مهدویت در منابع روایی شیعه (قسمت دوم)

پنج کتاب دوم: شش.الکافیاین کتاب ارزشمند، اثری گران سنگ ازشیخ ابوجعفر، محمدبن یعقوب کلینی رازی(ره) (م۳۲۹ ق)، از برجسته ترین علمای شیعه در نیمه دوم قرن سوم و آغاز قرن چهارم هجری است.کلینی با سفر به شهرها و سرزمین های اسلامی و ارتباط با راویان احادیث و دستیابی به اصول چهارصدگانه شیعه۱و ارتباط با نواب خاص امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، مجموعه ای ارزشمند و کتابی معتبر و جامع به نگارش در آورده است.محمد بن یعقوب کلینی نام آورترین و بلند آوازه ترین اندیشمند عصر خود بود؛ دورانی که اوج تلاش محدثان و دانشمندان بزرگ و حتی نواب خاص حضرت بود. با اینکه این چهار تن از فقها و محدثان بزرگ شیعه بودند و شیعیان آنها را به جلالت قدر می‌شناختند؛ اما کلینی مشهورترین شخصیتی بود که در آن زمان، میان شیعه و سنّی با احترام می‌زیست و به طور آشکار، به ترویج مذهب حق و نشر فضایل اهل بیت(علیهم السلام) همت می گماشت.کتاب کافی از قدیمی ترین و معتبرترین کتاب های روایی شیعه و نگاشته شده در عصر غیبت صغرا است. این کتاب در طول بیش از هزار سال، پیوسته مورد توجه و عنایت خاص دانشمندان و فقهای شیعه قرار داشته است و آنان در منابع مهم روایی و تألیفات ارزشمند خود، به آن استناد کرده اند.شیخ مفید(ره) کافی را چنین معرفی کرده است: «الکافی هو من اجلّ کتب الشیعه و اکثرها فائده»؛۲ »کافی از برجسته‌ترین کتاب‌های شیعه و پر فایده‌ترین آنها است«.شهید اول، محمد مکی درباره این کتاب نوشته است: «کتاب کافی، کتابی روایی است که تاکنون اصحاب و علمای شیعه مانند آن را ننگاشته اند».3از ویژگی های مهمّ این کتاب، هم عصر بودن مؤلف آن، با نائبان چهارگانه حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و دسترسی وی به آنان است. به خصوص که آنان در بغداد بودند و کلینی نیز مدتی در آن شهر زندگی می کرده و سال وفات وی، مصادف با سال وفات آخرین سفیر امام عصر(علیه السلام) علی بن محمد سمری بوده است.مؤلف در کتاب کافی، مقید به ذکر سند روایات تا معصوم(علیه السلام) است و این خود ارزش و اعتبار خاصّی به آن بخشیده است. این کتاب شامل بیش از شانزده هزار روایت است. اگر چه روایات مربوط به حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) در مجموعه این کتاب، به نوعی پراکنده است؛ اما در باب هایی ویژه، روایات بیشتری نقل شده است.به عنوان نمونه در قسمت اصول و در «کتاب الحجه»، مؤلف احادیثی را در بخش »فی الاشاره و النص الی صاحب الدار«، ذکر کرده و در ادامه همین باب، عناوین دیگری همانند »فی التسمیه من رآه، باب فی النهی عن الاسم، باب نادر فی الغیبه و باب فی کراهیه التوقیت« ذکر و در هر عنوان، چند حدیث را نقل کرده است. مجموع این احادیث در این قسمت، نزدیک به شصت حدیث می رسد. همچنین در باب »مولد الصاحب« بیش از سی روایت در باره ولادت حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و مباحث مربوط به آن است.هفت. الغیبهاین کتاب اثر ارزشمند ابوعبدالله محمد بن ابراهیم بن جعفر کاتب نعمانی(ره)، مشهور به ابن زینب (ابن‌‌‌‌‌‌ابی-زینب)، از راویان بزرگ شیعه دراوایل قرن چهارم هجری است. وی نزد محمدبن یعقوب کلینی(ره) دانش حدیث را فرا گرفت وکاتب استادش شد وبه همین جهت نیزعنوان «کاتب» پیدا کرد. او از شهرت، احترام و اعتبار خاصّی در نزد دانشمندان و فقهای شیعه بهره مند است.نعمانی علاوه بر اینکه نویسنده‌ای خوش نظر و دارای قدرت استنباط بود، از اطلاعات وسیعی در باره رجال و احادیث برخوردار بود.کتاب الغیبه به یقین جزو یکی از بهترین کتاب‌ها در زمینه احادیث مربوط به خصوصیات حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، غیبت و عصر ظهور و ویژگی های آن دوران است. تمام احادیث، برخوردار از سند بوده و نوع اسناد هم، کوتاه و در بسیاری از موارد، اسناد خوب و مورد پسند اهل فن است.مؤلف در آغاز کتاب، درباره انگیزه تألیف آن نگاشته است: «من در جامعه می دیدم شیعیان و علاقه مندان به پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) و اهل بیت(علیهم السلام)، به گروه های مختلفی تقسیم شده و نسبت به امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و ولیّ امر و حجّت پروردگار خود سرگردان گشته اند. پس از بررسی، دلیل آن را غیبت آن حضرت یافتم؛ چنان که رسول خدا و حضرت علی و ائمه معصومین(علیهم السلام) نیز به آن اشاره کرده-اند؛ لذا به یاری خداوند بر آن شدم تا روایاتی را که مشایخ روایی بزرگ از امیرمؤمنان و ائمه معصومین(علیهم السلام) در باره غیبت امام عصر(علیه السلام) نقل کرده-اند، جمع آوری کنم.بسیاری از روایاتی که هم اکنون در اختیار من است، علمای اهل سنّت نیز روایت کرده اند. البته روایات آنان دراین باره، بسیار گسترده تر از روایاتی است که هم اکنون در اختیار من است»4کتاب الغیبه شامل ۴۷۸ روایت در ۲۶ باب است. از موضوعات کتاب می‏توان به موارد ذیل اشاره کرد: وجوب حفظ اسرار آل محمد(علیهم السلام) ، الهی بودن مسأله امامت، تعداد امامان(علیهم السلام)، کسی که به دروغ ادعای امامت کند، روایات درباره غیبت امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، صبر و انتظار فرج، امتحان، صفات امام منتظر، صفات لشکر آن حضرت و… .هشت. کمال الدین و تمام النعمهنویسنده این کتاب ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (م ۳۸۱ ق)، مشهور به «شیخ صدوق»(ره) ، از بزرگ ترین شخصیت های جهان اسلام و از برجسته ترین چهره-های درخشان علم و فضیلت است. در این کتاب به صورت ویژه احادیث مربوط به غیبت حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) ذکر شده و در واقع یکی از کتاب های مرجع و عمده در حوزه مباحث مهدویّت است. کمتر نوشته و اثری در دوره های بعد، یافت می شود که به نوعی از این مجموعه، بهره نبرده باشد .شیخ صدوق نزدیک به عصر ائمه(علیهم السلام) می‌زیست و با جمع آوری روایات اهل بیت(علیهم السلام) و تألیف کتاب های نفیس و با ارزش، خدمت ارزنده و کم نظیری به اسلام و تشیع کرد. تألیفات فراوان وی در علوم و فنون مختلف اسلامی، هر کدام گنجینه‌ای پایان ناپذیر است که هم اکنون نیز با گذشت بیش از یک هزار سال از تاریخ تألیف آنها ، روز به روز بر ارزش و اعتبار آن افزوده شده و جایگاهی بس بلند و والا یافته است و در صدر قفسه کتابخانه ها و در سینه دانشمندان جای دارد.شیخ صدوق(ره) در مقدمه کتاب، انگیزه تألیف را چنین ذکر کرده است: »… چون آرزوی زیارت علی بن موسی الرضا(علیه السلام) برآورده شد، به نیشابور برگشتم و در آنجا اقامت گزیدم. دیدم بیشتر شیعیانی که به نزد من آمد و شد می‌کردند، در امر غیبت حیران اند و درباره امام قائم(عجل الله تعالی فرجه الشریف) شبهه دارند و از راه درست منحرف گشته و به رأی و قیاس روی آورده اند … تا اینکه شیخی از اهل فضل و علم و شرف ـ که از دانشمندان قم بود ـ از بخارا بر ما وارد شد … و از من درخواست کرد که در این موضوع (غیبت) کتابی برایش تألیف کنم. من نیز درخواست او را پذیرفتم و به او وعده دادم هرگاه خداوند وسایل مراجعتم را به وطنم فراهم کند، آنچه را خواسته است، گرد آورم.در این میان، شبی در باره آنچه جا گذاشته ام ـ از خانواده و فرزندان و برادران و دیگر نعمت هاـ اندیشه می کردم که ناگاه خواب بر من غلبه کرد و در خواب دیدم گویی در مکه هستم و به گرد بیت الله الحرام طواف می کنم. در شوط هفتم، به حجر الاسود رسیدم. آن را استلام کرده، این دعا را خواندم … آن گاه مولایمان صاحب الزمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را دیدم که بر در خانه کعبه ایستاده و من با دلی مشغول و حالی پریشان، به ایشان نزدیک شدم … بر او سلام کردم و او پاسخم داد و سپس فرمود: چرا در باب غیبت، کتابی تألیف نمی کنی تا اندوهت زایل شود؟ عرض کردم: ای فرزند رسول خدا! درباره غیبت پیش تر رساله هایی را تألیف کرده-ام. فرمود: نه به آن طریق، اکنون تو را امر می‌کنم که درباره غیبت، کتابی تألیف کنی و غیبت انبیا را در آن بازگو کنی….«5این کتاب به دو بخش اصلی تقسیم شده است:بخش اول، شامل مباحث کلّی و احادیث جامعی در باره غیبت در امت‌های پیشین و اثبات این موضوع است که غیبت حضرت مهدی(علیه السلام) امری تازه نیست؛ بلکه غیبت دارای سابقه طولانی بوده است.در بخش دوم موضوعاتی مانند: ولادت حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف)، امامت او، غیبت، دلایل آن، افرادی که وی را دیده اند، توقیعات صادر شده ازسوی آن حضرت، مسأله انتظار فرج، نشانه های ظهور و … بیان شده است.این کتاب به جهت اهمیتی که دارد، بارها تجدید چاپ و نیز به دست افراد مختلفی، به فارسی برگردان شده است.نه. الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباداین کتاب، اثر گران سنگ شیخ ابوعبد الله محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی، معروف به شیخ مفید(ره) (م ۴۱۳ ق) است. او این کتاب را در سال ۴۱۱ هجری؛ یعنی، دو سال قبل از وفات و در اوج شهرت علمی، تدوین کرده که این خود بر ارزش کتاب می‌افزاید.آوازه و شهرت علمی شیخ مفید(ره)، جهان اسلام را فرا گرفته است و از او چهره‌های بسیار درخشان شیعه به شمار می آید. وی در این کتاب سعی وافری به کار برده تا روایاتی را در جهت معرفی معصومین(علیهم السلام) ارائه کند و در آخرین بخش آن اخبار مربوط به حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) (حدود نود روایت) را ذکر کرده است.۶الارشاد از معتبرترین منابع روایی شیعه، در باره زندگانی ائمه(علیهم السلام) به شمار می‌آید و بسیاری از منابع مهم شیعه این کتاب را مستند خود قرار داده اند.ایشان در پایان کتاب شش باب را به شرح زیر به حضرت مهدی(علیه السلام) و موضوعات مربوط به آن حضرت اختصاص داده است:۱٫ باب ذکر الامام القائم بعد أبی محمد(علیه السلام) و تاریخ مولده و دلائل إمامته و ذکر طرف من أخباره و غیبته و سیرته عند قیامه و مده دولته۲٫ باب ذکر طرف من الدلائل علی إمامه القائم بالحق محمد بن الحسن(علیهما السلام)۳٫ باب ما جاء من النص علی إمامه صاحب الزمان الثانی عشر من الائمه(علیهم السلام) فی مجمل ومفصل علی البیان۴٫ باب ذکر من رأی الامام الثانی عشر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و طرف من دلائله و بیناته۵٫ باب طرف من دلائل صاحب الزمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و بیناته وآیاته۶٫ باب ذکرعلامات قیام القائم(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و مده أیام ظهوره و شرح سیرته و…باب پایانی کتاب در ضمن پنج فصل ارائه شده که موضوعات این پنج فصل عبارت است از: ویژگی‌های جسمانی، وقت ظهور، چگونگی آغاز ظهور، روش حکومت و مدت حکومت حضرت مهدی(علیه السلام).شیخ مفید در سال ۴۱۳ در بغداد و پس از ۷۵ سال تلاش و خدمت ارزنده دار فانی را وداع گفت و مورد تجلیل فراوان مردم و اهل علم قرار گرفت.شیخ طوسی(ره) ـ که خود در تشییع پیکر مطهر او حضور داشت ـ می‌گوید: روز وفات او از کثرت دوست و دشمن برای ادای نماز و گریستن بر او، همانند و نظیر نداشته است. هشتاد هزار تن از شیعیان او را تشییع کردند و سید مرتضی علم الهدی بر او نماز گزارد و در حرم مطهر امام جواد(علیه السلام) ، پایین پای آن حضرت، نزدیک قبر استادش ابن قولویه، مدفون گردید.ده. کتاب الغیبه للحجهاین کتاب ارزشمند تألیف شیخ الطائفه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی(ره) (م۴۶۰ق)، از برجسته‌ترین چهره های علمی جهان تشیع و شخصیت مورد اعتماد شیعه در قرن پنجم هجری است.او در فقه و اصول ، حدیث، تفسیر، کلام و رجال، تألیفات فراوانی از خود به یادگار گذاشته است. مدت پنج سال نزد شیخ مفید(ره) درس خوانده و سالیانی دراز از محضر سید مرتضی، بهره مند شده است.بعد از رحلت سید مرتضی علم الهدی(ره)، رهبری و پرچم داری شیعه به شیخ طوسی رسید. در این هنگام منزل شیخ در محله کرخ بغداد، پناهگاه مسلمانان بود. جهت درک محضر او، دانشمندان فراوانی از سراسر سرزمین اسلامی، قصد بغداد می‌کردند تا از خرمن دانش و فضیلت آن عالم بزرگوار توشه برگیرند.شیخ طوسی(ره) مؤلف دو کتاب از کتاب های چهارگانه شیعه ـ تهذیب الاحکام و الاستبصار ـ است که هر دو در زمینه روایات و احادیثی است که جنبه فقهی و حکمی دارند. از دیگر تألیفات ارزنده این دانشمند بزرگ کتاب الغیبه است.بی گمان کتاب الغیبه از بهترین، مهمّ‌ترین و کامل‌ترین منابع شیعه در مورد «غیبت» حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) است. در این کتاب به علت و انگیزه غیبت امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و حکمت الهی که موجب آن گردیده، اشاره شده است.شیخ طوسی(ره) در نگارش این اثر ارزشمند و گران بها، شیوه-ای نو و ابتکاری به کار گرفته و به جوانب مختلف غیبت حضرت مهدی(علیه السلام) اشاره کرده است. همچنین با استدلال به قرآن و روایات معصومین(علیهم السلام) و حکم عقل، به پاسخ گویی به شبهات و اشکالات مخالفان پرداخته است.این کتاب شامل فضایل امام عصر(علیه السلام) و سیره و روش آن حضرت در زمان غیبت و هنگام ظهور است و بسیاری از نشانه های ظهور حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را ذکر کرده است. از زمان نگارش آن تا کنون پیوسته مورد توجه علما و فقهای شیعه بوده و آنان در تألیفات خود، بسیار به آن استناد کرده اند.آقا بزرگ طهرانی(ره) در مقدمه ای بر کتاب الغیبه نوشته است: «کتاب الغیبه نوشته شیخ طوسی از کتاب های قدیمی است که بر بسیاری از کتاب های دیگر برتری دارد. این کتاب دربردارنده بهترین حجّت‌ها و محکم‌ترین برهان‌های عقلی و نقلی بر وجود امام دوازدهم، محمد بن الحسن، صاحب الزمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) و غیبت آن حضرت در این زمان و ظهور شان در آخر الزمان است»7شیخ طوسی در مقدمه کتاب در باره انگیزه خود از نگارش این کتاب نوشته است: »من این کتاب را به در خواست شیخ بزرگوار ـ که خداوند عمر ایشان را طولانی گرداند ـ نگاشتم. ایشان در خواست فرمود تا کتابی در باره غیبت صاحب الزمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) اِملا نمایم و در آن سبب غیبت آن حضرت و علت طول کشیدن آن و … را بیان کنم و اینکه چرا آن حضرت ظهور نمی کند؟ آیا مانعی در کار هست؟ آن مانع چیست و چرا ما نیازمند به آن حضرت هستیم؟ من هم در خواست او را اجابت و امر ایشان را اطاعت کردم…کتاب الغیبه (با حدود پانصد روایت) مشتمل بر هشت فصل است:۱٫ الکلام فی الغیبهدر این فصل مؤلف به مباحث ذیل پرداخته است: دلیل بر وجوب عصمت امام، و دلیل بر فساد قول کیسانیه، ناووسیه، واقفه و سایر فرقه‏های منحرف در باب مهدویّت.۲ . ولادت حضرت حجّت(علیه السلام)۳ . مشاهده کنندگان حضرت مهدی(علیه السلام) در غیبت صغرا۴ . بیان پاره‏ای از کرامات آن حضرت۵ . برخی از موانع ظهور حضرت مهدی(علیه السلام)۶ . روایات مربوط به بحث نیابت و وکالتدر این بخش هم ، درباره نواب و وکلای ممدوح و هم درباره نواب و وکلای مذموم حضرت مهدی(عجل الله تعالی فرجه الشریف) سخن به میان آمده است. همچنین به برخی از توقیعات آن حضرت اشاره شده است.۷ . عمر طولانی حضرت مهدی(علیه السلام)در ضمن آن اشاره‏ای به وقت ظهور و پاره‏ای از نشانه‏های ظهور شده است.۸ . برخی فضایل و صفات و سیره آن حضرتشیخ طوسی(ره) در شب دوشنبه ۲۲ محرم سال ۴۶۰ هـ به رحمت ایزدی پیوست و در نجف اشرف در خانه خویش به خاک سپرده شد.
پی نوشت ها:

۱٫ این مجموعه به اصول اربعمائه شهرت دارد، یعنى, چهارصد اصل. اصول نوعی کتاب است جامع مقداری حدیث از معصومین(علیهم السلام) و علمای حدیث که نوعا می ‏گویند«له اصل»، یعنی احادیث کتاب را مؤلف از امام(علیه السلام) شنیده است یا اینکه از راوی امام استماع کرده است و از آن جهت چنین کتابی را اصل می ‏گویند که از کتاب دیگر گرفته نشده است. ظاهراً اصول تا زمان امام عسکری(علیه السلام) نوشته شده و گر چه تاریخ تصنیف این کتب به طور قطع مسلم نیست ولی تالیف بیشتر آنها در زمان امام صادق(علیه السلام) بوده است.۲٫ شیخ مفید(ره)، تصحیح الاعتقاد، ص۶۸٫۳٫ علامه مجلسی(ره)، بحار الانوار، ج۱۰۴، ص۱۸۸٫۴٫ نعمانی(ره)، الغیبه، صص ۳۰- ۳۵٫۵٫ شیخ صدوق(ره) ، کمال الدین و تمام النعمه، مقدمه، صص ۴-۶٫۶٫ شیخ مفید(ره)، الارشاد، ج۲، ص ۴۷۴، فصل ۳۵ .۷٫ آقا بزرگ تهرانی، مقدمه کتاب الغیبه، ص۲۴٫
منبع: درسنامه مهدویت۱-ص۵۸تاص۶۵