ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه، مشهور به شیخ صدوق و ابن بابویه قمی (۳۸۱ق)، از محدثان بنام شیعی است که آثارش از بدو تألیف تاکنون مورد توجه قرار گرفته و به دلیل اهمیت این آثار ، اغلب آنها برای استفاده عموم مردم به فارسی ترجمه شده است . سرآغاز ترجمه کتابهای شیخ صدوق به فارسی، عهد صفویه است . در نوشتار حاضر نسخه های خطی ترجمه های آثار شیخ صدوق که تاکنون شناسایی گردیده و بالغ بر ۲۲ عنوان است، معرفی می شود. ان شأ الله در فرصتی مناسب، فهرست نسخه های خطی آثار شیخ صدوق نیز عرضه خواهد گردید.
1. اخبار الصادقین (اخلاص الصادقین) از: محمد مقیم بن محمد علی یزدی (قرن ۱۱ق) ترجمه روان و شیوایی از من لا یحضره الفقیه است. این ترجمه در سه جلد انجام شده و در بیست و ششم جمادی الاول ۱۰۵۷ق به پایان رسیده است. تاکنون چهار نسخه از این کتاب شناسایی شده است: ، اراک ، کتابخانه شخصی ابراهیم دهگان اراکی: بدون شماره ، به خط موءلف ، ۱۰۱۶ق .۱ ، همان کتابخانه : بدون شماره ، از آغاز افتادگی دارد ، کاتب: جلال الدین حسینی بن محمد صادق حسنی حسینی ، ۱۰۶۰ق .۲ ، مشهد ، کتابخانه آستان قدس رضوی: نسخه شماره ۹۷۲۵ ، شامل کتاب طهارت تا پایان کتاب حج ، بدون نام کاتب ، ۱۲ رجب ۱۱۲۷ق .۳ ، کتابخانه آیت اللّه مرعشی: نسخه شماره ۵۰۴۸ ، شامل کتاب القضأ تا پایان کتاب ، کاتب: محمد نصیر بن محمد هادی ، ۸ ربیع الثانی ۱۱۳۵ق، ۲۳۰ برگ .۴ ۲. برکات المشهد المقدس (ترجمه عیون اخبار الرضا ع )
از: محمد صالح بن محمد باقر روغنی قزوینی (قرن ۱۱ق) ترجمه ای تحت اللفظی از کتاب عیون اخبار الرضا(ع)، اثر شیخ صدوق است. در کتاب اسانید روایتها حذف شده و توضیحات لازم در حاشیه آمده است. این ترجمه بنا بر ضبط الذریعه (۳ / ۸۸) به سال ۱۰۷۵ق در مشهد مقدس پایان یافته است. کتاب چنین آغاز می شود: حمد و سپاس خدای را که جهان پیدا و پنهان اثری است… . نسخه های متعددی از این کتاب در دست است که مشخصات چند نسخه منتخب ذکر می شود: ،کتابخانه ملی تهران: نسخه شماره (۱۸۹۶/ف) به خط موءلف ، ۳۳۱ برگ .۵ ،قم ، کتابخانه آیت اللّه مرعشی: نسخه شماره ۵۴۴۸ ، کاتب: وجیه الدین بن جلال الدین، ماه شوال ۱۰۸۱ق ، ۳۷۶ برگ .۶ ،قم ، کتابخانه آیت اللّه مرعشی: شماره نسخه ذکر نشده ، شامل جلد دوم کتاب ، کاتب: عبد الله بن نجف قلی، ۱۰۹۹ق .۷ ،مشهد ، کتابخانه آستان قدس رضوی: نسخه شماره ۷۱۳۸ ، بدون نام کاتب ، تحریر شده در سال ۱۱۲۰ق .۸ ۳. ترجمه احادیث
از: موءلف ناشناخته (قرن ۱۳ق) موءلف در این کتاب احادیثی را از عیون اخبار الرضا (ع) و خصال شیخ صدوق و کتابهای دیگر ، بدون ذکر سند، انتخاب کرده و به فارسی ترجمه نموده است. عناوین بخشهای سه گانه کتاب عبارت اند از: ۱ – ترجمه ۴۸ حدیث و پس از آن حدیث نبوی در تفسیر آیه «یوم ینفخ فی الصور» و چند حدیث دیگر؛ ۲ – ترجمه احادیث منتخب از عیون اخبار الرضا(ع)، اثر شیخ صدوق؛ ۳ – ترجمه احادیث منتخب از خصال شیخ صدوق . عبارات آغازین کتاب چنین است: هذا کتاب الحدیث ، بسمله ، حدیث اول ، روایت شده از ابی عبد الله جعفر بن محمد الصادق (ع) که فرمود رسول خدا (ص) کسی که حفظ کند چهل حدیث از امت من… . مشخصات نسخه کتاب بدین قرار است: ، قم ، کتابخانه موءسسه دار الحدیث: نسخه شماره ۶ ، بدون نام کاتب ، تحریر سده سیزدهم ، ۱۴۵ برگ .۹ ۴. ترجمه اکمال الدین و اتمام النعمه
از: احمد بن محمد حسینی اردکانی یزدی (زنده در ۱۲۳۸ق) این کتاب ترجمه ای از کتاب اکمال الدین شیخ صدوق است. این ترجمه به درخواست محمد ولی میرزا، حکمران یزد، صورت گرفته و در عصر جمعه ۲۰ صفر ۱۲۳۷ق در همان شهر پایان یافته است. کتاب این گونه آغاز می شود: اللهم عرفنی نفسک فانک ان لم تعرفنی … بعد چنین گوید محتاج برحمت غنی … که در این اوان سعادت قران… . تاکنون از این ترجمه دو نسخه با این مشخصات شناسایی شده است: ، تهران ، کتابخانه مجلس شورای اسلامی: نسخه شماره ۷۸۲۳ ، شامل جلد اول کتاب تا باب سی و یکم در ذکر نوادر ، به خط موءلف ، ۲۷۶ برگ .۱۰ ، تهران ، کتابخانه مجلس سنای سابق: نسخه شماره ۵۲۱ ، بدون نام کاتب ، تحریر سده چهاردهم ، ۲۱۲ برگ .۱۱ ۵. ترجمه امالی
از: علی بن محمدبن اسد الله حسینی عریضی امامی سپاهانی ، سید (قرن ۱۱ق) کتاب ترجمه امالی شیخ صدوق است که موءلف به دستور شاه صفویِ روزگار خود به فارسی ترجمه نموده است. عبارت آغازین کتاب بدین گونه است: بسمله حمد له … چون امر و فرمان عز صدور یافته بود که کتاب امالی شیخ صدوق … ترجمه کرده شود … شروع در ترجمه آن نموده… . تاکنون یک نسخه از این کتاب با این مشخصات شناسایی شده است: ، تهران ، دانشگاه تهران: نسخه شماره ۵۷۳ ، آغاز: برابر نمونه ، بدون نام کاتب ، بدون تاریخ کتابت ، ۲۴۳ برگ .۱۲ ۶. ترجمه ثواب الأعمال
از: عبد الرحیم بن محمد حسینی موسوی شهرستانی (قرن ۱۲ق) ترجمه تحت اللفظی از کتاب ثواب الاعمال شیخ صدوق است. مترجم در پاره ای موارد پس از ترجمه روایتها ، مطالبی را با عناوین «مترجم گوید ، بیان ، تکمله» می آورد. این ترجمه به نام شاه سلیمان صفوی انجام گرفته و در روز سه شنبه هفتم ربیع الاول ۱۱۰۳ق به پایان رسیده است. کتاب چنین آغاز می شود: حمدی که حامدان ملأ اعلی از ادای آن عاجز و شکری که زبان…. مشخصات نسخه منحصراین کتاب چنین است: ، قم ، کتابخانه آیه اللّه مرعشی: نسخه شماره ۷۶۲ ، به خط موءلف ، ۱۹۲ برگ .۱۳ ۷. ترجمه ثواب الأعمال و عقاب الأعمال
از: موءلف ناشناخته ترجمه ای تحت اللفظی از کتاب ثواب الأعمال و عقاب الأعمال شیخ صدوق است . آغاز کتاب بدین گونه است: الحمد لله الواحد القدیم الازلی الذی لا یوصف بحد و لا نهایه … گفت…. مشخصات نسخه کتاب به این شرح است: ، قم ، کتابخانه آیت اللّه مرعشی: نسخه شماره ۷۷۷۲ ، بدون نام کاتب ، تحریر شده در ۱۴ جمادی الثانی ۱۰۶۰ق ، ۱۵۳ برگ .۱۴ ۸. ترجمه حدیث احتجاج سعد بن عبد الله قمی
از: محمد طاهر بن محمد حسین شیرازی قمی (م ۱۰۹۸ق) کتاب ترجمه روایتی است که مرحوم شیخ صدوق در کتاب اکمال الدین به نقل از سعد بن عبدالله قمی اشعری روایت نموده است. آغاز کتاب چنین است: در ذکر حدیث احتجاج که مصدق این حکایت و شاهد این روایت است…. مشخصات نسخه نیز بدین قرار است: ، تهران ، کتابخانه دانشگاه تهران: نسخه شماره ۲۴۷۹ ، بدون نام کاتب ، تحریر سده دوازدهم ، رساله ششم مجموعه ، ۸ برگ .۱۵ ۹. ترجمه خطبه الرضا(ع) فی التوحید
از: علامه محمد باقر بن محمدتقی مجلسی ، علامه (م ۱۱۱۰ق) کتاب ترجمه حدیثی است که مرحوم شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا(ع)، از حضرت امام رضا(ع) نقل کرده است . این رساله در تهران و در سال ۱۲۸۸ق به صورت چاپ سنگی و همچنین در ضمن رسائل فارسی علامه مجلسی به چاپ رسیده است .۱۶ کتاب این گونه آغاز می شود: حمدله … اما بعد، تراب اقدام سالکان مسالک یقین… . نسخه های متعددی از این اثر در دست است که مشخصات چند نسخه منتخب آن چنین است: ، تهران ، کتابخانه ملی تهران: نسخه شماره (۱۶۶۸/ع) ، تحریر سال ۱۰۶۷ق، رساله ششم مجموعه ، ۳۸ برگ .۱۷ ، تهران ، کتابخانه مجلس شورای اسلامی: نسخه شماره ۳۰۵۹ ، کاتب: محمد کریم بن اسماعیل قاضی ، تحریر سدؤ یازدهم ، رساله اول مجموعه ، ۴۲ برگ .۱۸ ، تهران ، کتابخانه مدرسه عالی شهید مطهری (سپهسالار سابق): نسخه شماره ۵۴۱۸ ، بدون نام کاتب ، تحریر سدؤ یازدهم ، رساله دوم مجموعه ، ۲۹ برگ .۱۹ ۱۰. ترجمه علل الشرائع
از: ابو الحسن بن علی اکبر حسینی کتاب ترجمه ای از علل الشرائع شیخ صدوق است که مترجم آن را به دستور شاهزاده محمد ولی میرزا ترجمه نموده است. مشخصات نسخه بدین قرار است: ، یزد ، کتابخانه مدرسه عبد الرحیم خان(سریزدی): نسخه شماره ۱۰ ، بدون نام کاتب و تاریخ کتابت .۲۰ ۱۱. ترجمه عیون اخبار الرضا(ع)
از: ذبیح الله بن هدایه الله بن محمد مهدی موسوی (قرن ۱۳ق) کتاب ترجمه عیون اخبار الرضا(ع)، اثر شیخ صدوق، است که مترجم آن را به دستور محمد تقی میرزا رکن الدوله، برادر ناصر الدین شاه، ترجمه کرده و در ۲۶ جمادی الثانی ۱۲۸۸ق به پایان رسانیده است. عبارت آغازین کتاب چنین است:الحمد لله الواحد القهار العزیز الجبار الرحیم الغفار… . مشخصات نسخه نیز این گونه است: ، مشهد ، کتابخانه آستان قدس رضوی: نسخه شماره ۱۰۲۵۲ ، بدون نام کاتب ، تحریر سال ۱۲۸۸ق ، ۳۴۱ برگ . ۲۱ ۱۲. ترجمه معالی الاخبار
از: محمد ابراهیم بن محمد علی محمد آبادی کتاب چنین آغاز می شود: و بعد بر اصحاب علم و عرفان و ارباب فهم و ایقان مخفی و پنهان نماند… . ۱۳. ترجمه مواعظ پیامبر اسلام(ص)
از: موءلف ناشناخته مترجم در این رساله احادیثی از خصال شیخ صدوق را که در مدح و برتری امام علی(ع) است برگزیده و به فارسی ترجمه کرده است. مشخصات نسخه چنین است: ، مشهد ، کتابخانه مسجد گوهرشاد: نسخه شماره ۷۹۳ ، کاتب: محمد طاهربن نقدعلی ، تحریر سال ۱۰۶۴ق ، رسالؤ دوم مجموعه .۲۲ ۱۴. ترجمه صفویه فی المله المصطفویه
از: میرزا محمود بن میرزا علی (قرن ۱۱ق) محمود میرزا، مترجم کتاب، می خواسته است کتاب من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق را به دستور شاه صفی به فارسی ترجمه نماید ، ولی فقط مقدمه کتاب و بخشی از کتاب طهارت را ترجمه کرده است .او از شاگردان میر داماد است و در مقدمه کتاب ، در باب علم درایه و علوم حدیث بحث نموده است. کتاب چنین آغاز می شود: بلکه بعضی از خواص را اخذ واستفاده از آن به سهولت میسر نبود لذا خاطر دریا مقاطر ملکوت ناظر… . تاکنون سه نسخه از این کتاب با این مشخصات شناسایی شده است: ، قم ، کتابخانه آیت الله مرعشی: نسخه شماره ۷۹۷۰ ، شامل جزء اول و دوم کتاب و تا احکام حیض ، بدون نام کاتب ، تحریر شده در۲۱ محرم ۱۰۵۷ق ، ۳۸۳ برگ .۲۳ ، همان کتابخانه: نسخه شماره ۴۰۵۵ ، فقط مقدمه ای درباره درایه دارد، کاتب: اسماعیل بن محمد کریم تبریزی در سال ۱۲۱۶ق ، رساله چهارم مجموعه ،۱۱ برگ .۲۴ ، تهران ، کتابخانه مجلس شورای اسلامی: نسخه شماره ۷۵۴۰ ، بدون نام کاتب و تاریخ کتابت ، رساله چهارم مجموعه ، ۹ برگ .۲۵ ۱۵. چهل وصیت ترجمه وصایای پیامبر (ص) به علی (ع)
از: علأ الملک بن عبد القادر حسینی مرعشی (قرن دهم) کتاب ترجمه چهل وصیت است که حضرت پیامبر اکرم (ص) به حضرت امیر الموءمنین (ع) نموده است . شیخ صدوق این وصایا را در پایان من لایحضره الفقیه نقل نموده و موءلف در این رساله به صورت تحت اللفظی به فارسی برگردانده و به شاه طهماسب صفوی تقدیم کرده است. این، عبارت آغازین کتاب است: الهی همه را به نیل مراضی خود موفق ساز و به متابعت… . مشخصات نسخه چنین است: ، قم ، کتابخانه آیت اللّه مرعشی: نسخه شماره ۴۳۶۷ ، کاتب: محمد سعید بن محمد تقی خاتون آبادی در ۲۴ صفر ۱۰۸۰ق ، رساله چهارم مجموعه ، ۱۶ برگ .۲۶ ۱۶. السعاده الامامیه
از: سید علی بن محمدبن اسداللّه عریضی امامی سپاهانی (قرن ۱۱ق) کتاب گزیده و ترجمه ای است از خصال شیخ صدوق که در آن سند روایات حذف شده و روایات به فارسی روان ترجمه شده است . مشخصات نسخه این گونه است: ، قم ، کتابخانه موءسسه دار الحدیث: نسخه شماره ۲۶ ، از آغاز افتادگی دارد ، کاتب: محمد نصیر بن علی رضا در نیمؤ محرم ۱۰۹۱ق ، نشانیها شنگرف ، ۷۱ برگ . ۱۷. شرح الاخلاص الی العید الرضویه و کشف الاختصاص بالحضره العلیه العلویه
از: موءلف ناشناخته ترجمه و شرح چهل حدیث منتخب از عیون اخبار الرضا(ع) است. این کتاب مشتمل بر یک مقدمه و یک مقصد و یک خاتمه است. آغاز کتاب این گونه است: حمد و سپاس خداوندی را سزاست که قبه زرنگار بارگاه…. مشخصات نسخه بدین قرار است: ، تهران ، کتابخانه مجلس شورای اسلامی: نسخه شماره ۱۲۴۲۲ ، کاتب: اسماعیل بن حاجی دوست محمد در سال ۱۰۴۸ق ، رساله اول مجموعه ، ۱۲۹ برگ .۲۷ ۱۸. شرح و ترجمه امالی صدوق
از: علی رضا خراسانی یزدی (م ۱۲۵۶ق) شرح و ترجمه ای از امالی شیخ صدوق است. مترجم این ترجمه را به نام محمد ولی میرزا انجام داده است. مشخصات نسخه چنین است: ، یزد ، کتابخانه مدرسه خان بزرگ: بدون شماره ، بدون نام کاتب ، تحریر شده در رمضان المبارک ۱۲۴۱ق از روی نسخه اصل .۲۸ ۱۹. عوالی اللوالی فی ترجمه کتاب الامالی
از: محمد بن محمد امین حسینی ، سید کتاب ترجمه تحت اللفظی روانی است از امالی شیخ صدوق که به نام شاه سلطان حسین صفوی انجام شده است. مترجم در موارد متعددی پس از ترجمه ، با عنوان «مترجم گوید»، مطالبی راجع به سند یا نسخه یا معنا می افزاید و در حاشیه نیز بعضی از لغات را ترجمه و معنا می کند و پاره ای از مشکلات را توضیح می دهد. این، عبارت آغازین کتاب است: بهترین حدیثی که امالی آمال نقله آثار را فاتحه الکتاب ترجمه اسرار تواند بود… . تاکنون سه نسخه از این کتاب با این مشخصات شناسایی شده است: ، تهران ، کتابخانه کاخ گلستان (سلطنتی سابق): نسخه شماره ۹۰۳ ، کاتب: محمد ابراهیم در سال ۱۱۱۱ ، ۳۲۹ برگ .۲۹ ، قم ، کتابخانه آیت الله مرعشی: نسخه شماره ۲۱۹۴ ، بدون نام کاتب ، تحریر سال ۱۱۲۳ق ، ۱۰۴ برگ.۳۰ ، یزد ، کتابخانه وزیری: نسخه شماره ۳۱۰۹ ، شامل جلد دوم از مجلس ۵۲ تا ۹۷ ، بدون نام کاتب و تاریخ کتابت ، ۲۰۳ برگ.۳۱ ۲۰. گزیده و ترجمه ثواب الأعمال و عقاب الأعمال
از: موءلف ناشناخته کتاب ترجمه و گزینشی از ثواب الأعمال و عقاب الأعمال شیخ صدوق است. مشخصات نسخه چنین است: ، قم ، کتابخانه آیت اللّه گلپایگانی: نسخه شماره (۱۸۶/۲۲/۴۴۶۶) ، از آغاز و انجام افتادگی دارد ، بدون نام کاتب ، تحریر سده سیزدهم ، رساله دوم مجموعه ، ۸۹ برگ.۳۲ ۲۱. اللوامع القدسیه (لوامع صاحبقرانی)
از: محمد تقی بن مقصود علی اصفهانی ، مجلسی اول (م ۱۰۷۰ق) این اثر، ترجمه و شرح مفصلی بر کتاب من لا یحضره الفقیه شیخ صدوق است . موءلف این اثر را پس از شرح عربی خود، موسوم به روضه المتقین، نگاشته و به شاه عباس صفوی تقدیم نموده است .۳۳ آغاز کتاب این گونه است: حمدی که به اقلام اشجار و مداد بحار بر صفحات… . نسخه های متعددی از این کتاب در دست است که چند نسخه منتخب آن عبارت اند از: ، تهران ، کتابخانه مجلس شورای اسلامی: نسخه شماره ۷۳۷۰ ، کاتب مهدی حسینی لنگرودی در سال ۱۰۴۶ق ، ۳۷۲ برگ .۳۴ ، تهران ، کتابخانه دانشگاه تهران: نسخه شماره ۱۸۴۶ ، به خط موءلف ، جمادی الاول ۱۰۶۵ق ، ۸۶ برگ .۳۵ ، قم ، کتابخانه مسجد اعظم: نسخه ۳۲۲۴ ، شامل جلد سوم از باب اول تا باب ۱۶۰ ، کاتب: شکر الله بن حاج میرزا محمد حسینی خوراسکانی در دهه آخر شعبان سال ۱۰۶۵ق ، ۴۹۲ برگ .۳۶ ۲۲. مجالس المنتخبین و تذکره العارفین (ترجمه امالی صدوق)
از: محسن بن محمد مهدی خراسانی (زنده در ۱۱۹۷ق) کتاب ترجمه ای از کتاب امالی شیخ صدوق است موءلف این ترجمه را در سال ۱۱۹۷ آغاز نموده است .او قبل از این اثر ، کتاب تنبیه الخواطر و نزهه النواظر ورّام بن ابی فراس را نیز به فارسی برگردانده است . کتاب این گونه آغاز می شود: حمد له و العاقبه للمتقین … اما بعد چنین گوید … که چون این واعظ …. مشخصات نسخه چنین است: ، تهران ، کتابخانه مجلس شورای اسلامی: نسخه شماره ۱۳۹۷۵ ، کاتب: عبدالجواد نیشابوری و محمد موسوی در ۱۳۰۸ق.۳۷
—————————————————————-
پی نوشتها :
1. نشریه نسخه های خطی، ج ۵، ص ۱۱۲. ۲. نشریه نسخه های خطی، ج ۶، ص ۵۸۹ . ۳. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج ۱۴ ، ص ۱۷. ۴. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۱۳ ، ص ۲۴۷ . ۵. فهرست نسخه های خطی کتابخانه ملی تهران، ج ۴ ، ص ۳۵۰ . ۶. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۱۴ ، ص ۲۳۱ . ۷. مجله میراث شهاب، ج ۱۷ ، ص ۱۵۱ . ۸. فهرست الفبایی نسخه های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی ، آصف فکرت ، ص ۸۷ . ۹.فهرست نسخه های خطی کتابخانه موءسسه دارالحدیث (زیر چاپ) . ۱۰. فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس، ج ۲۶ ، ص ۳۰۴ . ۱۱. فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس سنا، ج ۱ ، ص ۳۲۱. ۱۲. فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشگاه تهران، ج ۵ ، ص ۱۲۰۱ . ۱۳. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۱ ، ص ۷۳ . ۱۴. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۲۰ ، ص ۱۳۷ . ۱۵. فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشگاه تهران، ج ۹ ، ص ۱۲۴۹ . ۱۶. الذریعه، ج ۴، ص ۹۹ ؛ فهرست نسخه های خطی فارسی، منزوی، ج ۲، ص ۹۱۸، ۸۰۷ ؛ کتابشناسی مجلسی، ص ۱۸۴ ؛ فهرست کتابهای چاپی فارسی، مشار، ج ۱، ص ۸۵۸ . ۱۷. فهرست نسخه های خطی کتابخانه ملی تهران، ج ۱۰ ، ص ۲۵۰ . ۱۸. فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس، ج ۱۰ ، ص ۵۰۵. ۱۹. فهرست نسخه های خطی کتابخانه سپهسالار، ج ۳ ، ص ۴۰۸ . ۲۰. نشریه نسخه های خطی، ج ۴ ، ص ۴۱۸ . ۲۱. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آستان قدس رضوی، ج ۱۴ ، ص ۱۴۰ . ۲۲. فهرست نسخه های خطی کتابخانه گوهرشاد، ج ۲ ، ص ۹۰۴ . ۲۳. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۲۰ ، ص ۲۹۹ . ۲۴.فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۱۱ ، ص ۵۷ . ۲۵. فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس، ج ۲۶ ، ص ۳۹ . ۲۶. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۱۱ ، ص ۳۶۷ . ۲۷. فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس، ج ۳۵ ، ص ۳۷۸ . ۲۸. نشریه نسخه های خطی، ج ۴ ، ص ۴۳۴ . ۲۹. فهرست نسخه های خطی کتابخانه سلطنتی ، دینی، ص ۸۳۰ . ۳۰. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۶ ، ص ۱۸۹. ۳۱. فهرست نسخه های خطی کتابخانه وزیری، ج ۵ ، ص ۱۵۳۵. ۳۲. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت الله گلپایگانی، ج ۲ ، ص ۲۴۶ . ۳۳. الذریعه، ج ۱۸ ، ص ۳۶۹ ؛ فهرست کتابهای چاپی فارسی، مشار، ج ۴، ۴۴۰۶. ۳۴. فهرست نسخه های خطی کتابخانه آیت اللّه مرعشی، ج ۲۵ ، ص ۳۵۸ . ۳۵. فهرست نسخه های خطی کتابخانه دانشگاه تهران، ج ۸ ، ص ۴۴۳. ۳۶. فهرست نسخه های خطی کتابخانه مسجد اعظم، ص ۳۴۱ . ۳۷. فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس، ج ۳۷ ، ص ۵۶۹ .
هیچ نظری وجود ندارد