آزاده و آزادگی در جملهی معروف امام حسین(ع): اگر دین ندارید لااقل آزاده باشید، به چه معنا است؟
پاسخ اجمالی
واژه «احرار» جمع «حُرّ» به معنای کسی است برده نباشد. اهل لغت معتقدند ریشه اصلی «حُرّ» به معنای رمل و ماسه خالص است که آمیخته با چیز دیگر نیست؛ به همین جهت به کسی که برده نیست حُرّ میگویند، گویا شخص حُرّ از آمیخته شدن به بردگی مبرا است.[۱] شاید به همین جهت معنای دیگر حُرّ را «کریم»(داشتن کرامت) بیان کردند.[۲] بنابر این، کلمه «حُرّ» یا «احرار» اگر به صورت مطلق استفاده شود میتواند به معنای کسی باشد که در صفات و خصال انسانی کاملاً خالص است و در وجود او هیچگونه آمیختگی به اخلاق غیر انسانی وجود ندارد؛ اما روشن است که مقصود امام حسین(ع) در این جمله، معنای مطلق نیست؛ زیرا اولاً: افرادی که در مقابل امام(ع) بودند قابلیت چنین خطابی را نداشتند؛ ثانیاً: قیدهای که در سخن امام(ع) وجود دارد محدوده معنا را مشخص میکند.
توضیح اینکه: امام حسین(ع) در روز عاشورا پس از آنکه همه یارانش به شهادت رسیدند، به تنهایی مشغول نبرد بودند، تیرها و نیزهها از هر سو بدن مبارک امام را نشانه میگرفتند، در این هنگام لشکر انبوهی به فرماندهی شمر بن ذی الجوشن، بین امام و خیمههای آنحضرت فاصله شدند و قصد حمله به خیمههای امام را داشتند، امام فرمود: ای پیروان شیطان(آل ابی سفیان)[۳] اگر دین ندارید و از قیامت نمیهراسید، در دنیایتان آزاده باشید و اگر فکر میکنید عرب هستید به اصل و نسب خودتان برگردید و … تا من زنده هستم به خیمهها حمله نکنید.[۴]
در این جمله امام اولاً: حریت در دنیا[۵] را از آنان خواسته؛ یعنی رعایت اخلاق و قوانین عمومی جنگها را که در میان همه اقوام جهان معتبر است. ثانیاً: آنها را به رعایت برخی اخلاق نیک عربها دعوت نمودند و به عبارتی چنین فرمودند که اگر مسلمان نیستید، عرب که هستید! پس چرا قوانین پذیرفته شده در جامعهی عربی را زیر پا میگذارید؟!
خلاصه اینکه هر جامعهای – چه دیندار و چه بیدین- برخی ویژگیهای مثبت وجود دارد و عربها نیز – حتی قبل از اسلام- با تمام نکات منفی، اما نکات مثبتی؛ چون عدم تعرض به زنان و کودکان تا پایان جنگ در میان آنها وجود داشته که عمل به آن، نوعی آزادگی به شمار میآمد. امام(ع) نیز ایشان را به همین آزادگی دعوت مینمود.
[۱]. فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، ماده «حر».
[۲]. الخوری الشرتونی، سعید، اقرب الموارد، ماده «حر».
[۳]. گفتنی است که منظور از شیطان ابی سفیان است، چنانکه در لهوف اینگونه آمده است: «فَصَاحَ وَیْلَکُمْ یَا شِیعَهَ آلِ أَبِی سُفْیَانَ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ دِینٌ وَ کُنْتُمْ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَکُونُوا أَحْرَاراً فِی دُنْیَاکُم». ابن طاووس، على بن موسى، ترجمه، فهرى زنجانى، احمد، اللهوف على قتلى الطفوف، ص ۱۲۰، جهان، تهران، چاپ اول، ۱۳۴۸ش
[۴]. «فَصَاحَ الْحُسَیْنُ ع وَیْحَکُمْ یَا شِیعَهَ الشَّیْطَانِ إِنْ لَمْ یَکُنْ لَکُمْ دِینٌ وَ لَا تَخَافُونَ الْمَعَادَ فَکُونُوا أَحْرَاراً وَ ارْجِعُوا إِلَى أَنْسَابِکُمْ إِنْ کُنْتُمْ أَعْرَاباً کَمَا تَزْعُمُونَ أَنَا الَّذِی أُقَاتِلُکُم فَکُفُّوا سُفَهَاءَکُمْ وَ جُهَّالَکُم ». اربلى، على بن عیسى، کشف الغمه فی معرفه الأئمه، ج ۲، ص ۵۰، بنى هاشمى، تبریز، چاپ اول، ۱۳۸۱ق.
[۵]. البته، قید «فی دنیاکم» در نقل لهوف و بحار آمده است. اللهوف على قتلى الطفوف، ص ۱۲۰؛ مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، ج ۴۵، ص ۵۱، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
shiastudies.com
هیچ نظری وجود ندارد