آینده گرایی و دغدغه چیستی و چگونگی آینده بشر، یکی از مباحث جدّی در گفتمان های فکری است. در همین راستا مکاتب متعددی به وجود آمده اند و در صددند به این پرسش جواب دهند که قافله انسان به کدام سمت و سو حرکت می کند؟ آیا بشر به سوی ناامیدی، ظلم و بحران… در حرکت است یا به سوی صلح، امنیت، امید و سعادت؟
درباره آینده بشر و فرجام انسان، دیدگاه های متفاوتی مطرح است: برخی با دید مادی به این امر نگریسته اند و آینده بشر را تاریک و مبهم ترسیم نموده اند.(۱) طرف داران این نگرش، مادی ها هستند. عده ای دیگر نتوانسته اند به این پرسش، پاسخ دهند و گروهی نیز با طرح نظام اجتماعی و سیاسی، به این پرسش اساسی جواب داده اند.
این مقال، با طرح جامعه آرمانی امام زمان (عج) به این پرسش جواب داده و مدعی است اسلام، تنها مکتبی است که توانسته به این پرسش، پاسخ شفاف و قاطع بدهد.
از منظر اسلام، جامعه بشری به سوی سعادت و امید، در حرکت است، زیرا در اسلام تحقق جامعه مطلوب و ایده آل، امری قطعی می باشد، که ما از آن به «جامعه آرمانی» و یا «آرمان شهر مهدویت» یاد می کنیم.
یکی از مفاهیم بلند فرهنگ مهدویت، ترسیم جامعه ضابطه مند و تشکیل حکومت جهانی است که در آن همه خواست های انسان، محقق خواهد شد. این همان جامعه ای است که تمام انبیا، معصومان و اولیای خدا در صدد تحقق آن بوده اند، اما موفق به تشکیل آن نشدند.
از آن جا که آینده گرایی(Futurism) یکی از دغدهای مهم مصلحان و نظریه سازان محسوب می شود، عده ای از متفکران، طرح «جامعه برین» یا «بهشت موعود» را مطرح ساخته اند. چنین جامعه فرضی را در زبان لاتین، «اتوپیا» و در زبان و ادبیات عرب، «مدینه فاضله» و در فرهنگ فارسی، «آرمان شهر» نام نهاده اند. در این شماره، به دلایل و شواهد جامعه آرمانی امام زمان (عج) اشاره می کنیم.
دلایل و شواهد امکان آرمان شهر مهدویت
ما شیعیان عقیده داریم که آرمان شهر مهدویت روزی ایجاد خواهد شد، زیرا خداوند و معصومان وعده آن را داده اند و وعده الهی تخلف ناپذیر است. اما دلایل امکان تحقق این آرمان شهر چیست؟ در ادامه به این دلایل اشاره می کنیم.
الف) آیات قرآن
گرچه در قرآن آیات صریحی درباره جامعه امام زمان (عج) وجود ندارد ولی مفسّران، آیات متعددی را به امام زمان (عج) و حکومت جهانی وی تأویل کرده اند، که از دل آن ها این نویدها آشکار می شود: نفی فتنه در کل جهان، غلبه دین خدا و یکتاپرستی، اتمام نور خدا بر زمین، نابودی باطل، به ارث رسیدن زمین برای صالحان و پرهیزگاران و غلبه قطعی راه انبیا و فرستادگان و…. این گونه مژده ها در متجاوز از یکصد آیه آمده(۲) که به بعضی از آن ها اشاره می شود:
۱ – حکومت مستضعفان
– «و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض و نجعلهم ائمه و نجعلهم الوارثین و نمکن لهم فی الارض. ..؛(۳) و ما بر آن هستیم که به مستضعفان روی زمین نعمت دهیم و آنان را پیشوایان سازیم و وارثان گردانیم». این آیه اگر چه به مناسبت داستان فرعون و موسی (ع) و بنی اسرائیل نازل شده، اما مدلول آن عام بوده و بیان گر سنّتی است که خداوند در میان مردم جاری ساخته است؛ به عبارت دیگر این آیه بیان می کند که خداوند به زودی مستضعفان را بر مستکبران پیروز می گرداند و آن ها را وارث شهر مستکبران می نماید. این، یک سنّت الهی است.
در حدیثی که از «مفضّل بن عمر» روایت شده چنین آمده است: از امام صادق (ع) شنیدم که فرمود: پیامبر اسلام (ص) نگاهی به علی، حسن و حسین (ع) انداخت و در حالی که گریه می کرد فرمود: شما مستضعفان پس از من هستید. مفضّل می گوید: پرسیدم معنای این سخن چیست؟ امام در جواب فرمود: معنای این سخن آن است که شما امامان بعد از من خواهید بود. خداوند متعال می فرماید: «و ما بر آن هستیم که بر مستضعفان روی زمین نعمت دهیم و آنان را پیشوایان و وارثان گردانیم.»(۴)
۲ – حاکمیت صالحان
– «و لقد کتبنا فی الزبور من بعد الذکر ان الارض یرثها عبادی الصالحون؛(۵) و ما در زبور، پس از ذکر (تورات) نوشته ایم که بندگان صالح من این زمین را به ارث خواهند برد». مراد از «زبور» در این آیه، زبور داود (ع) است؛ چنان که در سوره نساء (آیه ۱۶۳) و سوره اسراء (آیه ۵۵) آمده است: «و آتینا داود زبورا».
زبور همان کتاب «مزامیر» است که در ضمن کتاب عهد قدیم آمده است. در این کتاب می خوانیم:
– «از خشم دوری کن و از دشمنی بپرهیز، فریب کارهای ناشایست را نخور، زیرا کسانی که کار ناشایست انجام می دهند برکنده خواهند شد…. »(۶)
– «و کسانی که انتظار پروردگار را می کشند وارث زمین می شوند.»(۷)
– «و اما کسانی که به سکون و آرامش دست یافته اند وارث زمین می شوند و در نهایت سلامت، به کام جویی می پردازند.»(۸)
– «زیرا خجستگان و برکت یافتگان از آن ها وارث زمین می شوند و نفرین شدگان از آن ها ریشه کن می شوند.»(۹)
– «درست کاران وارث زمین شده و تا ابد در آن ساکن می شوند.»(۱۰)
۳ – جانشینی مؤمنان
– «وعد الله الذین آمنوا منکم و عملوا الصالحات لیستخلفنهم فی الارض کما استخلف الذین من قبلهم و لیمکنن لهم دینهم الذی ارتضی لهم و لیبدلنهم من بعد خوفهم امنا یعبودننی لا یشرکون بی شیئا؛(۱۱) خدا به کسانی از شما که ایمان آورده اند و کارهای شایسته کرده اند، وعده داده که در روی زمین جانشین دیگرانشان کند، هم چنان که مردمی را که پیش از آن ها بودند جانشین دیگران کرد و دینشان را که خود برایشان پسندیده است، استوار ساخت و وحشتشان را به ایمنی بدل کند. مرا می پرستند و هیچ چیزی را با من شریک نمی کنند.»
یکی از آیات قرآن که صالحان را به استقرار نظام توحیدی و انسانی بشارت می دهد همین آیه است. در شأن نزول آن آمده است: به دنبال هجرت مسلمانان به مدینه، اعراب بر ضد آن ها قیام کردند، به طوری که ناچار شدند اسلحه را از خود دور نکنند و با سلاح بخوابند و با سلاح برخیزند. ادامه این حالت برای مسلمانان رنج آور بود. بنابراین از پیامبر (ص) می پرسیدند: آیا زمانی خواهد رسید که آرامش حکمفرما گردد؟ این آیه فوق نازل شد. گرچه نمونه ای از این زندگی ایده آل در اواخر عمر رسول خدا (ص) در جامعه مدینه النبی حاصل شد، اما آیه شریفه یک قاعده کلی را بیان می کند و مصداق کامل آن، حکومت مهدی (عج) است که طبق عقیده شیعه و سنّی، سراسر زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد.(۱۲)
۴ – حاکمیت دین در جهان
– «هو الذی أرسل رسوله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون؛(۱۳) او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد تا او را بر همه آیین ها غالب گرداند، هر چند مشرکان خوش نداشته باشند.»
این آیه با اندکی تفاوت، در دو مورد دیگر نیز آمده است.(۱۴) در این آیه تصریح شده است که اسلام، روزی سراسر جهان را فرا خواهد گرفت. بدیهی است که این وعده، تاکنون تحقق پیدا نکرده است. از امام صادق (ع) در تفسیر این آیه چنین نقل شده است: «به خدا سوگند، هنوز محتوای این آیه تحقق نیافته است و تنها زمانی تحقق می پذیرد که قائم ما خروج کند. وقتی که او قیام کند، کسی که خدا را منکر شود، در تمام جهان باقی نخواهد ماند».(۱۵) امام باقر (ع) نیز در تفسیر این آیه می فرماید: «وعده ای که در این آیه است، به هنگام ظهور مهدی آل محمد (ص) تحقق پیدا می کند و در آن روز هیچ کس در روی زمین نخواهد بود، مگر این که به حقّانیت محمد (ص) اقرار می کند.»(۱۶)
شهید مطهری (ره) بر اساس روایات و آیاتی مانند همین آیه، جامعه آرمانی امام زمان (عج) را مطرح کرده و می گوید: اندیشه پیروزی نهایی نیروی حق و صلح و عدالت بر نیروی باطل و ستیز و ظلم، گسترش جهانی ایمان اسلامی، استقرار کامل و همه جانبه ارزش های انسانی، تشکیل مدینه فاضله و جامعه ایده آل، و بالاخره اجرای این ایده عمومی و انسانی به وسیله شخصیتی مقدس و عالی قدر که در روایات متواتر اسلامی از او به «مهدی» تعبیر شده، اندیشه ای است که کم و بیش همه فرق و مذاهب اسلامی – با تفاوت ها و اختلاف هایی – بدان مؤمن و معتقدند، زیرا این اندیشه، به حسب اصل و ریشه، قرآنی است. این قرآن مجید است که با قاطعیت تمام، پیروزی نهایی ایمان اسلامی،(۱۷) غلبه قطعی صالحان و پرهیزگاران،(۱۸) کوتاه شدن همیشگی دست ستم کاران و جبّاران(۱۹) و آینده درخشان و سعادت مندانه بشر(۲۰) را نوید داده است…. (۲۱)
ب) احادیث و روایات
یکی از دلایل بسیار مهم تشکیل حکومت جهانی امام زمان (عج)، روایات معصومان است که در قالب الفاظ مختلف و در محورهای متعدد، بیان شده است. در برخی روایات، از آخرین حکومت و آخرین دولت سخن به میان آمده است. در برخی روایات دیگر، ویژگی های حکومت امام زمان (عج) مطرح شده و در بعضی روایات نیز ویژگی های امام زمان (عج) بیان شده است.
از مجموع روایات، این مطلب استفاده می شود که امام زمان (عج) جامعه مطلوب را تشکیل خواهد داد. در این جامعه، خواسته ها و نیازهای انسان ها تأمین خواهد شد و همه آن ها به آرزوی خود خواهند رسید. در این خصوص روایات متواتر و فراوانی وجود دارد که از شیعه و سنّی نقل شده است. حتی چند نفر از علمای اهل سنّت کتاب هایی درباره حضرت مهدی و اثبات وجود آن حضرت و این که خواهد آمد و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد و…، نوشته اند. در کتاب ارزش مند منتخب الاثر، نوشته آیه الله صافی گلپایگانی، احادیث بسیاری راجع به امام زمان (عج) و مسائل مربوط به ولادت و غیبت و ظهور و حکومت او از حدود شصت کتاب از اهل سنّت گردآوری شده است.
پنج مورد از کتاب های عالمان اهل سنّت که حتی نام پشت جلد آن ها به مهدی اختصاص یافته، عبارت است از: مناقب المهدی از ابونعیم اصفهانی، اخبارالمهدی از حماد بن یعقوب، علامات المهدی از جلال الدین سیوطی، البیان فی اخبار صاحب الزمان از گنجی شافعی، و البرهان فی ماجاء فی صاحب الزمان از متقی هندی.
آخرین دولت
در این جا به اختصار به برخی روایات اشاره می شود که در آن ها تنها کلمه «آخرین دولت» به کار برده شده است. البته در ادبیات دینی – به خصوص ادبیات شیعه – تعبیرهای متعددی وجود دارد. برخی از تعبیرها درباره حکومت امام زمان (عج) که در روایات آمده به شرح زیر است:
دولت جهانی، دولت عدالت، دولت کریمه، دولت صالحان، دولت حق، دولت مستضعفان، دولت امنیت، دولت رفاه.
یکی دیگر از تعبیرهایی که از دولت مهدوی شده، تعبیر «آخرین دولت» است. امام باقر (ع) می فرمایند: «دولتنا آخر الدول؛(۲۲) دولت ما آخرین دولت است». سپس در پایان کلام خویش می فرمایند: «و هو قول الله عز و جل: و العاقبه للمتقین؛(۲۳) این همان سخن خداوند است که می فرماید: عاقبت از آن پرهیزکاران است». هم چنین روایت شده که امام صادق (ع) در بسیاری از اوقات این شعر را زمزمه می کرد: «لکل اناس دوله یرقبونها و دولتنا فی آخر الدهر تظهر؛(۲۴) هر مردمی را دولتی است که منتظر آن هستند و دولت ما در پایان روزگار آشکار می شود.»
در پاره ای از روایات، این حقیقت با عبارت «عاقبت از آن ما خواهد بود» آمده و آیه شریفه «و العاقبه للمتقین» به همین حقیقت تفسیر شده است. امام حسن (ع) نیز این حقیقت را یاد کرده اند و امام علی (ع) آن را تأیید نموده اند.
ابن سیرین می گوید: از چند تن از بزرگان بصره شنیدم که گفتند: علی بن ابی طالب (ع) پس از جنگ جمل مریض شد و نتوانست در نماز جمعه شرکت کند. از این رو به فرزندش حسن (ع) فرمود: تو برو و نماز جمعه را با مردم بخوان. امام حسن (ع) به مسجد آمد و بر فراز منبر رفت. ابتدا به حمد و ثنای الهی پرداخت، شهادتین گفت، بر رسول خدا درود و صلوات فرستاد و فرمود: ای مردم! خداوند، نبوت را در میان ما قرار داد و ما را بر خلق خویش برگزید و مقدّم داشت و کتاب و وحی خود را بر ما فرو فرستاد. به خدا قسم هر کس چیزی از حق ما کم گذارد، خداوند در دنیا و آخرت از حق او بکاهد و هیچ دولتی ضد ما نباشد، مگر این که عاقبت از آن ما باشد. آن گاه این آیه را خواند: «و لتعلمُنّ نباه بعد حین؛(۲۵) و قطعاً پس از چندی خبر آن را خواهید دانست.»
در این کلام، امام حسن (ع) با بیان این جمله که عاقبت از آن ماست، به این حقیقت توجه می دهند که دولت اهل بیت، دولت آینده است. جالب این که امام علی (ع) سخنان فرزندشان را می شنید. پس از اتمام مراسم نماز و بازگشت امام حسن (ع)، امام علی (ع) به او نگاهی کرد و بی اختیار، اشک هایش جاری شد و از فرزندش خواست که نزدیک آید و میان چشمانش را بوسید و این آیه را خواند که: «ذریه بعضها من بعض والله سمیع علیم؛(۲۶) فرزندانی بودند، برخی از نسل برخی دیگر پدید آمده، و خدا شنوا و داناست.»(۲۷)
این برخورد امام علی (ع)، حکایت از تأیید سخن امام حسن (ع) دارد.
هم چنین نقل شده که امام حسن مجتبی (ع) در خطبه ای دیگر همین جملات را درباره دولت اهل بیت بیان کرده است.(۲۸) از امام باقر (ع) نیز نقل شده که ایشان دولت های دیگر را «دولت حال» نامیده اند و دولت اهل بیت را «دولت آینده».
ابوبکر حضرمی می گوید: وقتی امام باقر (ع) را در شام به نزد هشام بردند، هشام اهل بیت (ع) را به تفرقه افکنی متّهم ساخت و امام را بسیار توبیخ کرد. به دنبال وی حاضران در مجلس نیز به نکوهش امام (ع) پرداختند. وقتی آنان خاموش شدند، امام باقر (ع) برخاست و فرمود: ای مردم، به کجا می روید و شما را به کجا می برند؟ به وسیله ما بود که خداوند گذشتگان شما را هدایت کرد و هدایت آیندگان شما نیز به وسیله ما انجام می شود. اگر شما سلطنت اکنون را دارید، حکومت ما حکومت آینده است.(۲۹)
چرا آخرین دولت؟
از آن چه تاکنون نقل کردیم به خوبی روشن می شود که اهل بیت (ع) از دولت حضرت مهدی (عج) به آخرین دولت یاد کرده اند. اکنون این سؤال مطرح است که چرا دولت امام زمان (عج) آخرین دولت است؟
در برخی از روایاتی که در آن ها مسئله آخرین دولت بودن حکومت امام مهدی (عج) مطرح شده، علت آن نیز تبیین شده است. مثلاً امام باقر (ع) پس از آن که فرمود: دولت ما آخرین دولت است، در بیان علت آن می فرمایند: «تا وقتی شیوه حکومت ما را دیدند نگویند: اگر ما هم به حکومت می رسیدیم، به شیوه اینان رفتار می کردیم.»(۳۰)
هم چنین امام صادق (ع) پس از آن که می فرمایند پیش از برقراری دولتِ ما همه گروه ها به حکومت می رسند، علت این تقدّم و تأخّر را چنین بیان می دارند: «تا کسی نگوید: اگر ما هم به حکومت می رسیدیم به عدالت رفتار می کردیم. پس از آن برپا کننده حق و عدل قیام می کند.»(۳۱)
از این دو حدیث چنین بر می آید که علت تأخّر دولت امامت، اتمام حجت تاریخی و عملی است. باید بشر به تجربه دریابد که تشکیل حکومت آرمانی و راه عدالت جز از طریق اهل بیت نمی گذرد و برقراری عدالت جز به دست مردان عدالت پیشه و امامان معصوم، ممکن نیست و تنها حکومت و جامعه موفق، حکومت جهانی امام زمان (عج) است که بعد از همه حکومت ها به وجود می آید. در حدیث معروف نبوی، تأسیس چنین حکومتی تخلف ناپذیر اعلام شده است: «اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نمانده باشد، خداوند آن روز را طول می دهد، تا آن که مردی از خاندان من ظهور کند و دنیا را همان گونه که از ظلم و ستم پر شده است، لبریز از عدل و داد نماید.»(۳۲)
پی نوشت ها:
۱) ر.ک: شهید مطهری، قیام و انقلاب مهدی (ع)
۲) از جمله: انفال (۸) آیه ۳۹؛ توبه (۹) آیه ۳۳؛ صف (۶۱) آیه ۸؛ اسراء (۱۷) آیه ۸۱؛ انبیاء (۲۱) آیه ۱۰۵؛ مجادله (۵۸) آیه ۲۱. مرحوم سیدهاشم بحرانی بیش از صد آیه مربوط به ظهور مهدی (عج) را در کتاب «المحجه فیما نزل فی القائم الحجه» جمع آوری نموده است.
۳) قصص (۲۸) آیه ۵.
۴) شیخ صدوق، معانی الاخبار، ص ۷۹ – ۷۸.
۵) انبیاء (۲۱) آیه ۱۰۵.
۶) زبور داود، مزمور ۹ – ۸.
۷) همان، مزمور ۱۰.
۸) همان، مزمور ۱۱.
۹) همان، مزمور ۲۲.
۱۰) همان، مزمور ۲۹.
۱۱) نور (۲۴) آیه ۵۵.
۱۲) تفسیر نمونه، ج ۱۴، ص ۵۳۰ – ۵۲۶.
۱۳) توبه (۹) آیه ۳۳.
۱۴) صف (۶۱) آیه ۹ و فتح (۴۸) آیه ۲۸.
۱۵) تفسیر نورالثقلین، ج ۲، ص ۲۱۱؛ تفسیر نمونه، ج ۷، ص ۳۷۳.
۱۶) تفسیر مجمع البیان، ج ۵ – ۶، ص ۲۵.
۱۷) توبه (۹) آیه ۳۳.
۱۸) صف (۶۱) آیه ۹.
۱۹) انبیا (۲۱) آیه ۱۰۵.
۲۰) قصص (۲۸) آیه ۴۵.
۲۱) قیام و انقلاب مهدی، ص ۵ به بعد، با اندکی تغییر.
۲۲) شیخ طوسی، الغیبه، ص ۴۷۲، ح ۴۹۳؛ روضه الواعظین، ص ۲۹۱.
۲۳) همان.
۲۴) شیخ صدوق، الامالی، ص ۳۹۶، ح ۳؛ روضه الواعظین، ص ۲۳۴ و ۲۹۳.
۲۵) ص (۳۸) آیه ۸۸.
۲۶) آل عمران (۳) آیه ۳۴.
۲۷) شیخ صدوق، الامالی، ص ۸۲، ح ۱۲۱ و ص ۱۰۴، ح ۱۵۹؛ بشار المصطفی، ص ۲۶۳؛ مناقب ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۱۱.
۲۸) مروج الذهب، ج ۳، ص ۹؛ نثر الدرر، ج ۱، ص ۳۲۸.
۲۹) الکافی، ج ۱، ص ۴۷۱، ح ۵.
۳۰) همان، ص ۴۰۷، ح ۱.
۳۱) شیخ طوسی، الغیبه، ص ۴۷۲، ح ۴۹۳.
۳۲) همان، ص ۲۴۷، باب ۲۵؛ به نقل از: شیخ صدوق، کمال الدین: «لو لم یبق من الدنیا الا یوم واحد، لطول الله ذلک الیوم حتی یخرج رجل من ولدی فیملأها عدلا و قسطا کما ملئت جورا و ظلما».
منبع: مجله / معارف اسلامی / بهار سال ۱۳۸۸ شماره ۷۵
هیچ نظری وجود ندارد