مهدویت در منابع روایی شیعه (قسمت اول)

در میان آموزه های اسلام، کمتر موضوعی به اندازه «مهدویّت» مورد توجه و اهمیت قرار گرفته است؛ به گونه ای که در هیچ یک از موضوعات بنیادین، به این اندازه سخن از معصومین(علیهم السلام) و بزرگان دین نرسیده است و کمتر کتابی هست که در آن، به این مهمّ نپرداخته باشد.شناخت این منابع ارزشمند و سیر تدوین آنها، می تواند ما را به آگاهی بیشتر نسبت به این مسأله مهمّ و اساسی رهنمون شود.به علت اختصار، در این بحث، تنها به بررسی بعضی از کتاب های مهمّ درباره «مهدویّت» اشاره می شود.شیعه و احادیث مهدویّت«مهدویّت» در فرهنگ شیعه، از جمله آموزه های اعتقادی و بلکه از ضروریات مذهب به شمار می آید. احادیث مربوط به این موضوع، چنان فراوان و گسترده است که جای هیچ شک و تردیدی را باقی نمی گذارد. با مروری کوتاه در منابع حدیثی شیعه، به خوبی در می یابیم که موضوع ظهور حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و بر پایی حکومت عدل جهانی به دست ایشان، جزو موضوعات کاملاً متواتر و مورد قبول تمام مسلمانان ـ به خصوص شیعه دوازده امامی ـ است.ده ها تن از اصحاب ائمه(علیهم السلام)، پیش از تولّد امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، با استفاده از بیانات نورانی معصومین(علیهم السلام)، کتاب های مستقلی در رابطه با ولادت، غیبت، ظهور و نشانه های ظهور آن حضرت تألیف کرده اند که اسامی تعدادی از آنها بدین قرار است:۱۱٫ ابواسحاق ابراهیم بن صالح انماطی، از اصحاب امام باقر(علیه السلام)، صاحب کتاب الغیبه.۲۲٫ ابوالفضل عبّاس بن هشام ناشری، مشهور به «عبیس» از اصحاب امام رضا(علیه السلام) (م۲۲۰ق)، مؤلف کتاب الغیبه.۳۳٫ علی بن حسن بن علی بن فضّال، از اصحاب امام هادی(علیه السلام) و امام حسن عسکری(علیه السلام)، صاحب کتاب‌های الغیبه و الملاحم.۴۴٫ ابوالحسن علی بن حسن بن محمد طائی جرمی، از اصحاب امام کاظم(علیه السلام) و صاحب کتاب الغیبه.۵۵٫ ابوالحسن علی بن محمد بن علی سوّاق از سران واقفیه و صاحب کتاب الغیبه.۶۶٫ ابوالحسن علی بن عمر اعرج، از اصحاب امام کاظم(علیه السلام) و صاحب کتاب الغیبه.۷۷٫ ابو علی حسن بن محمد بن سماعه، از اصحاب امام کاظم(علیه السلام)، (م ۲۶۳ ق) و صاحب کتاب الغیبه.۸۸٫ حسن بن علی بن ابی حمزه بطائنی، از اصحاب امام کاظم(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و صاحب کتاب های: الغیبه، الرجعه، القائم و الملاحم.۹با مطالعه این تألیف ها و سایر کتاب های اختصاصی و عمومی حدیثی، روشن می شود که کمتر کتاب روایی شیعه است که به موضوع حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) نپرداخته باشد. در اینجا بعضی از این منابع روایی، به اجمال معرفی می شود.یک. کتاب سلیم بن قیس هلالیاین کتاب از «ابو صادق سلیم بن قیس هلالی عامری کوفی(ره)» (م ۸۰ ق) است و از لحاظ تاریخی اولین کتاب حدیثی موجود می باشد. مؤلف آن از شخصیت های برجسته و از خواص اصحاب امیرمؤمنان(علیه السلام)، امام حسن، حسین و سجاد(علیهم السلام) است و امام باقر(علیه السلام) را نیز درک کرده است.سلیم در نزد معصومین(علیهم السلام)، مورد وثوق بوده و از علوم سرشار آنان بهره مند شده است. وی همواره مورد تأیید ائمه(علیهم السلام) قرار گرفته، نزد آنان از محبوبیت خاصّی برخوردار بوده است.از امام سجاد(علیه السلام) نقل شده ـ پس از آنکه کتاب سلیم برای آن حضرت خوانده شد ـ فرمود: «صَدَقَ سُلَیمٌ رَحِمَهُ اللَّهُ»؛۱۰ «راست گفت سلیم. خدایش بیامرزد».در این کتاب احادیثی چند درباره حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) نقل شده که به لحاظ اهمیت کتاب، قابل توجّه است.۱۱گفتنی است درباره کتاب سلیم بن قیس و صحّت روایات آن، تردید هایی وجود دارد که در محل خود به آنها پاسخ-های مناسب داده شده است.۱۲علامه شوشتری درباره کتاب سلیم می گوید: «]قول[ صواب‌ ]ودرست[ ‌در باره کتاب سلیم بن قیس این است که اصل کتاب صحیح بوده و سه استاد بزرگ ما، نعمانی، صفّار و دیگران، از آن روایت کرده اند؛ ولی اصل کتاب ] در مواردی بسیار اندک[ از جانب دشمنان دچار تحریف گشته است (همان گونه که شیخ مفید بر این باور است)، و این گونه نیست که ابن غضائری پنداشته و تمام کتاب را به جهت روایت «نصیحت» محمد بن ابوبکر به پدرش در هنگام مرگ، جعلی دانسته است… ما جز روایت «نصیحت»، به روایت دروغی که محققاً ثابت شده باشد، برخورد نکردیم.۱۳دو. المحاسناین کتاب نوشته ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد برقی (م ۲۷۴ یا ۲۸۰ق) است. وی از بزرگان شیعه به حساب می‌آید و بخشی از دوره امامت حضرت رضا(علیه السلام) و نیز دوران امامت امام جواد، هادی و عسکری(علیهم السلام) را درک کرده ومدتی نیز دردوره غیبت صغرا حیات داشته است.این کتاب یکی از بهترین کتاب‌های روایی شیعه به شمار می‌آید و برخی اهمیت و اعتبار آن را ردیف «کتب اربعه»14 دانسته اند. کتاب محاسن یکی از منابع مهمّ کتاب کافی، نوشته کلینی است و وی فراوان به این کتاب استناد و از آن روایت نقل کرده است. شیخ صدوق(ره) نیز به آن اعتماد کرده و آن را از جمله کتاب‌های مرجع من لایحضره الفقیه قرار داده است.۱۵علامه مجلسی(ره) گفته است: محاسن برقی از اصول معتبر است که کلینی و متأخّران وی، از این کتاب حدیث نقل کرده اند.۱۶در کتاب محاسن فصل و باب خاصّی به عنوان حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) گشوده نشده؛ ولی در باب ۳۸ بیشتر این روایات ذکر شده است. نکته قابل توجه اینکه در هیچ روایتی در این کتاب، اشاره به کلمه «مهدی» نشده و از آن حضرت با عنوان قائم و یا مشتقات آن یاد شده است.سه. بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد(علیهم السلام)مؤلف این کتاب ابوجعفر محمد بن حسن بن فروخ صفّار قمی (م۲۹۰ ق) یکی از یاران امام حسن عسکری(علیه السلام) و از چهره های سرشناس یاران ائمه(علیهم السلام) و راویان حدیث است. بصائرالدرجات، درباره فضایل و مقامات امامان(علیهم السلام) به رشته تحریر درآمده و جزو قدیمی ترین کتاب های حدیثی و معتبرترین اصول قدمای شیعه محسوب می شود. از زمان نگارش آن تاکنون، پیوسته مورد توجه دانشمندان، فقیهان و بزرگان شیعه بوده و در کتاب های ایشان فراوان به آن استناد شده است.شیخ حر عاملی(ره) در مقدمه وسائل الشیعه می‌نویسد: «کتاب بصائر الدرجات نوشته شیخ ثقه و مورد اطمینان محمد بن حسن صفار می‌باشد که دارای دو نسخه کوچک و بزرگ است».علامه مجلسی(ره) در مقدمه بحارالانوار می نویسد: «کتاب بصائر الدرجات از اصول معتبره ای است که شخصیت هایی مانند کلینی و دیگر علما از آن روایت کرده اند».17البته با وجود این اعتماد، برخی نیز بر آن خرده گرفته اند.۱۸این کتاب دارای ده بخش است که هر بخش شامل حدود بیست باب است.در این کتاب موضوعات گوناگونی، بیان شده و بیشتر در باره ائمه معصومین(علیهم السلام) است؛ از این رو روایات مربوط به حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) نیز مورد توجه قرار گرفته است. در اغلب این روایت ها، به ویژگی های آن حضرت و یا مسائل مربوط به قیام و حکومت جهانی آن حضرت اشاره شده است.چهار. کتاب التفسیر معروف به (تفسیر العیاشی)این کتاب اثر محمد بن مسعود بن عیاش سمرقندی(ره)، معروف به «عیاشی» فقیه بزرگوار و عالم وارسته ای است که در رشته های فقه، ادب، حدیث و تفسیر تبحر فراوان داشته است. او از برجسته ترین دانشمندان و از بزرگان فقهای شیعه، در دوران غیبت صغرا و استاد کلینی بوده است.وی در آغاز با توجه به محیط زندگی خود ـ که حدود سمرقند و بخارا بوده و بیشتر ساکنان آن از اهل سنّت بودند ـ پیرو مکتب فقهی آنان بود؛ اما در اثر مطالعه و بررسی در کتاب های شیعه، مکتب پر فیض جعفری را پذیرفت و تمامی میراث پدر را (بالغ بر سیصد هزار دینار) در راه علم و نشر حدیث، انفاق و خرج کرد. گفته شده: خانه او بسان مسجد، پر از قاری، محدث، عالم، دانشجو و مفسر بود.۱۹آقا بزرگ تهرانی(ره) درباره او می نویسد: «صاحب تفسیر عیاشی بالغ بر دویست جلد کتاب در زمینه های مختلف علوم اسلامی نگاشته است. او از مشایخ و اساتید روایت کشی، صاحب رجال معروف و از هم دوره های ثقه الاسلام کلینی می-باشد و فرزندش جعفر، از کتاب های او روایت می کند که یکی از آنها همین تفسیر موجود است».20تفسیر عیاشی از برجسته ترین و معتبرترین تفاسیر کهن روایی شیعه بوده و در میان دانشمندان، از جایگاه خاصّی برخوردار است. از نویسنده آن در بیشتر کتاب های رجال و تراجم، به عظمت، جلالت، فضل و دانش یاد شده است.این تفسیر در اصل در دو جلد بوده که دانشمندان و علمای تفسیر از آن روایت می کرده اند؛ اما متأسفانه در قرن های بعدی، قسمت دوم این کتاب مفقود می‌شود و لذا کتاب موجود (در دو مجلد) فقط تا آخر سوره کهف است. نسخه موجود نیز، بدون اسناد راویان آن است؛ ظاهراً یکی از نسخه برداران کتاب، برای سهولت و آسانی مطالعه و استنساخ، اسنادش را حذف کرده۲۱ و زیانی جبران ناپذیر بر آن وارد ساخته است.علامه طباطبایی(ره)، مقدمه ای بر این تفسیر نگاشته و اهمیت و جایگاه این تفسیر را بیان کرده است. ایشان می-نویسد: «قسم به جانم! می توانم بگویم این کتاب بهترین اثری است که در زمان خود تألیف یافته است و اطمینان آمیزترین مجموعه ای است که از پیشینیان ما در زمینه کتب تفسیری مأثور به ارث رسیده است».این تفسیر روایی در ذیل ده ها آیه از قرآن، به موضوع «مهدویّت» و حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) پرداخته و روایاتی را در این زمینه نقل کرده است. نوع این احادیث، تطبیق و تأویل آیات بر حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و حکومت جهانی آن حضرت است.پنج. تفسیر القمیاین تفسیر اثر ابو الحسن، علی بن ابراهیم بن هاشم قمی (م قرن ۴ ق) از راویان بزرگ شیعه و از یاران امام حسن عسکری(علیه السلام) است. وی از مشایخ معتبر شیخ کلینی است و وی بسیاری از روایات کافی را از او نقل کرده است.این تفسیر از قدیمی‌ترین تفاسیری است که پرده از روی آیاتی که در شأن ائمه(علیهم السلام) نازل شده است، بر می دارد. از این رو در میان مفسران شیعه، از ارزش و اعتبار خاصّی برخوردار است؛ به گونه ای که آنان، اعتبار دیگر کتب «تفسیر روایی» را با این کتاب می-سنجند.نجاشی(ره) درباره او می گوید: «علی بن ابراهیم از بزرگ‌ترین راویان شیعه است که در عصر امام حسن عسکری(علیه السلام) زندگی می کرده و محمد بن یعقوب کلینی، در کتاب کافی بسیار از او روایت نقل می کند».از ویژگی های این تفسیر، آن است که مؤلف همه روایات را، از امام باقر و امام صادق(علیهما السلام) نقل کرده است. درباره مؤلف و شیوه تألیف و پاره ای مباحث مربوط به شناسنامه کتاب،بحث های مفصل و گسترده ای شده و برخی انتساب آن را به او مورد تردید قرار داده اند؛۲۲ اما اصل کتاب به عنوان یکی از کتاب‌های حدیثی مرجع، مورد توجه بوده و هست . البته دقت در روایات آن خالی از فایده نیست.دلایل و شواهد بر اینکه حداقل بخش هایی از این کتاب، از علی بن ابراهیم نیست، فراوان است؛ به عنوان نمونه مقدمه این کتاب، به گونه ای مباحث را طرح می کند که گویی شخص دیگری، سخن می گوید و گاه، حتی از علی بن ابراهیم نقل قول می کند. افزون بر آنکه این مقدمه، مشتمل بر انحرافات و عقاید نادرستی (مانند تحریف قرآن) است. در حقیقت این کتاب، مجموعه ای است از چند تفسیر: تفسیر علی بن ابراهیم، تفسیر ابوالجارود و نقلیات ابوالفضل عباس بن محمدبن قاسم.۲۳کتاب یاد شده مشتمل بر سی روایت در رابطه با حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) است و مضامین مختلفی در آن وجود دارد که عمدتاً به صورت تطبیق آیات بر حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) است.
پی نوشت ها:

۱٫ به نقل از: علی اکبر مهدی پور، برگزیده آثار در قرون و اعصار، (مشعل جاوید)، ص۱۷۱٫۲٫ محمد بن حسن طوسی، رجال، ص۱۰۴؛ فهرست، ص۳۰؛ نجاشی، رجال، ص۳۲٫۳٫ نجاشی، رجال ، ص۲۸۰؛ محمد بن حسن طوسی، رجال ، ص۳۸۴٫۴٫ محمدبن حسن طوسی، فهرست، ص۱۲۲؛ نجاشی، رجال ، ص۲۵۷؛ محمدبن حسن طوسی، رجال، ص۴۱۹ و ۴۳۳۵٫ محمد بن حسن طوسی، رجال، ص۳۵۷؛ نجاشی، رجال ، ص۲۵۵٫۶٫ نجاشی، رجال، ص ۲۵۹٫۷٫ همان، ص۲۵۶٫۸٫ محمد بن حسن طوسی، فهرست ، ص۸۱؛ نجاشی، رجال ، ص۴۱٫۹٫ نجاشی، رجال، ص۳۷٫۱۰٫ ر. ک: کشی، رجال ، ۱۰۴ ؛ محمد بن حسن طوسی(ره)، کتاب الغیبه، ص۱۹۴٫۱۱٫ ر. ک: سلیم بن قیس هلالی، کتاب سلیم بن قیس، ص۵۶۵، ح۱؛ ص۶۲۴، ح۱۰؛ ص ۸۵۶، ح۴۵؛ ص۷۷۵، ح ۲۵؛ ص۹۰۹، ح۶۲ ؛ ص۹۴۰، ح۷۷ ؛ ص۹۵۷، ح۹۱٫۱۲٫ در این باره خوشبختانه شیخ محمد باقر انصاری ما را از پاسخ بی نیاز کرده است؛ چرا که ایشان دوازده سال از عمر خویش را صرف تحقیق در باره کتاب سلیم نموده و آن را در سه جلد، به تفصیل به چاپ رسانده و همه جوانب تحقیق را انجام داده است .۱۳٫ سیّد سامی البدری، پاسخ به شبهات احمد الکاتب، ترجمه ناصر ربیعی، ص۷۵٫۱۴٫ این کتاب‏ها عبارتند از: کافی اثر مرحوم کلینی؛ تهذیب الاحکام و استبصار اثر ابوجعفر محمد بن حسن طوسی و من لایحضره الفقیه, تألیف شیخ صدوق.۱۵٫ ر. ک: صدوق، من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۵٫۱۶٫ ر. ک: مجلسی، بحار الانوار، ج۱، ص۲۶٫۱۷٫ همان، ج۱، ص۲۶٫۱۸٫ ر. ک: مامقانی، تنقیح المقال، ج۳، ص۱۰۳٫۱۹٫ ر. ک: مقدمه تفسیر، محمد حسین طباطبایی(ره) .۲۰٫ آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج۱، ص۱۲۱؛ ج۲، ص۴۷۸؛ ج۳، ص۱۱۲٫۲۱٫ سیّد محمد علی ایازی، شناخت نامه تفاسیر، ص۹۹٫۲۲٫ ر. ک: آقا بزرگ تهرانی، الذریعه، ج۴، ص۳۰۲٫۲۳٫ سیّد محمد علی ایازی، شناخت نامه تفاسیر، ص۹۸٫
منبع: درسنامه مهدویت۱-ص۵۱ تاص۵۷