انعكاس عقايد محمد بن عبد الوهاب در ميان علمای اسلامی
كتابها و رسالههايی كه معاصران محمد بن عبد الوهاب و علمای متاخر از عامه در رد عقايد يا به عنوان نصيحت او نوشتهاند، خيلی بيشتر از آن است كه در اينجا ذكر شود از جمله در كتاب «التوسل بالنبی و بالصالحين» تاليف: ابی حامد بن مرزوق نام چهل و دو كتاب در اين باره ذكر گرديده است كه در اينجا فهرستوار نقل میكنيم:
1- شيخ محمد بن سليمان كردی شافعی استاد محمد بن عبدالوهاب در تقريظی كه به رساله سليمان بن عبدالوهاب (برادر محمد بن عبدالوهاب) نوشته، او را ضال و مضل خوانده است.
2- استاد ديگر وی، عبدالله بن عبداللطيف شافعی كتابی در رد محمد بن عبدالوهاب نوشته و آن را «تجريد سيفالجهاد لمدعیالاجتهاد» ناميده است.
3- «الصواعق والرد فی عشرين كراسا» تاليف: علامه عفيف الدين عبدالله بن داود حنبلی. بر اين كتاب علمای بصره و بغداد و حلب و احساء و بلاد ديگر تقريظهائی نوشتهاند و محتويات كتاب را تاييد كردهاند و اين كتاب را محمد بن بشير قاضی راسالخيمه تلخيص كرده است.
4- علامه محقق «محمد بن عبدالرحمن بن عفالق» حنبلی در رد پسر عبدالوهاب كتاب بزرگی نوشته و آن را «تهكمالمقلدين بمن ادعی تجديدالدين» ناميده است و در آن اقوال و نظريات محمد بن عبدالوهاب را به بهترين وجه رد كرده است.
5- رسالهای كه علامه احمد بن علی قبانی بصری شافعی نوشته است.
6- رساله عبدالوهاب بن احمد بركات شافعی احمدی مكی.
7- رساله شيخ عطاء مكی موسوم به «الصارم الهندی فی عنق النجدی» .
8- رساله شيخ عبدالله بن عيسی مويسی.
9- رساله شيخ احمد مصری احسائی.
10- يكی از علمای بيتالمقدس رسالهای نوشته، موسوم به «السيوف الصقال فی اعناق من انكر علی الاولياء بعد الانتقال» .
11- «السيف الباتر لعنق المنكر علی الاكابر» تاليف: سيد علوی بن احمد الحداد.
12- رساله شيخ محمد بن شيخ احمد بن عبداللطيف احسائی.
13- «تحريص الاغبياء علی الاستغاثة بالانبياء و الاولياء» تاليف: علامه عبدالله بن ابراهيم مير غنی، مقيم طائف.
14- سيد علوی بن احمد الحداد گفت كه در مكه در مقام ابراهيم شيخ محمد صالح زمزمی شافعی را ديدم كه در اين باره كتابی جمعآوری كرده است.
15- همان سيد علوی مذكور گفت كه در طائف طاهر حنفی را ديدم كه كتابی بنام «الانتصار للاولياء الابرار» در اين باره تاليف كرده بود.
16- باز همان سيد گفت كه جوابهای علمای بزرگ از مذاهب اربعه از اهل حرمين شريفين و احساء و بصره و بغداد و حلب و يمن و ديگر شهرهای اسلامی، چه به نثر و چه به نظم، بیشمار بود كه همه آنها را مردی از آل ابن عبدالرزاق از حنبليهای بحرين است، نزد من آورد كه چون در سفر بودم استنساخ آنها برايم ممكن نشد، اما همه آنها را مطالعه كردم.
17- همان سيد علوی گفت: شيخ محدث صالح فلانی مغربی با يك كتاب پرحجم كه در آن نامهها و رسالهها و جوابها جمعآوری شده بود، پيش ما آمد، همه آنها از علمای مذاهب اربعه: حنفی; مالكی; شافعی و حنبلی در رد محمد بن عبدالوهاب بود.
18- هنگامی كه محمد بن عبدالوهاب جمعی را كه سرهايشان را نتراشيده بودند، بیرحمانه كشت. علامه سيد منعمی قصيدهای در رد او سرود كه مطلع آن اين است: ا فی حلق راسی بالسكاكين والحد حديث صحيح بالاسانيد عن جدی
19- علامه سيد عبدالرحمن يكی از علمای بزرگ احساء نيز در رد او قصيدهای طولانی دارد كه تعداد ابيات آن بالغ بر 65 بيت است، سروده كه با بيت زير آغاز میشود: بدت فتنة كالليل قد غطت الافقا و شاعت فكادت تبلغ الغرب و الشرقا
20- «مصباح الانام و جلاء الظلام، فی رد شبه البدعی النجدی، التی اضل بها العوام»، تاليف: علامه سيد علوی بن حداد.
21- «الصواعق الالهيه فی الرد علی الوهابية»، تاليف: شيخ سليمان بن عبدالوهاب نجدی.
22- رساله در رد رساله ابن عبدالوهاب، تاليف علامه محقق شيخالاسلام تونس، شيخ اسماعيل التميمی مالكی (متوفی 1248) .
23- رساله علامه محقق شيخ صالح كواش تونسی.
24- رساله علامه محقق سيد داود بغدادی حنفی.
25- شيخ ابن غلبون الليبی در رد قصيده صنعانی كه در آن ابن عبدالوهاب را مدح كرده، به همان وزن قصيدهای سروده كه تعداد ابيات آن 40 بيت است كه مطلع آن اين است: سلام علی اهل الاصابة والرشد وليس علی نجد و من حل فی نجد
26- سيد مصطفی مصری بولاقی نيز در رد قصيده صنعانی، قصيدهای سروده كه مجموع ابيات آن 126 بيت است و قصيده مزبور با بيت زير آغاز میگردد: بحمد ولی الحمد لا الذم استبدی وبالحق لا بالخلق للحق استهدی
27- سيد طباطبائی بصری نيز در رد قصيده صنعانی، قصيدهای گفته كه صاحب كتاب «سعادةالدارين» ابياتی را در كتاب خود آورده است. و همين قصيدهها سبب شد كه صنعانی از عقيده خود برگشت و در رد قصيده خود قصيده ديگری سرود و گفت: «رجعت عن القول الذی قلت فی النجدی…» .
28- كتاب «سعادةالدارين فی الرد علی الفريقين الوهابية: و مقلده الظاهرية» تاليف: علامه شيخ ابراهيم سمنودی منصوری، در دو جلد چاپ شده است.
29- زينی دحلان مفتی مكه (متوفی 1304) در رسالهای موسوم به «الدرر السنية فی الرد علیالوهابية» عقايد وهابيان را رد كرده است. البته سيد احمد زينی دحلان مفتی مكه علاوه بر رساله «الدرر السنية» فصلی را هم در كتاب معروف «الفتوحاتالاسلامية» زير عنوان «فتنةالوهابية» به همين موضوع اختصاص داده و در آن به شيخ محمد و عقايد او سخت تاخته است. وی در همين كتاب، قسمتی از سخنان محمد بن سليمان كردی را نيز كه در رد عقايد محمد بن عبدالوهاب و خطاب به وی میباشد، ذكر كرده است (1) .
30- «شواهد الحق فی التوسل بسيدالخلق» تاليف: شيخ يوسف نبهانی كه اين كتاب، هم در رد ابن تيميه و هم در رد محمد بن عبدالوهاب است.
31- «الفجر الصادق فی الرد علی منكری التوسل و الكرامات و الخوارق» تاليف: علامه عراق جميل افندی صدقی زهاری.
32- «اظهار العقوق ممن منع التوسل بالنبی والولی الصدوق» تاليف: شيخ مشرقی مالكی جرائری.
33- مرحوم علامه مفتی فاس شيخ مهدی وازتانی رسالهای در جواز توسل نوشته كه در آن محمد بن عبدالوهاب را رد كرده است.
34- «غوث العباد ببيان الرشاد» تاليف: شيخ مصطفی حمامی مصری.
35- «جلال الحق فی كشف احوال اشرار الخلق» تاليف: شيخ ابراهيم حلمی قادری اسكندری.
36- «البراهين الساطعة» تاليف: علامه شيخ سلامه غرامی (متوفی 1379) . 37- «النقول الشرعية فی الرد علی الوهابية» شيخ حسن شطی حنبلی دمشقی. 38- رسالهای نيز در تاييد مذهب صوفيه و رد معترضين آنها.
39- رسالهای در حكم توسل به انبياء و اولياء نوشته شيخ محمد حسنين مخلوف.
40- «المقالات الوافية فی الرد علی الوهابية»، تاليف: شيخ حسن خزبك.
41- «الاقوال المرضية فی الرد علی الوهابية» تاليف شيخ عطا الكسم دمشقی از فقهای حنفی.
42- علامه شيخ عبدالعزيز قرشی علجی مالكی احسائی در رد ابن عبدالوهاب قصيدهای گفته كه 95 بيت است و مطلع آن اين است: الا ايها الشيخ الذی بالهدی رمی سترجع بالتوفيق حظا و مغنما و من يك سماهالنفيس لربه سعی النصر فی مسعاه ايان يمما (2) گذشته از اينها، كتابهای ديگری در رد عقايد محمد بن عبدالوهاب تاليف يافته كه يك يك عقايد او را مطرح و با دليل رد كردهاند از جمله :
43- كتاب «الاصول الاربعة فی ترديد الوهابية» تاليف: خواجه محمد حسن جان صاحب سرهندی مجددی (به زبان فارسی) خواجه در اين كتاب به نقل ازكتابها و رسالههای طرفداران وهابيت در هند و برخی از رسالههای ديگر، گويد كه: عقايد وهابيان متجاوز از 250 مورد است و قسمتی از آنها را ذكر كرده است (3) . سپس در مقام رد آنها بر آمده است.
44- «تطهير الفؤاد من دنس الاعتقاد» تاليف: شيخ محمد نجيب مطيعی حنفی از بزرگان علمای ازهر.
45- كتاب «ضياءالصدور لمنكرالتوسل باهل القبور» تاليف: ظاهرشاه ميان سيان بن عبدالعظيم سيان مدينی.
46- «المنعة الوهبية فی الرد علی الوهابية» تاليف: داود بن سليمان بغدادی نقشبندی.
47- «اشدالجهاد فی ابطال دعوی الاجتهاد» تاليف: شيخ داود موسوی بغدادی كه همراه با كتاب منحةالوهبية به چاپ رسيده است.
48- «كشف النور عن اصحاب القبور» تاليف: عبدالغنی افندی نابلسی.
49- «سيف الابرار علی الفجار» تاليف: محمد عبدالرحمن حنفی (به زبان فارسی) .
50- «سيف الجبار المسلول علی الاعداء الابرار» تاليف: شاه فضل رسول قادری (به عربی و فارسی) .
51- «مدارج السنية فی رد علی الوهابية» به كوشش عامر قادری، معلم دارالعلوم كراچی.
52- «كشف النقاب عن عقايد ابن عبدالوهاب» تاليف: سيد علينقی هندی.
53- «ازهاق الباطل فی ردالفرقةالوهابية» تاليف: امام الحرمين محمد بن داود همدانی. 54- «اللمعات الفريدة فی المسائل المفيدة» تاليف: سيد ابراهيم رفاعی.
55- رساله «الاوراق البغدادية فی الحوادث النجدية» تاليف: سيد ابراهيم راوی رفاعی.
56- «صالح الاخوان فی الرد علی من قال علی المسلمين بالشرك والكفران» نوشته: داود بن سليمان بغدادی.
57- «علماء المسلمين و الوهابيون» تاليف: حسين حلمی بن سعيد استانبولی.
58- «فصل الخطاب فی الرد علی محمد بن عبدالوهاب» تاليف: شيخ سليمان، برادر محمد بن عبدالوهاب (4) .
59- «فصل الخطاب فی رد ضلالات ابن عبدالوهاب» تاليف: احمد بن علی بصری مشهور به قبانی (5) .
60- «الوهابية فی نظر علماء المسلمين» تاليف: احسان عبداللطيف بكری.
61- «البرادة من الاختلاق فی الرد علی اهل الشقاق و النفاق فی الرد علی الفرقة الوهابية الضالة» شيخ علی زينالعابدين سودانی.
62- «التوسل» تاليف: شيخ علامه مفتی محمد عبدالقيوم قادری هزاروی.
63- «الدولةالمكية بالمادة الغيبة» تاليف: احمد رضا، خان صاحب قادری.
64- «البصائر لمنكری التوسل باهل المقابر» تاليف: شيخ حمدالله داجوی هندی. در اين موقع علماء شيعه نيز در نقد آراء ابن عبدالوهاب دوشادوش علماء اهل تسنن تلاشهای فراوانی نموده و كتابهای ارزشمندی نوشتهاند از جمله:
65- «الآيات البينات فی قمع البدع و الضلالات» تاليف: شيخ محمد حسين كاشفالغطاء بن حسين (متوفی 1373) .
66- «منهجالرشاد» تاليف: شيخ جعفر كاشفالغطاء (متوفی 1228) و اولين كتابی است كه از طرف علماء شيعه بر رد عقايد محمد بن عبدالوهاب نوشته شده (6) نويسنده محقق اين كتاب را در پاسخ به مسالهای كه يكی از امراء آل سعود به نام «عبدالعزيز بن سعود» برای او فرستاده بود، نوشت و در آن رساله قسمت عمده عقايد محمد بن عبدالوهاب جمعآوری شده بود.
67- «الآيات الجلية فی رد شبهات الوهابية» تاليف: شيخ مرتضی كاشفالغطاء (متوفی 1349ه) .
68- «البراهين الجلية فی دفع شبهات الوهابية» تاليف: سيد محمد حسن قزوينی (متوفی 1380ه) چاپ نجف، مطبوعات النجاح، 1346ه. اين كتاب تحت عناوين زير به فارسی برگردانده شده است: 1- فرقه وهابی و پاسخ به شبهات آنها، ترجمه علی دوانی، چاپ وزارت ارشاد اسلامی. 2- نقدی بر انديشه وهابيها، ترجمه حسن طارمی، چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
69- «ازاحةالوسوسة عن تقبيل الاعتاب المقدسة» تاليف: شيخ عبدالله بن محمد حسن مامقانی (متوفی 1351ه) در نجف به ضميمه كتاب «مخزنالمعانی» چاپ شده است.
70- «دعوی الهدی الی الورع فی الافعال والفتوی» تاليف: شيخ محمد جواد بلاغی (متوفی 1352ه) طبع نجف، 1344 و نيز «انوارالهدی» چاپ نجف در سال 1340ه از همين مؤلف.
71- «الرد علی الوهابية» تاليف: شيخ محمد علی غروی اردوبادی، كه در سال 1345ه چاپ شده است.
72- «الرد علی الوهابية» تاليف: سيد حسن صدر كاظمی (متوفی 1354ه) طبع بغداد 1344ه.
73- «كشف الارتياب فی اتباع محمد بن عبدالوهاب» تاليف: علامه سيد محسن امين شامی (متوفی 1373ه) اين كتاب گرانقدر كه مكرر چاپ شده است، از جامعيتخاصی برخوردار است كه هم تاريخچه و هم عقايد و افكار آنها را به صورت بسيار گسترده و مشروح مطرح كرده و مورد نقد و بررسی علمی قرار داده است. و در سال 1962م توسط فرزند فاضل مؤلف تجديد چاپ و فصلهای تازه و پاورقيهای مفيدی بر آن افزوده شده است. اين كتاب به وسيله سيد ابراهيم سيد علوی و تهرانی و سيد حسن افتخارزاده بهطور جداگانه ترجمه و تلخيص شده است.
74- «هذه هی الوهابية» تاليف: شيخ محمد جواد مغنيه (متوفی 1400ه) در اين كتاب وهابيگری آنطور كه در كتابهای آنهاست، مورد بحث قرار گرفته است و تناقض و اختلال سخنان و افكار آنان را خاطرنشان ساخته است و اين كتاب توسط: سيد ابراهيم سيد علوی به نام «اين است آئين وهابيت» به فارسی ترجمه شده و به وسيله انتشارات غدير تهران چاپ شده.
75- «الدعوةالاسلامية» تاليف: محمد خنيزی نجفی، اين كتاب در رد كتاب «الصراع بين الوثنية والاسلام» به تاليف: عبدالله قصيقی نويسنده وهابی مصری است كه وی آن را در رد «كشف الارتياب» نوشته است و تاكنون چند مجلد آن چاپ شده است.
76- «التبرك» تاليف: شيخ علی احمدی ميانجی، چاپ مؤسسه البعثة، تهران. اين كتاب محور و موضوع اصلی خود را پيرامون تبرك جستن صحابه و تابعين به آثار پيامبر صلی الله عليه وآله و صالحان اختصاص داده است و در اين نوشته ثابتشده است كه تبرك جستن به آثار رسول خدا صلی الله عليه وآله به خلاف ادعای وهابيان نه تنها شرك نيست، بلكه نشانه ايمان و يقين نيز هست.
77- «المواسم والمراسم» تاليف: سيد جعفر مرتضی عاملی كه در تهران چاپ شده و درباره مشروعيت اقامه مراسم جشن در اعياد و سوگواری و حزن در ماتم.
78- «صفحة عن آل سعودالوهابيين و آراء علماء السنة فی الوهابية» به قلم: سيد مرتضی رضوی.
79- «وهابيان» نوشته علی اصغر فقيهی، از انتشارات صبا، تهران. بررسی و تحقيقگونهای درباره عقايد و تاريخ فرقه وهابيت است كه تاكنون سه مرتبه چاپ شده است.
80- «آئين وهابيت »تاليف: شيخ جعفر سبحانی، اين كتاب مكرر چاپ شده است. مؤلف كتاب غير از «آئين وهابيت» كتابهای ديگری نيز در رد وهابيت نوشته كه از جمله «معالوهابيين فی خططهم و عقائدهم» ، «الوهابية فی الميزان» و «اخيرالردود لآخرها» در رد وهابيت نوشته است. غير از اينها، كتابها و رسالههای ديگری نيز توسط علمای شيعه و سنی در رد وهابيت نوشته شده است كه ذكر اين تعداد در اينجا كافی است. ولی ناگفته پيداست وهابيان متعصب غالبا حاضر نيستند حتی يك صفحه از اين كتابها را مطالعه كنند، اعم از آنچه از سوی علمای اهل تسنن نوشته شده باشد يا علمای شيعه. آنها نه تنها اين كتابها را كتب ضلال میپندارند، بلكه مطالعه بسياری از آثار اسلامی، حتی كتب فقهی كه از سوی علمای اهل تسنن نوشته شده، راموجب كفر میشمارند زيرا آنها همه مردم را جز خودشان كافر و مشرك خيال میكنند و طبعا آثار آنها را آثار ضلال و گمراهی میپندارند.
—————————————————————–
پی نوشتها:
1) الفتوحات الاسلامية ج2، ص 260.
2) التوسل بالنبی، از صفحه 249 تا 254.
3) الاصول الاربعة، ص 6.
4) ايضاح المكنون، ج2، ص 190.
5) الذريعة: ج23، ص 186- آقای فقيهی اشتباها نسبت اين كتاب را به شيخ محمد حسين كاشفالغطاء داده (وهابيان، ص 195) .
6) مدرك قبل.
هیچ نظری وجود ندارد