زنان در حادثة عاشورا
بحث حادثه عاشورا و زنان، از مسائل دورة جدید است، شما در کتابهایی که پیش از این صد سال، حتی پیش از این پنجاه سال، راجع به عاشورا نوشته شده ، یک بخش، یک فصل یا یک زیرمجموعه را با عنوان مسئله زن پیدا نمیکنید. مسائلی را که در تاریخ بوده گزارش کردهاند، اما به عنوان یک مسئله خاص در این دوره جدید است، آن مقداری که من جستجو کردم شاید نخستین کسی که این موضوع را به عنوان یک مسئله مطرح کرده شهید مطهری است. ایشان میفرماید که عاشورا دو بخش دارد، یک بخشش را مردان متکفل بودند و یک بخشش را زنان. لذا عاشورا یک حادثه مذنث است، این مذکر و مونث را ایشان ترکیب کرده و «مذنث» درست کرده، یک نقش را مردها تا ظهر عاشورا عهدهدار بودند، و از ظهر عاشورا به بعد این نقش بر عهده زنان است. از مباحث شهید مطهری به بعد دیگر میبینیم مسئله میشود، چه آنهایی که تحلیل انقلابی از عاشورا دارند، چه آنهایی که تحلیل سنتی دارند.
امام موسی صدر نیز در آن کتابی که از ایشان به نام «سفر شهادت» منتشر شده ، بحث زنان خیلی جدیتر است، در جای جای صحبتهای ایشان، سخنرانیهایشان، آن مقداری که منتشر شده است مسئله زن را و نقش زنان را و بویژه حضرت زینب3 را بسیار پررنگ و بسیار قوی مطرح میکنند.
نگاه مرحوم آیت الله سید رضا صدر در کتاب «پیشوای شهیدان» نگاه سنتی به حادثه عاشورا است، اصلا نگاه انقلابی و حماسی نیست، بارها و بارها در این کتاب ایشان تاکید میکند که امام حسین7 انقلابی نیست، راهش با انقلابیون جداست، چون تلقی نویسنده در این نوشته از «انقلابی»، کمونیستها بودند، انقلابیون آمریکای لاتین بودند، در جاهای دیگر بودند، لذا ایشان بارها و بارها تاکید میکند که راه امام حسین7 از راه انقلابیون جداست، اسم کتاب هم «پیشوای شهیدان» است، نه حماسه است، نه نهضت است، نه آزادی. تعبیرهای مدرن و امروزی آنجا نیست، ولی برای ایشان هم باز بحث زنان مسئله بوده و آن را در همان کتاب و با همان نگاه سنتی آوردند و مطرح کردند که زنان بخصوص حضرت زینب3 این کارها را کردند و این نقش را آفریدند. این کتاب در سال هزار و سیصد و پنجاه و پنج منتشر شده و موضوع زن معلوم میشود دغدغه بوده. پس مسئله شدن زن هم در آثار کسانی که نگاه سنتی داشتند، هم آنهایی که نگاه در واقع حماسی و انقلابی داشتند مطرح شده است.
موضوع زن در پژوهشهای سالهای اخیر
تقریبا طبق آن جستجویی که من کردم، موضوع از سال هزار و سیصد و هفتاد به اینطرف در مقالات و کتابها به صورت مستقل آمده، و شاید اولین مقالههایش را در مجله پیام زن منتشر شده، چندین مقاله تحت عنوان زن در حادثه عاشورا و مانند آن.
حدود بیست تا نوشته مستقل از سال هزار و سیصد و هفتاد به اینطرف در همین موضوع نوشته شده، گرچه برخی از نوشتة اقتباس و تحلیلهایی سست است، ولی مجموعا مسئله شده و به آن پرداختهاند، این تاریخچه بحث زن در حادثه عاشورا در کشور ما است، طرح با شهید مطهری است و بعد در نوشته دیگر حوزویان میآید حالا به آثار دکتر علی شریعتی هم باید اشاره بکنیم که ایشان هم در آن نگاه خودش بحث حضرت فاطمه3 و حضرت زینب3 و دیگر زنان را مطرح میکند. ایشان هم در واقع از کسانی بودند که از این فضا و از این مسئله خیلی استفاده کردند.
امّا چه تعداد زن در حادثه عاشورا بودند و چه کار کردند؟ آماری که اجمالا من به دست آوردم از حدود چهل زن یاد میشود که نام عدهای آنان متداخل است، چون در نقلهای تاریخی اسمها گاهی وقتها جا به جا میشود، مثلا اسم مادر با دختر عوض شده، از بعضی یاد شده که گفته میشود اصلا در حادثه عاشورا نبودند، یا اصلا وجود خارجی ندارند، از این قبیل مطالب داریم، یعنی تعداد چهل، بعد از تحلیل و بررسی، شاید نزدیک به نیم بشود. اینها یک بخششان زنان هاشمی و بستگان ابیعبدالله7 هستند، که آن حلقه اوّلاند و بخشی هم زنان غیر هاشمیاند، زنان هاشمی هم یا اقربا هستند یا غیر اقربا.
هیچ نظری وجود ندارد