مقدمه«دکترين اخلاقي» به معناي آموزه و انديشه اي هدفمند و منطقي درحوزه اخلاق، وبه مفهوم راه و رسم و روش معيني براي امر معلوم در جهت دستيابي به نتيجه مطلوب وايده آل است که در امور فردي واجتماعي هرکسي هويداست ونمايان کننده خط مشي وي در رفتار وعمل است.يکي از جنبه هايي که مع الاسف در دنياي امروز، در پي نهادينه کردن آن در افکار عمومي جهانيان است، ترسيم چهره اي خشن از سيماي پيامبر اعظم(ص) مي باشد که علت نهايي آن رابايد در رشد روز افزون اسلام وگرويدن گروه هاي مختلف به اين آيين، وناتواني سران کفروالحاد در جلوگيري از گسترش آن جستجو کرد. کساني که منافع خود را با گسترش اسلام در خطر مي بينند، راه نجات خود را در تخريب نگرش مثبت اذهان به وجود رئوفانه و سراسر رحمت پيامبر اعظم(ص) بامعرفي ايشان به عنوان منادي خشونت طلبان دنيا – العياذ بالله – يافته اند و درصدد بهره گيري هاي بيهوده از مسلمانان نماهاي کج فهم، تاريک انديش وخشونت گرايان به دور از انسانيت ورفتارهاي انساني بوده اند. تا نشان دهند که «اسلام» دين خشونت و رفتارهاي غير انساني است. لذا مقابله با چنين تفکرات وافشاي چهره بانيان و مجريان اين برنامه هاي سوء وغير واقعي، بر هر مسلمان در حد توان خويش فرض و واجب است. از جمله راهکارهاي غلبه بر چنين برنامه ريزي هاي غلط وشوم، تبيين صحيح «دکترين اخلاقي» پيامبر اعظم(ص)؛ يعني مهرباني و مرحمت ايشان براي همه جهانيان و مشتاقان اسلام ناب محمدي (ص) مي باشد.نويسنده اين مقاله نيز سعي در ترسيم سيماي رحماني و رئوفانه آن حضرت در حق مسلمان و غير مسلمان و حتي درحق دشمنان خطرناک ومعاندان قسم خورده او داشته است.دراين عرصه مي توان به مباحث ذيل پرداخت:1. اصول وقواعدي که درهريک ازانديشه هاي علمي ونظري اخلاق اسلامي بايد مورد توجه و تصديق قرار گيرد، که به نام «ايده هاي مطلوب» يا «آيين جهان شمول اخلاقي» خوانده مي شود.2. مجموعه اي از عقايد که نظام فلسفي با سياسي را تشکيل مي دهد وبه مجموعه نظريات راهنما به سوي اخلاق مطلوب اطلاق مي گردد واز آن به عنوان «نظام نامه فکري» مکتب اخلاقي نام مي برند.(1)3. عمل به نظريات وانديشه هاي مطلوب و نظام نامه فکري اخلاق اسلامي، که الگوي آن «اخلاق حسنه نبوي» مي باشد.4. مهرورزي خالصانه همراه با برخورد رئوفانه و متواضعانه با ديگران، که با الگو گيري از پيامبراعظم (ص) ودرحقيقت اسوه دانستن آن حضرت دراين عرصه و پيروي از ايشان است ومعيار وکليد اصلي دکترين اخلاقي پيامبراعظم(ص) وخط مشي، هدف، نتيجه و مقصد نهايي عمل به قواعد تصديقي ونظام مند اخلاق اسلامي به شمار مي رود ومسلمان شدن واقعي وخدا گونه شدن انسان را نيز تداعي مي نمايد وگرايش به خوبي ها را به ارمغان مي آورد وذهن را براي استقامت در اين مسير وپيروي از اين الگوي تابناک پرورش مي دهد.(2)
عرصه هاي دکترين اخلاقي پيامبر(ص)فرايند مهرباني ومهرورزي پيامبر اعظم(ص) به عنوان دکترين اخلاقي ايشان دردو مقوله مورد بحث وبررسي قرار مي گيرد.
الف) مهرورزي درحق مسلمانانپيامبر اعظم(ص) با مسلمانان چنان با مهرباني و عطوفت رفتار مي کرد که خداوند در شأن ايشان فرمود:(لقد جاءکم رسول من انفسکم عزيز عليه ما عنتم حريص عليکم بالمؤمنين روف رحيم)؛(3)«به يقين رسولي از خود شما به سويتان آمد که رنج هاي شما بر او سخت است واصرار به هدايت شما دارد ودر برابر مؤمنان رئوف ومهربان است.»خود ايشان نيز دراين خصوص مي فرمود: «من به هرمؤمني از نفس خودش، اولي هستم. هر کس مالي به جا گذارد، براي کسان اوست و هر کس بدهي يا کمبودي به جا گذارد از آن من و اداي آن بر من است». (4)مهرباني ومهرورزي پيامبر اعظم (ص) فراتر از مسئوليت وتکليف الهي او بود؛ چنان که قلم از بيان مهرباني او عاجز است .خود بارها مي فرمود: «پروردگارم چنان مرا به مدارا، مهرباني، مهرورزي ورفق با مردم فرمان داد که به اداي واجبات فراوان داد.»(5)جبرئيل در سخناني خطاب به آن حضرت گفت: «يا رسول الله! پروردگارت به توسلام مي رساند مي فرمايد: با بندگانم وبا تمام آفريدگانم به مهرباني و مهرورزي رفتار کن وبا آنها مدارا نما».(6)خود نيز در ارسال پيام عظيم اخلاقي به يارانش فرمود: «خداوند، رفق ومهرباني را دوست دارد وبه هر کس که مهرباني کند، ياري مي رساند». (7)به همين دليل همه سکنات وحرکاتش برمبناي مهرباني ومهرورزي بود واجراي توصيه هاي الهي وجنبه هاي ذاتي مطلوب آن حضرت موجب گرديد که «اسوه حسنه» معرفي شود.(8)رأفت ومهرباني پيامبر اعظم (ص) با مسلمانان آثار مطلوب ونتايج ايده آل بسيار زيادي داشت که علاوه بر موارد ياد شده، مي توان به نکات ذيل نيز اشاره کرد:1. رأفت ومهرباني او موجب تبليغ و گسترش اسلام در اقصي نقاط جهان گرديد که خداوند نيز در قرآن کريم با تعبير (فبما رحمه من الله لنت لهم و لو کنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولک..) (9)به آن اشاره دارد، وسيره نويسان غير مسلمان نيز سيره اخلاقي و رأفت ومهرباني آن حضرت را يکي از مؤلفه هاي گسترش اسلام در جزيره العرب مي دانند.(10)2. طايفه خزرج که بعدها در مدينه به همراه طايفه اوس، گروه انصار را تشکيل دادند وپيامبر اعظم (ص) را به مدينه دعوت کردند واين دعوت سر آغاز اعتلاي عملي اسلام بود واهميت آن بر همگان مشهود است، به دنبال شيوه برخورد مهربانانه پيامبراعظم (ص) شيفته او گرديدند وبه اسلام گرويدند. پيامبر اعظم (ص) درموسم حج بااين قبيله ديدار مي کند وبا مهرباني از ايشان مي پرسد: شما چه کساني هستيد؟ جواب مي دهند:ازخزرج. مي فرمايد: از دوستان يهود؟ مي گويند: آري. با رأفت به آنان مي گويد: مي نشينيد تا با شما صحبت کنم؟ آنان مي گويند: بلي. سپس آن حضرت با رأفت ومهرباني وبياني رسا وجذاب، حقايق اسلام رابراي آنان نقل مي کند. آنان را رفتار سرشار ازمحبت آن حضرت، حقايق دين مبين را درمي يابند وآن را با آموزه هاي دين يهود درباره اسلام تطبيق مي دهند ودرهمان محل اسلام مي آورند وخطاب به حضرت محمد (ص) عرض مي کنند: ما اسلام آورديم، مي رويم و ديگران را نيز دعوت مي کنيم.(11)بدين ترتيب، باب هدايت انسان ها با لبخند محبت آميز او گشوده مي شود. پيامبر همچون پدري مهربان و دلسوز براي آينده امت نگران بود وآنان را مانند اعضاي خانواده ي خود مي ديد؛ لذا درهر زمان که مي خواست قرباني کند، دو گوسفند قرباني مي کرد: يکي از طرف خود واهل بيتش وديگري از طرف امت خود ومي فرمود:«خداوندا! اين از طرف همه امتم، هر کس که به يگانگي تو و رسالت من شهادت داده است».(12)3. شب ها با«اصحاب صفه» ايستاده سخن مي گفت و اين گفت وگوها ساعت ها طول مي کشيد، با اين که از شدت خستگي پا به پا مي شد، هيچ گاه احساس خستگي خود را در چهره اش ظاهر نمي ساخت.(13)4. عيينه، يکي از شتران پيامبر اعظم (ص) را دزديد وبه عنوان هديه خدمت آن حضرت آورد. حضرت با اينکه شتر خودش را مي شناخت، بدون اينکه به روي خود بياورد، هديه را قبول کرد وحتي براي عيينه مقداري نقره به عنوان قدرداني وسپاس فرستاد. عيينه با ديدن هديه اظهار نارضايتي کرد. پيامبر اعظم (ص) از نارضايتي او توسط اصحاب با خبر شد. يکي از اصحاب که ماجرا را به خوبي مي دانست واز آن خبر داشت، خطاب به آن حضرت عرض کرد: يا رسول الله! شترتان را مي دزدند وبه عنوان هديه به شما مي آورند وشما آن را قبول مي کنيد و حتي به او هديه نيز مي دهيد؟ پيامبر اعظم (ص) با تبسم ومهرباني فرمود: «بلي، با وجود اين ناراضي است.»چقدر آن نبي رحمت و رسول رأفت براي شخصيت افراد و حفظ آبروي آنها اهميت قائل بودند وبسيار مراقب بودند که به حيثيت و روحيه فردي و اجتماعي افراد خدشه اي وارد نيايد!(14)5. پيامبر اعظم (ص) درروزي که ام الحکم به پسر بچه خود عبدالله مي گويد: «به دنبال آن حضرت برو وبه عنوان تبرک رداي او را درخواست کن»، درکمال بزرگواري تنها رداي خويش را به آن کودک مي بخشد وخطاب به او مي فرمايد: «به مادرت بگو آن را چهار قسمت کند وبراي خودش وخواهرت روسري درست کند.»(15)آري، پيامبر اعظم(ص) تنها رداي خويش را به خانواده اي نيازمند مي بخشد تا از آن تبرک جويند ونيازهاي زندگي خود را برآورند؛ زيرا طاقت ديدن رنجش وغم وغصه ياران و امت خويش را نداشت ودر برابر اندوه ومشکلات آنان خود را مسئول مي ديد ودر برابر رفع حاجات امورشان خويش را مکلف مي دانست، تا آنجا که اگر مسلماني گرسنه يا برهنه نزد حضرتش مي آمد واو چيزي براي عطا نداشت، بلال را مي فرستاد تا براي آن فرد قرض کند و خودش آن بدهي را به عهده مي گرفت، تا مبادا آن فرد از نزد ايشان دست خالي برگردد.(16)6. هرگز مايل به رنجش کوچکي براي امتش نبود وتا آنجا که امکان داشت وخداوند به او اجازه داده بود، مراعات مردم را مي کرد تا مبادا آنان به سختي ومشقت بيفتند. به عنوان نمونه، در وقت گرما وقتي مؤذن مي خواست اذان بگويد، به او مي فرمود: « اندکي صبرکن تا هوا خنک شود.»(17)همچنين درشب هاي سرد زمستان دستور مي داد که مردم درخانه هايشان نماز بخوانند.بارها به کارگزاران حکومتي وقاضيان دولتي مي فرمود: تا مي توانيد حدود را از مسلمانان دفعکنيد اگر راهي يافتيد، آنها را رها کنيد.اگر امام درعفو خطا کند، بهتر است از آن که درعقوبت خطا کند.»(18) از اين رو، وقتي مسلماني نزد پيامبر اعظم (ص) مي آمد واقرار به زنا مي کرد، آن حضرت بي اعتنايي مي کند، تا اينکه آن فرد چند بار ديگر به عمل قبيح اعتراف مي کند. در آن هنگام رسول رحمت ورأفت خطاب به او مي فرمايد: « نماز را با ما خواندي؟» آن مرد جواب مي دهد: بلي، يا رسول الله! پيامبر اعظم (ص) مي فرمايد: خداوند گناه تو را ببخشد.(19) درواقع رسول اعظم اسلام (ص) آن وضو ونماز مخلصانه فرد را و علاقه اش را به منزله توبه وي مي شمارد واجراي حد را از اوساقط مي کند.7. از جمله نشانه هاي مهرباني و رأفت رسول اعظم اسلام (ص) مدارا در پرداخت زکات مسلمانان بود، با اينکه تنها درآمد بيت المال درسده هاي اوليه اسلام، زکات وخراج بود. به عنوان نمونه، زماني که ضحاک بن قيس را جهت اخذ زکات مي فرستد واو بهترين شتران را به عنوان زکات مي گيرد وآنها را به نزد پيامبر اعظم (ص) مي آورد و مي گويد: «زماني که فهميدم از جهاد ياد مي کني وآماده جهاد مي شويد، اين شتران زبده را گرفتم که بر آنها سوار شده وبه وسيله آنها مسلمانان نيز به جهاد بروند». پيامبراعظم(ص) از اين عمل وي ناراحت شد وفرمود: «اينها را پس دهيد واز اموال نامرغوب ايشان بگيريد.» (20)همچنين نقل گرديد: وقتي پيامبر اعظم (ص) در ميان شتران زکات گرفته شده، شتر قوي وخوش قواره اي را ديد، زود ناراحت گرديد وبا عصبانيت فرمود: «خداوند، عامل اخذ زکات را بکشد». عامل اخذ زکات در آنجا حاضر بود وسريع جواب داد: « يا رسول الله! آن را به جاي دو شتر گرفته ام.»(21)هنگامي که معاذ بن جبل را به يمن مي فرستد، خطاب به او مي فرمايد: « تو به گروهي از اهل کتاب وارد مي شوي، اول چيزي که ايشان را به آن دعوت مي کني، پرسش خداوند يگانه باشد. سپس وقتي آنان خدا را شناختند، ايشان را آگاه کن تاخداوند بر مال داران ايشان زکات را واجب نموده است که از اينان مي گيرد وبه فقيران آنان داده مي شود. اگر اطاعت کردند، زکات را از ايشان بگير، اما از گرفتن مال مرغوب به عنوان زکات از ايشان بپرهيز».(22)اگر چه روايات آمده که فرد بايد از بهترين اموال خود براي خدا انفاق کند، اما پيامبر اعظم (ص) سعي داشت که مردم در پرداخت زکات دچار نقصان ومشکل مالي نگردند ورنج وفشاري را متحمل نشوند واين، حاکي از مهرباني ايشان بود.
پي نوشت ها :
1. ر. ک : دکترين مهدويت، مسعود پور سيد آقايي، ص 2-4، فصلنامه انتظار، مؤسسهانتظار روشن، قم، 1384ش.2. ر. ک : تعليم وتربيت دراسلام، مرتضي مطهري، ص 136؛ دکترين نبوي، بهرام اخوان کاظمي، ص 89و88.3. توبه /128.4-ر. ک : تفسير الوصول الي جامع الاصول، ابن ربيغ، ج2، ص 327.5-الوافي، محسن فيض کاشاني، ج1، ص73، انتشارات اسلاميه، تهران، 1404ق.6- همان، ص 83و84.7-اسدالغابه في معرفه الصحابه، ج4، ص396.8-(لقد کان لکم في رسول الله اسوه حسنه)، احزاب/21.9-آل عمران /159.10-ر. ک . دکترين نبوي، مرتضي اسماعيل زاده، ص 78.77.11-سيره شامي، ج3، ص176.12-مجمع الزوايد و منبع الفوائد، ج4، ص22.13-اسدالغابه في معرفه الصحابه، ج1، ص142.14-دکترين نبوي، مرتضي اسماعيل زاده، ص80.15-اسدالغابه في معرفه الصحابه،ج3، ص 154.16-التراتيب الاداريه والعمالات والصناعات والمتاجره و…، عبدالحي کتاني، ج1، ص445.17-سنن النبي، علامه طباطبايي، ص249.18-تفسير الوصول الي جامع الاصول ، ج2،ص43.19-الادب النبوي، محمد عبدالعزيزخولي،ص327.20-اسد الغابه في معرفه الصحابه، ج5، ص 136.21-دکترين نبوي، مرتضي اسماعيل زاده، ص 82.22-تفسير الوصول الي جامع الاصول، ج2، ص145. منبع:نشريه فرهنگ کوثر، شماره83.
هیچ نظری وجود ندارد