شیعه شناسی

یکی از شناخت های ضروری برای پیروان مکتب اهل بیت، که افتخار همسویی و همراهی با «عترت» را دارند، «شیعه شناسی» است.

در شیعه شناسی، محورها و ابعاد مهم و مختلفی وجود دارد که هر کدام سزاوار پژوهش و مطالعه و بازکاوی است؛ از جمله:

– از بُعد اعتقادی و تفاوتی که با مذاهب دیگر مسلمانان دارد؛

– از نظر تاریخی و زمان پیدایش و پیشینه آن در امت اسلامی؛

– از دیدگاه سیاسی و انقلابی و آرمانی که در عصر حاضر و جهان کنونی مطرح است؛

– از نظر جغرافیای سیاسی و جمعیتی؛ یعنی تعداد کشورهای شیعی و مناطق شیعه نشین و آمار و ارقام مربوط به آن؛

– از بُعد آثار علمی و فرهنگی و مشاهیر و بزرگان و تأثیرگذاری بر فرهنگ و تمدّن اسلامی؛

– و ابعاد و جهات دیگر که می تواند دست مایه مطالعات گسترده و عمیق قرار گیرد.

در عصر حاضر به دلیل اهمیت تفکرات این فرقه اسلامی که به اعتقاد ما ریشه در «اسلام ناب محمدی» دارد و از میان مذاهب و فرقه های مختلف، «فرقه ناجیه» محسوب می شود، حساسیت بسیاری به آن ایجاد شده است.

علاقه مندان، در پی آگاهی بیش تر درباره آنند و مخالفان، در پی ضربه زدن و بدنام کردن و تهمت و افترا زدن به شیعیانند، تا نفوذ و گسترش روز افزون فرهنگ شیعی را بکاهند و در مقابل این موج فزاینده و دامن گستر، سدّی ایجاد کنند.

حتی دشمنان تشیع و اسلام و صهیونیست ها هم برای آن که بهتر بتوانند با موج شیعی در سطح جهان مقابله کنند، جلسات و کنفرانس ها و پژوهش هایی انجام داده و می دهند، تا به جوهره و عمق تفکرات و بنیادهای اندیشه و ایمان پیروان اهل بیت پی ببرند.(۱)

گاهی هم برخی دشمنان، گناهان و خلاف ها و عادات فرقه های دیگر شیعه مثل زیدیه و اسماعیلیه را به شیعه نسبت می دهند که ساحتِ شیعه اثنا عشری و پیروان خالص امامان دوازده گانه از آن ها پاک و مبرّاست.

از میان همه محورها و ابعادی که در موضوع «شیعه شناسی» و شناخت شیعه اثنا عشری (امامیه) وجود دارد، یکی هم شناخت ویژگی های اخلاقی، رفتاری و ایمانی گروهی است که در فرهنگ دینی ما «شیعه» شناخته می شوند و این افتخار را دارند که منسوب به اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) هستند و رهپوی راه آن اسوه های اخلاق و معنویت و سلوک، می باشند.

راستی، شیعه کیست؟ آیا با ادعای شیعه گری، انسان شیعه محسوب می شود؟ یا این عنوان پر افتخار، الزامات و تعهّداتی را بر دوش شیعه می گذارد؟ در پژوهش حاضر از این منظر به موضوع مورد اشاره، نگاه شده است.

شیعه کیست؟

اصطلاح شیعه، هم در قرآن آمده است، هم در سخنان پیامبر خدا (ص) و امامان معصوم. شیعه به معنای «پیرو» است، و شیعیان کسانی اند که امامان معصوم از اهل بیت پیامبر را پیشوایان راستین و جانشین های بر حق پیامبر خدا می شناسند و به امامت آنان معتقدند و در مسائل و احکام، به نظراتِ ائمه معصومین عمل می کنند و در سلوک اجتماعی و مواضع سیاسی، تابع آن پیشوایانند. پیامبر خدا (ص) بارها «شیعه علی» را ستوده و آنان را رستگار دانسته است.

در وصیت نامه سیاسی – الهی حضرت امام (ره) آمده است:

«ما مفتخریم که ائمه معصومین از علی بن ابی طالب (ع) گرفته تا منجی بشر حضرت مهدی صاحب الزمان (علیهم آلاف التّحیات و السّلام) که به قدرت خداوند قادر، زنده و ناظر امور ماست، ائمه ما هستند…. »(۲)

شیعه، از نظر فکری، اخلاقی، عبادی، معاشرت، سرکشی به بیچارگان، ادب و متانت در قول، خداترسی در نهان و آشکار، تقوا و اطاعت، یاد خدا، نماز اول وقت، پرهیز از غیبت، نماز شب و تهجّد، شاخصه هایی دارد که در روایات آمده است. طی چند فصل کوتاه، بخش ها و نمونه هایی از این خصوصیات اخلاقی را بر می شماریم:

شیعه و پاک دامنی

امام صادق (ع) فرمود: «انّما شیعه علی من عفّ بطنه و فرجه، و اشتدّ جهاده و عمل لخالقه و رجا ثوابه و خاف عقابه، فاذا رأیت اولئک، فاولئک شیعه جعفر؛(۳) همانا شیعه علی (ع) کسی است که شکم خود را (از حرام) و غریزه جنسی خود را از گناه حفظ کند، پر تلاش باشد، برای خدایش کار کند، به پاداش الهی امیدوار و از کیفر او بیمناک باشد. اگر چنین کسانی را دیدی، آنان شیعه جعفر (امام صادق)اند.»

در این حدیث، حضرت صادق (ع) به افراد جامعه معیار و ملاک می دهد تا شیعه را نه در ادعا و ظاهر و حرف، بلکه در عمل و تقوا و خداترسی و ایمان بشناسند.

در حدیثی دیگر امام باقر (ع) می فرماید: «فو اللّه ما شیعتنا الّا من اتّقی اللّه و اطاعه…؛(۴) به خدا سوگند، پیروان ما نیستند جز آنان که تقوا و اطاعت الهی را داشته باشند.»

شیعه و رسیدگی به مردم

پیشوایان ما، به مردم عشق می ورزیدند و نسبت به نیازمندان، اهل ایثار و مواسات و بخشش و لطف بودند. صدها نمونه در سیره آنان وجود دارد که این خصلت را نشان می دهد. مدعیان پیروی از ائمه نیز در این خصلت ها باید به آن رهبران الهی اقتدا کنند.

در حدیثی که امام باقر (ع) تقوا و طاعت را شاخصه شیعه می شمارد، به نمادها و نشانه های ریزتری از این فضایل اشاره می فرماید: «ای جابر! شیعیان ما شناخته نمی شدند، جز با تواضع، خشوع، امانت داری، زیاد به یاد خدا بودن، روزه، نماز، نیکی به پدر و مادر، رسیدگی به همسایه های فقیر و نیازمندان جامعه و بده کاران و یتیمان، راست گویی، تلاوت قرآن، پرهیز از بدگویی به مردم، امین و مورد اعتماد بودن در میان قبیله خود در همه امور.»(۵)

روزی یکی از دوست داران امام باقر (ع) به آن حضرت گفت: فدایت شوم، در منطقه ما تعداد شیعیان بسیار است. حضرت پرسید: آیا ثروت مندان به فقیران رسیدگی می کنند؟ آیا نیکوکاران از خطاکاران در می گذرند و اهل عفو هستند؟ آیا درباره هم مواسات و گذشت و برادری دارند؟

گفت: نه.

حضرت فرمود: پس آنان شیعه نیستند؛ شیعه کسی است که چنین رفتار کند.(۶)

شیعه و محبت اهل بیت

در روایات متعدد آمده است که شیعیان کسانی اند که دوست دار خاندان رسالت باشند و این دوستی و همدلی، آنان را به همراهی بکشد و اهل عمل باشند و در راه ولایت خاندان پیامبر و زنده نگه داشتن نام و فرهنگ و یاد آنان، اهل بذل و بخشش باشند و به زیارت قبورشان بروند.

حضرت علی (ع) فرموده است: «شیعتنا المتباذلون فی ولایتنا، المتحابّون فی مودّتنا، المتزاورون فی احیاء امرنا…؛(۷) شیعیان ما کسانی اند که در راه ولایت و دوستی ما بذل و بخشش می کنند، در راه مودّت ما با یک دیگر دوستی دارند، در راه احیای امر و فرهنگ ما به دیدار یک دیگر می روند، آنانند که وقتی خشمگین می شوند، ظلم نمی کنند و اگر خرسند باشند به اسراف کشیده نمی شوند. برای همسایگان مایه برکت و برای معاشران و دوستانشان مایه سلامتی و ایمنی اند.»

تولّا و تبرّا و هم جبهه بودن با امامان و جدایی از خط دشمنان، از نشانه های شیعه است.

امام صادق (ع) فرمود: «کذب من زعم انّه من شیعتنا و هو متمسّک بعروه غیرنا؛(۸) دروغ می گوید کسی که می پندارد از شیعیان ماست، ولی به ریسمان و دستگیره غیر ما چنگ می زند.»

یا بیا پروانه این نور شو

یا برو خفّاش باش و کور شو

در حدیثی دیگر از حضرت رضا (ع) چنین آمده است: «شیعیان ما آنان اند که تسلیم فرمان و ولایت مایند، به گفته ما عمل کرده، با دشمنان ما مخالفت می کنند. پس هر کس چنین نباشد، از ما نیست.»(۹)

شیعه و تبعیت از عترت

از معیارهای شیعه بودن، هم آهنگی زبان و عمل و گفتار و کردار در ادعای دوستی و ولایت است. امامان ما در روایاتی متعدد، شیعه را کسی دانسته اند که سندی از عمل بر شیعه بودن خود داشته باشد. از امام صادق (ع) چنین روایت شده است: «لیس منّا ما قال بلسانه و خالفنا فی اعمالنا و آثارنا…؛(۱۰) شیعه ما کسی نیست که به زبانش بگوید، ولی در اعمال و آثار ما با ما مخالفت کند. بلکه شیعه ما کسی است که با زبانش و قلبش با ما موافق باشد و از آثار ما پیروی کند و کارهای ما را انجام دهد. اینانند شیعیانِ ما. حتی در حالات قلبی هم، شیعه باید در خط اهل بیت باشد و در غم آنان غمگین و در شادی آنان شاد باشد.»

حدیث های متعددی با این مضمون نقل شده که شیعیانِ ما با شادی ما شاد می شوند و با حزن و اندوه ما اندوهگین می گردند: «یفرحون لفرحنا و یحزنون لحزننا…».(۱۱)

شیعه و تعهد به نماز و تهجّد

از برنامه های عبادی شیعه، در اقتدا به سیره اولیای دین، اهل نماز شب و تهجّد و انس با پروردگار در دل شب و تلاوت قرآن و نماز اول وقت و… است.

امام صادق (ع) فرمود: «شیعیان ما را در سه هنگام و موقعیت امتحان کنید: یکی، وقت نماز که از آن چگونه مراقبت می کنند؛ دیگری، حفظ اسرار و رازهای ما از دشمنانمان؛ سوم، مواسات و برادری و ایثار در اموالشان با یک دیگر.»(۱۲)

در حدیثی امام کاظم (ع) فرموده است: «رسول خدا (ص) انگشتر را در دست راست خویش می کرد. این، علامت شیعیان ماست که با این نشانه و محافظت بر نماز اول وقت و پرداخت زکات و مواسات با برادران دینی و با امر به معروف و نهی از منکر شناخته می شوند.»(۱۳)

اهمیت نماز شب برای شیعه تا حدّی است که امام صادق (ع) فرموده است: «لیس من شیعتنا من لم یصلّ صلاه اللیل؛(۱۴) کسی که نماز شب نمی خواند، از شیعیان ما نیست». این، میزان ارزش گذاری امامان برای تهجّد و راز و نیاز شبانه و خلوت با خدا را برای پیروان خود می رساند.

در روایت مشهوری دیگر پنج چیز از نشانه های شیعیان اهل بیت شمرده شده است: «نماز ۵۱ رکعت در شبانه روز (واجبات و نوافل)، بسم الله را در نماز بلند گفتن، قنوت قبل از رکوع (یا زیارت اربعین در بعضی روایت ها)، سجده شکر، انگشتر را در دست راست کردن.»

امام صادق (ع) نیز فرموده است: شیعیان ما اهل ورع، اجتهاد، وفا، امانت، زهد، عبادت، ۵۱ رکعت نماز در شب و روز، شب زنده داری، روزه روزانه، پرداخت زکاتِ مال، حج خانه خدا و پرهیز از حرام است: «شیعتنا اهل الورع و الاجتهاد و اهل الوفاء و الامانه و اهل الزّهد و العباده…. »(۱۵)

شیعه و پاک دلی و پاک زبانی

در روایات اسلامی، دوری از کینه و فحش و بد زبانی از ویژگی های شیعه شمرده شده است.

شخصی به امام سجاد (ع) عرض کرد: من از شیعیان شمایم. حضرت فرمود: از خدا بترس، ادعای دروغ مکن؛ شیعه ما آنانند که دل هایشان از هر کینه و بدخواهی و دروغ و دغل، خالی باشد. بلکه بگو من از دوست داران شمایم، نه از شیعیان شما: «انّ شیعتنا من سلمت قلوبهم من کلّ غشّ و غِلّ و دغل…».(۱۶)

حضرت صادق (ع) در توصیه ای به همه شیعیان خود فرمود: «ای جماعت شیعه! برای ما، مایه زینت و آراستگی باشید، نه مایه ننگ و بدنامی. با مردم نیکو سخن بگویید، زبان های خود را نگه دارید و از حرف های اضافی و غیر لازم و زشت، بپرهیزید.»(۱۷)

دروغ، یکی از زشت ترین گناهان است که هم فرد را بی اعتبار می کند، هم از جامعه سلب اعتماد می نماید. از این رو در زبان شیعه نباید دروغ پیدا شود.

در یکی از توصیه های امام باقر (ع) چنین آمده است که در گذشته، گاهی مردی در یک قبیله از شیعیان علی (ع) بود و در صداقت و راست گویی، زینت آنان به شمار می رفت. اگر از افراد آن قبیله درباره او می پرسیدند، می گفتند: چه کسی مثلا فلانی است؟ او از همه ما امانت دارتر و راست گوتر است.(۱۸)

«حفظ زبان» در روایات متعددی از نشانه های شیعه اهل بیت به شمار آمده است و فرموده اند که شیعه گاهی آن قدر سکوت طولانی و حفظ زبان دارد که مثل افراد لال و کنگ به شمار می آید.

شیعه و مایه فخر بودن

رفتار یک شیعه باید چنان باشد که پیشوایان را خرسند سازد و به او مباهات و افتخار کنند و او را مایه زینت خویش بشمارند و چنان اخلاق و گفتاری داشته باشد که دل ها و محبت های مردم را به اهل بیت پیامبر جذب نماید. امام صادق (ع) به یکی از شیعیان توصیه فرمود که سلام آن حضرت را به شیعیان دیگر برساند و این پیام را برساند که امام فرمود: «خدا رحمت کند بنده ای را که محبت مردم را به طرف خود و ما جذب کند…. »(۱۹)

در سخنی مفصّل، امام حسن عسکری (ع) به شیعیان خود چنین توصیه می فرماید: «شما را به تقوای الهی وصیت می کنم. با دیگران (یعنی اهل سنّت) باشید، در قبیله آنان و با آنان نماز بخوانید، در تشییع جنازه آنان شرکت کنید، به عیادت بیمارانشان بروید، حقوق آنان را ادا کنید. وقتی یکی از شما چنین رفتاری داشته باشد و اهل پرهیزکاری و راست گویی و امانت داری و حسن خلق و مدارا با مردم باشد، می گویند: «او شیعه است» و این مرا خوش حال می کند. تقوا داشته باشید و مایه زینت و آبروی ما باشید، هر محبتی را به سوی ما جلب کنید و هر زشتی را از ما دور سازید…. »(۲۰)

گاهی امامان، از کسانی که با رفتارشان مردم را به مکتب اهل بیت بدبین می کردند، اظهار برائت و بیزاری می نمودند و آنان را به «تعهد عملی» به دین خدا فرا می خواندند.

در حدیثی، امام باقر (ع) به جابر جعفی فرمود: «ای جابر! آیا برای کسی که خود را شیعه معرفی می کند، همین کافی است که ادعای دوستی با ما اهل بیت داشته باشد؟ به خدا قسم، شیعه ما کسی است که اهل تقوا و طاعت باشد. بین خدا و کسی قرابت و قوم و خویشی وجود ندارد. محبوب ترین بندگان نزد خداوند کسی است که با تقواتر و مطیع تر باشد.

«ای جابر! به خدا قسم، جز با تقوا و طاعت نمی توان به خدا نزدیک شد. ما هم برای کسی حواله برائت از آتش نداریم. هر که مطیع خدا باشد دوست ماست و هر که خدا را معصیت کند دشمن ماست. به ولایت ما جز در سایه عمل و پرهیزکاری نمی توان رسید.»(۲۱)

شیعه و ساده زیستی

امامان شیعه، از تجمل گرایی و دنیاطلبی دور بودند و با زهد و ساده زیستی و قناعت زندگی می کردند. شیعیان آنان نیز باید در سطح معیشت و نوع زندگی به آنان اقتدا کنند.

امام باقر (ع) در سخنی شیعیان را دارای ویژگی «ساده زیستی» می داند: «الخفیفه عیشهم». امام صادق (ع) نیز در کلامی در پاسخ به سؤال ابو بصیر که پرسیده بود شیعیان خود را برایم توصیف کن، نشانه هایی را بر شمرد؛ از جمله این که: «شیعتنا الخفیفه عیشهم؛(۲۲) شیعیان ما زندگی سبک و ساده و دور از تکلّف و تجمل دارند.»

مناعت طبع و قناعت و ساختن به اندک، از نشانه های ساده زیستی شیعه است. حضرت صادق (ع) فرمود: «شیعتنا من لا یسئل النّاس شیئناً و لو ما جوعاً؛(۲۳) شیعیان ما هرگز دست نیاز و درخواست پیش مردم دراز نمی کنند، هر چند از گرسنگی بمیرند.»

شیعه و انتظار

زمینه سازی برای عصر ظهور، امید داشتن به آینده روشن و تحقق وعده های الهی، تلاش برای پاک زیستن در دوران غیبت و «انتظار فرج»، از نشانه ها و اوصاف شیعه است. روایات در این مورد بسیار است.

در حدیث مفصّلی از امام کاظم (ع) که ویژگی های حضرت ولی عصر (عج) بیان شده واین که در دوران غیبت او، گروهی از اعتقاد به وی بر می گردند و گروهی در این عقیده ثابت اند، می فرماید: «طوبی لشیعتنا، المتمسّکین بحبّنا فی غیبه قائمنا، الثابتین علی موالاتنا و البرائه من اعدائنا…؛(۲۴) خوشا به حال شیعیان ما، آنان که در دوران غیبت قائم ما به محبت ما تمسّک می جویند و بر موالات ما و برائت از دشمنانمان استوار می مانند. آنان از مایند و ما از آنانیم. آنان ما را به عنوان ائمه پذیرفته اند، ما هم ایشان را به عنوان شیعه قبول داریم. خوشا به حال آنان. به خدا قسم آنان در روز قیامت و در رتبه و درجه ما با مایند.»

این حدیث را نیز حضرت عبدالعظیم حسنی از امام جواد (ع) نقل کرده که آن حضرت پس از بیان لزوم انتظار و اطاعت از خط ائمه در عصر غیبت، فرمود: «افضل اعمال شیعتنا انتظار الفرج؛(۲۵) برترین اعمال شیعیان ما انتظار فرج است.»

در روایات، برای اوصاف و ویژگی های شیعه، نمونه های دیگری هم نقل شده است که به همین مقدار بسنده می کنیم.

امید است «خط اهل بیت» و «سیمای تشیع»، در گفتار و رفتار و خلق و خوی فردی و اجتماعی پیروان عترت پیامبر تجلّی یابد و شیعه را در عمل بیابیم و نشان دهیم، نه در گفتار و ادعا و شعار.

پی نوشت ها:

۱) از جمله در دانشگاه تل آویو اسرائیل در سال ۱۳۶۳ سمیناری برگزار شد و شخصیت های مهمی در آن سخنرانی کردند. موضوع آن سمینار، «بررسی تشیع» بود. مجموعه بحث ها و مقالات آن سمینار با نام «تشیع، مقاومت و انقلاب» در سال ۱۳۶۸ منتشر شد. ر.ک: جواد محدّثی، فرهنگ غدیر، مدخل شیعه شناسی.

۲) وصیت نامه امام خمینی (ره)، مقدمه.

۳) اصول کافی، ج ۲، ص ۲۳۳.

۴) همان، ص ۷۴.

۵) و ما کانوا یعرفون الاّ بالتواضع و التّخشّع و الامانه…»: کافی، ج ۲، ص ۷۴.

۶) کافی، ج ۲، ص ۱۷۲.

۷) همان، ص ۲۳۶.

۸) بحار الانوار، ج ۲، ص ۹۸.

۹) وسائل الشیعه، ج ۱۸، ص ۸۳.

۱۰) همان، ج ۱۱، ص ۹۶.

۱۱) سبزواری، جامع الاخبار، ص ۵۰۸.

۱۲) بحار الانوار، ج ۸۳، ص ۲۲.

۱۳) وسائل الشیعه، ج ۳، ص ۳۹۷.