت نعمانى، ج ۱، ص ۲۸۸.۱۹. همان، ج ۱، ص ۳۱۹.۲۰. کتاب الغیبه، ص ۴۵۶.

منبع:نشریه پرسمان، شهریور ۱۳۸۵، شماره ۴۸