شرح زیارت جامعه کبیره «وأشرقت الأرض بنورکُم»

امام هادی(علیه السلام) در این فراز از زیارت جامعه کبیره، از یکی دیگر از فضایل بی‌کران اهل‌بیت(علیهم السلام) پرده برداشته و ایشان را به عنوان نور الهی در زمین معرفی می‌کند. ائمه اطهار(علیهم السلام) روشنایی بخش تمام عالم هستند، هم اصل وجودشان و هم هدایت و راهنمایی‌های آنان در حقیقت موجب درخشندگی جهان هستی شده است.
اشراق زمین به وسیله نور ائمه اطهار(علیهم السلام) به این معناست که خدای تبارک و تعالی بر ما انسان‌ها و اجنه منّت نهاده و انوار ذوات مقدسه معصومین(علیهم السلام) را که در اطراف عرش، مشغول تسبیح و تقدیس خداوند سبحان بودند را به خاطر هدایت و کسب فیض بشر، فرش‌نشین کرده است.
فرق واژه اشراق با طلوع این است که در مفهوم واژه اشراق، علاوه بر طلوع، اضائه و نورافشانی نیز گنجانده شده، به گونه‌ای که درخشندگی و تابش آن بسیار زیاد بوده و در نقطه مرتفعی قرار گرفته است. (النهایه/ج۳/ص۴۶۴/العین/ج۵/ص۳۸)
این قسمت از زیارت جامعه اشاره به آیه شریفه {وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبّهَا} (زمر/۶۹) دارد که مفسّرین در معنای آن بحث نموده‌اند. امّا آنچه به عنوان روایتی از امام صادق(علیه السلام) تبیین شده این است که فرمودند: «مراد از ربّ زمین، امام و حجت خدا بر روی زمین است» اصحاب پرسیدند: وقتی که او قیام و خروج کند چه اتفاقی رخ خواهد داد؟ حضرت فرمودند: «مردم از نور خورشید و ماه بی‌نیاز می‌شوند و از نور امام استضائه می‌کنند». (تفسیر قمی/ج۲/ص۲۵۳، نوادر الاخبار فیض کاشانی/ص۲۷۸)
مرحوم شیخ مفید نیز روایتی نقل کرده است که امام صادق(علیه السلام) فرمودند: «إذا قام قائمنا أشرقت الأرض بنور ربّها و استغنى العباد عن ضوء الشمس و ذهبت الظلمه»: «وقتی قائم م(عج) ظهور نماید مردم از نور خورشید بی‌نیاز شده و تاریکی‌ها از بین خواهد رفت». (ارشاد مفید/ج۲/ص۳۸۱؛ الغیبه طوسی/ص۴۶۷)
نکته‌ای که در این روایت به چشم می‌خورد این است که عنوان ربّ بر امام(علیه السلام) اطلاق شده و هیچ اشکالی بر آن مترتب نیست، زیرا واژه ربّ در معانی مختلفی مانند (مولا، سرور، مدبّر، مربّی و…) استعمال شده که به گفته لغویون هرگاه به طور مطلق استعمال شود به معنای ذات باری‌تعالی بوده و هرگاه مضاف شود بر غیر خدا اطلاق می‌شود مانند برخی از آیات قرآن (یوسف/۴۱).
بنابراین بعید نیست که ربّ الارض به معنای امام الأرض باشد بدین معنا که ائمه اطهار(علیهم السلام) مربی انسان در هدایت و سعادت او و مدبّر جهان هستی می‌باشند.
چنانچه بیان شد این عبارت از زیارت جامعه در بردارنده دو معنا می‌باشد:
۱)     اصل وجود ائمه اطهار(علیهم السلام) در زمین که طبق روایات اساس خلقت به خاطر وجود ایشان بوده و در حقیقت آنها غایت اصلی خلقت می‌باشند. (لوامع صاحبقرانی/ج۲/ص۳۲۶)
۲)     نور هدایت ائمه اطهار(علیهم السلام) که به سبب آن، قلوب اهل زمین نورانی می‌شود، امام باقر(علیه السلام) در روایت بسیار زیبایی فرمودند: ای ابو خالد! به خدا سوگند! نور امام(علیه السلام) در قلوب مؤمنان از نور خورشید در روز درخشنده‌تر است! (کافی/ج۱/ص۱۹۴).
لذا این که با آمدن حضرت بقیه الله الأعظم(عج) مردم از نور خورشید بی‌نیاز می‌شوند، بعید نیست؛ زیرا اصل خلقت و نور خورشید هم از نور ائمه اطهار(علیهم السلام) آفریده شده است. (الدّر النظیم/ص۷۶۵؛ البرهان فی تفسیر القرآن/ج۵/ص۱۴۶)
بنابراین قلب مؤمن با قرار گرفتن در معرض نور وجودی امام عصر(عج) و با اشراق نور ولایت کلیه آن حضرت، روشن می‌شود و به این وسیله ایمان او کامل می‌گردد و چنین فردی می‌تواند بر حقیقت اشیاء در این عالم آگاهی یابد (انوار الساطعه/ج۵/ص۳۰۰).
نور امام معصوم(علیهم السلام) فراتر از روشن شدن زمین است، بلکه طبق روایات نور یکی از شیعیان امیرالمؤمنین(علیه السلام) برای درخشش تمام زمین کفایت می‌کند. امام صادق(علیه السلام) فرمودند: گروهی از ملائکه ـ که از شیعیان امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌باشند و به نام کروبیّین معروفند ـ در کنار عرش سکنی گزیده‌اند که اگر خدای متعال نور یکی از آنها را بر اهالی تمام زمین بتاباند، آنها را کفایت می‌کند، چنانچه آن نوری که برای حضرت موسی(علیه السلام) بر کوه تجلّی کرد نور یکی از اینان بود. (بصائر الدرجات/ص۶۹؛ سرائر ابن ادریس/ج۳/ص۵۶۹)
وقتی نور یکی از شیعیان چنین جایگاه و مقامی دارد، نور حجت خدا، حضرت بقیه الله الأعظم(عج) دارای عظمتی است که تنها خداوند تبارک و تعالی از آن مطلع است! مهم آن است که از این نور الهی با دعا برای تعجیل در فرج آن حضرت، استضائه کامل ببریم.
منبع : نشریه امام شناسی ، شماره ۳۹