آسیب ‏شناسی دین در سیره علوی (۱)

مقدمهدین به عنوان یک واقعیت، موضوع تحقیق‏های گوناگون در هر یک از رشته‏ های مختلف علوم می‏باشد.تلاش‏های علمی متکلمان، فیلسوفان، مورخان درباره دین و قلمرو آن، بیانگر این ادعاست.نوشتار حاضر با رویکرد جامعه‏شناختی، تلاشی اندک در راستای پاسخ به این سؤال است که «از منظر علی علیه السلام چه عوامل و متغیرهایی موجب آسیب‏دیدگی دین می‏شود؟» لازم است مقدمتا، دو مفهوم «دین‏» و «آسیب‏» های آن تعریف شوند:دین ابعاد گوناگون و متعددی را شامل می‏شود که به طور خلاصه عبارتند از:الف.نفس‏ الامری: دین به عنوان یک واقعیت دربرگیرنده بخشی از «علم الهی‏» است و به همین جهت ازلی و ابدی است و هیچ‏گونه تغییر و تحول و یا تناقضی در مجموعه آن راه ندارد چه رسد به آن‏که با آسیب رو به رو گردد. (۱)ب.مستند: از آنجا که خالق یکتا خواهان سعادت و کمال بشر است و «دین نفس الامری‏» متضمن آن است و بشر از راه‏های عادی نمی‏توانسته بدان دست‏یابد، خداوند انبیا و اولیا و متون مقدس آسمانی را فرستاد تا پل ارتباطی بین خدا و بندگان بوده و زمینه تعالی و کمال انسان را فراهم کند.برای آن که تفاسیر متعدد و قرائت‏های متناقض با دین در آن راه نیابد، معیارهای خاصی را برای تفسیر دین معرفی نموده تا مفسرین و فقیهان براساس آن معیارها، دین را برای مؤمنان معرفی کنند; چه درغیر این صورت، انسان‏ها به فرامین و دستورهای الهی دسترسی نخواهند داشت و در نتیجه، هر کسی به فراخور فهم خویش تفسیری از خدا و معتقدات دینی ارائه خواهد نمود که با حقیقت دین ناسازگار می‏افتد.ج.عینی: لایه و سطح دیگری که می‏توان در نظر گرفت، دین در باور مؤمنان است که التزام‏های ذهنی و عملی اعضای جامعه دینی را شامل می‏شود.چه بسا مواردی موجب گردد که شهروندان التزام خود را نسبت‏به دین از دست‏بدهند; هر چند دین به معنای دوم آن، هم‏چنان دست نخورده باقی بماند.منظور از «آسیب‏» های دین، عوامل و متغیرهایی است که موجب می‏شود دین مستند و یا عینی از اصول اولیه خود فاصله گرفته و در تفسیر و در تحقق آن، برخلاف آن حقیقت واحد گام برداشته شود.بنابراین، آسیب‏شناسی دین کشف عوامل و متغیرهایی است که موجب می‏شود دین از محتوای موردنظر و یا روش‏های مقبول دست‏یابی به آن فاصله گرفته، دچار انحراف و بی‏راهه گردد.بدیهی است که «دین نفس‏الامری‏» نمی‏تواند آسیب‏پذیر باشد; زیرا هیچ تغییر و دگرگونی در آن راه ندارد.اما در سطوح دوم و سوم دین، آسیب‏دیدگی امکان‏پذیر است; زیرا ممکن است تفاسیری مخالف با آن حقیقت اولیه ارائه گردد و با برخی زمینه‏های نظری، سیاسی و اجتماعی، راه را برای انحراف دین مهیا سازد و یا آن‏که افراد جامعه به هنجارهای دینی عمل نکنند.ناهمنوایی با دین، گویای عدم حاکمیت آن خواهد بود و این به معنای آسیب دین است; زیرا دین برای تنظیم رفتارهای بشر آمده است.نکته قابل توجه دیگر این است که هر چند مفهوم دین در ادبیات جامعه‏شناختی مفهومی عام و کلی است و شامل مجموعه‏ای از عقاید و مناسک دربرگیرنده امور «مقدس‏» و «غیر مقدس‏» و یا «دنیوی‏» و «معنوی‏» می‏گردد، اما در این مقال و در کلام امیرالمؤمنین علیه السلام منظور، دین اسلام با ویژگی‏های خاص خود است.چنان‏که می‏فرماید: «کسی که جز اسلام آیینی برگزیند زیانش مسلم، دستگیره ایمانش گسسته و سقوط او شدید خواهد بود و سرانجام غم و اندوهی طولانی و عذابی مهلک خواهد داشت‏» . (2)و نیز در خطبه ۱۹۸ بیان می‏دارند که این اسلام دین منتخب خدا می‏باشد. (۳)
اهمیت دینداریقوام، استحکام و انسجام اجتماعی در هر جامعه‏ای بسته به نظام فرهنگی و مجموعه عقاید و باورها، ارزش‏ها و هنجارهای آن جامعه است.بدون التزام و پای‏بندی به آن مجموعه، نه تنها جوهره آن جامعه و تمایزش با دیگر جوامع و اجتماعات مشخص نمی‏شود، بلکه کنش اعضای جامعه نیز دست‏خوش نابسامانی و در نهایت، کشمکش و نارضایتی و…می‏گردد.از منظر اسلام، زندگی و حیات آدمی یک زنجیره طولانی به هم متصل است که بخشی از آن در دنیای مادی قرار دارد و بخش دیگر متعلق به ماوراء ماده است.بنابراین، نظام فرهنگی اسلام عهده‏دار بایدها و نبایدهای مطابق با سراسر این حیات است.اگر دین در عرصه اجتماع حضور فعال داشته باشد، روابط فردی و اجتماعی به شکل کاملا هنجاری تجلی می‏کند در غیر این‏صورت، هیچ‏گونه تضمینی برای پاسداری از هنجارهای دینی وجود ندارد در نتیجه، نظام کنش اعضا برهم خورده با اختلال و بحران مواجه می‏گردد. (۴)
تعریف اسلامهمان‏طور که گذشت، مقصود از دین در این مقال اسلام است.حال شایسته است‏به تعریف اسلام از منظر مولی اشاره کنیم.حضرت در تعریف اسلام می فرمایند: اسلام را چنان تفسیر می‏کنم که هیچ‏کس پیش از من آن‏را چنین تفسیری نکرده باشد، اسلام همان تسلیم است (تسلیم در برابر فرمان خدا) و تسلیم همان یقین است (چرا که تسلیم بدون ایمان و یقین ممکن نیست) و یقین همان تصدیق است (چرا که تا علم و تصدیق حاصل نشود، یقین حاصل نمی‏شود) و تصدیق همان اقرار است. (چرا که تصدیق در درون کافی نیست‏باید آن را افشا کرد) و اقرار همان احساس مسؤولیت است (چرا که بدون آن لفظی است‏بی‏معنا) و احساس مسؤولیت همان عمل است (چرا که نتیجه احساس مسؤولیت عمل می‏باشد) . (۵)
تعریف آسیبآسیب و انحراف و یا کج‏روی مفاهیمی مشابه و معادل هستند.مفهوم مشترکی که در این دو واژه می‏توان یافت عبارت است از: عدم التزام به آن‏چه که باید باشد. بنابراین، عدم التزام عملی به هنجارهای مورد قبول جامعه، آسیب شناخته می‏شود. همین بیان خود در برگیرنده دو قلمرو است.هنجارهای مورد قبول جامعه خود شکل مطلوب و «باید» به خود می‏گیرد.بنابراین، آسیب‏شناسی به معنای آن است که در عمل «بایدها» چه میزان رعایت نگردیده است.
تعریف آسیب‏ شناسی دیندر هر حوزه و قلمرویی اگر بتوان وجهی «آرمانی‏» و «بایدی‏» به تصویر کشید، عدم دست‏یابی بدان و یا چالش بین «هست‏» و «باید» به نوعی آسیب شمرده می‏شود.بر اساس همین الگو، دین به عنوان یک واقعیت عینی و مجموعه‏ای از ایده‏های نظری و عملی است که می‏بایست تمام عرصه حیات جمعی را پوشش دهد.اگر دین به هدف خود نرسد و نقش و کارکرد خود را به خوبی ایفا نکند، دچار آسیب شده است.
زمینه‏ های پیدایش آسیب ‏زایی
الف – فتنهاگر به هر دلیلی «دین‏» حاکمیت‏خود را از دست دهد، با آسیب روبه‏رو می‏گردد.حال سؤال این است که چگونه می‏شود «دین‏» حاکمیت‏خود را در جامعه از دست‏بدهد.حالات مختلف جوامع، تحت تاثیر عوامل و متغیرهای مختلف اجتماعی است.از جمله این عوامل، دگرگونی‏های اجتماعی است که ممکن است عرصه‏های مختلفی را شامل شود.گاه قلمرو فرهنگ و باورهای جامعه را در برمی‏گیرد و گاه سایر عرصه‏ها را.گاه رنگ و بوی اصلاحی و بازسازی دارد و گاه در جهت تخریب عمل می‏کند.از جمله عوامل مخرب، فتنه‏ها در جامعه است.منظور از «فتنه‏» همان دگرگونی‏های اجتماعی است که با سوگیری‏های خاص خود همراه است. (۶)اصولا در فتنه‏ها و دگرگونی‏های اجتماعی، نوعی اختلال و عدم ثبات سیاسی وجود دارد (۷) و جامعه فتنه‏زده با آشوب و اضطراب و تشویش هم‏راه می‏شود.فتنه‏ها اعتراضی است‏به نظم موجود و طرحی دربراندازی و تغییر، که جامعه را با هرج و مرج و بحران روبه‏رو می‏کند.در این‏گونه بحران‏ها همه ساخت‏های اجتماعی متاثر از شرایط محیطی و پیرامون با عدم نظم و ثبات مواجه شده و شرایط بی‏هنجاری، ( Anomy) بر جامعه حاکم می‏گردد.به همین دلیل است که امیرالمؤمنین علیه السلام در عرصه‏های مختلف و دوره‏های گوناگون هشدار می‏دهند و کارکردهای منفی فتنه‏ها را متذکر می‏گردند:«او [پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله] را زمانی فرستاد که مردم در درون فتنه‏ها قرار داشتند، رشته‏های مذهب گسسته و ارکان ایمان و یقین متزلزل شده، راه‏های اساسی برای شناخت‏حق مختلف، و امور مردم پراکنده و متشتت، راه فرار از فتنه‏ها باریک و پناه‏گاه ناپیدا، هدایت فراموش شده و گم‏راهی و نابینایی همه را فراگرفته بود، خدای رحمان معصیت می‏شد، و شیطان یاری می‏گردید، ایمان بدون یاور مانده، ارکان آن فرو ریخته و نشانه‏هایش دگرگون شده بود» . (8)در این خطبه شرایط اجتماعی – فرهنگی جامعه عربستان به هنگام بعثت پیامبراکرم صلی الله علیه وآله تبیین شده است.گسستگی در حلقه‏ها و بخش‏های مختلف دین و هرج و مرج در باورها و ایده‏ها به گونه‏ای است که دین ثبات و کارکرد خود را از دست داده و نتوانسته بود انسجام و وحدت لازم را برای جامعه ایجاد و تداوم بخشد.گاه بحران‏ها و هرج و مرج‏های اجتماعی بر اثر برخی فعالیت‏های نهادها و یا سازمان‏های اجتماعی روی می‏دهد و گاه برخی کنش‏های هدف‏مند در جامعه از ناحیه برخی کنشگران، این‏گونه بحران‏ها را در جامعه ایجاد می‏نماید و جریان انحرافی شکل می‏گیرد.بنابراین، ممکن است‏خاستگاه بحران‏ها عملکرد برخی اشخاص باشد که در قالب جریان‏های سیاسی – اجتماعی و با وجود تشکل‏های رسمی به وجود آید و یا این‏که در قالب نظریه‏پردازی و به‏طور غیر رسمی در جنبه‏های تئوریک و علمی.«دو نفر در پیشگاه خداوند مبغوض‏ترین مردمند: ۱- کسی که خداوند او را به خود واگذار کرده است و از راه راست منحرف گشته و به سخنان ساختگی و دور از حق و حقیقت و بدعت‏های خویش دل‏بسته و به سرعت در راه گم‏راه ساختن مردم گام برمی دارد و برای افرادی که فریبش را بخورند فتنه است، وی از مسیر هدایت پیشینیان گم‏راه گشته..» . (9)در چنین شرایطی است که جابه‏جایی در ابزارها و وسایل موردنیاز فهم و تفسیر دین و هنجارهای دینی رخ می‏نمایاند و به جای مراجعه به منابع مقدس و ناب، ابزارهای غیراصلی و نابجا به‏کار گرفته می‏شود.انتخاب و ورود به موضوع‏های موردنظر انتخابی و گزینشی، وسایل و ادوات و منابع تحقیق جهت‏دار و سوگیری شده با روش‏های غیر متعارف، نتایجی به بار می‏آورد که دیگر «دین‏» نیست، بلکه مجموعه‏ای از معارف و شناخت‏های بشری است; زیرا آن یافته‏ها چیزی است که مفسر خود گزینش کرده و در ذهن خود پرورانده و خواهان آن نتایج‏بوده است و این نقطه شروع «فتنه‏» است.طبعا در چنین شرایطی، ذهنیت‏ها به جای حقایق و واقعیت‏ها می‏نشیند و تفاسیر معنا و محتوا و کارکرد خود را از دست می‏دهد.و چون در این تفسیرها رگه‏هایی از واقعیت نیز مشاهده می‏شود که با ذهنیت‏ها آمیخته شده، تفکیک آن‏ها از هم کاری بس مشکل خواهد بود و نتایجش انحراف در طراحی هنجارهای دینی و سپس کج‏روی مؤمنان و متدینان می‏شود.«همواره آغاز پیدایش فتنه‏ها، پیروی از هوس‏های آلوده و احکام و قوانین مجعول و اختراعی است; احکامی که با کتاب خدا مخالفت دارد و جمعی بر اساس آن احکام و هوس‏ها و برخلاف آیین حق بر جمعی دیگر حکومت می‏کنند.اگر باطل از حق کاملا جدا می‏گردید، بر آنان که پی‏جوی حقیقتند پوشیده نمی‏ماند، و چنان‏چه حق از باطل خالص می‏شد، زبان معاندان از آن قطع می‏گردید، ولی قسمتی از حق و قسمتی از باطل را می‏گیرند و به هم می‏آمیزند..» . (10)
شرایط اجتماعی پیدایش فتنهآسیب‏شناسی دین در سیره علوی در هر جامعه‏ای ابزارهایی برای پیش‏گیری از انحراف پیش‏بینی شده و در صورت وقوع انحراف، اهرم‏هایی برای مقابله با انحراف در نظر گرفته می‏شود و فتنه‏ها جریان‏های اجتماعی انحرافی هستند و رشد و فراگیری فتنه‏ها، نیازمند پیدایش شرایط اجتماعی مساعد است تا بتواند فعالانه در جامعه حضور پیدا کند.از سوی دیگر، همه انسان‏ها به طور طبیعی گرایش به آن دارند که تمایلات خود را به منصه ظهور برساند و از لذت‏ها کام بگیرند.نکته اساسی و اصولی در این‏جا نهفته است که کام‏جویی از لذت‏ها و خوشی‏ها هر چند طبیعی است، اما لذت‏ها و خوشی‏ها اموری هستند بیرون از خصوصیات فردی.این خصوصیت و ویژگی جوامع انسانی بهترین وسیله و مساعدترین شرایط برای پیدایش و رشد فتنه‏ها را فراهم می‏کند; چه آن که وقتی موانعی بر سر راه فعالیت نهادهای مرتبط با این نیاز و ضرورت اجتماعی وجود داشته باشد، علی‏الاصول این خلا و نیاز توسط اشخاص و دستگاه‏های دیگر و غیر مرتبط با آن نیاز تامین می‏شود.و چون بعضا سود و پاداش‏هایی هم به دنبال خواهد داشت، رفته رفته فراگیر شده و در مقابل باورها و ارزش‏ها و هنجارهای واقعی، ایستاده و آن‏ها را به انزوامی‏کشانند. (۱۱)از جمله موانع فعالیت نهادها، می‏توان ازحضور رهبران سنتی که به نحوی از اقتدار سنتی برخوردارند نام برد.آنها براساس سنت‏های پیشین خود که از جایگاه خاصی در نظام اجتماعی برخوردارند بهره جسته و سلسله‏ای از باورهای حافظ منافع خود را در سطح جامعه پراکنده نموده و یا از سنت‏های جاری حمایت و پشتیبانی می‏کنند تا بدین‏وسیله از احترام و پایگاه اجتماعی خود برای ادامه آن سنت‏ها بهره ببرند.همین امر به نوبه خود باعث اقتدار بیش‏تر آن‏ها شده و بدان رونق و استمرار می‏بخشد.حضرت در همین زمینه می‏فرمایند: «زنهار، زنهار از پیروی و طاعت‏بزرگ‏ترها و رؤسایتان برحذر باشید; همان‏ها که به واسطه موقعیت‏خود تکبر می‏فروشند، همان‏ها که خویشتن را بالاتر از نسب خود می‏شمارند و کارهای نادرست را به خدا نسبت می‏دهند و به انکار نعمت‏های خدا برخاستند تا با قضایش ستیز کنند و نعمت‏هایش را نادیده گیرند، آن‏ها پی و بنیان تعصب و ستون و ارکان فتنه و فساد و شمشیرهای تفاخر جاهلیتند» . (12)
کارکردهای منفی فتنهوقوع و پیدایش فتنه‏ها کارکردهای مختلفی دارد که مهم‏ترین آن‏ها، کم‏رنگ شدن باورها و عقاید است.تغییر و تحول و دگرگونی عمیق در بالاترین سطح نظام فرهنگی موجب کج‏روی در تنظیم روابط اجتماعی انسان‏ها می‏گردد. (۱۳)پس از آن‏که اصل معتقدات و باورها دچار دگرگونی شدید گردید، وحدت و انسجام درونی جامعه در سطح عقاید و باورها جای خود را به تشتت‏باورها و ایده‏ها می‏دهد و همین تفرقه در سطح ایده‏ها و آراء در لایه‏های زیرین اثر کرده و ضمن مشروعیت‏بخشیدن به کجروی‏ها، موجب نابسامانی اجتماعی می‏شود.ارزش‏ها و ضد ارزش‏ها به هم می‏آمیزد و هنجارها رنگ می‏بازد، نهادها و سازمان‏ها تضعیف می‏گردد و در نتیجه کارکردهای مثبت‏خود را از دست می‏دهند.حضرت از جمله پیامدهای فتنه را چنین بیان می‏کنند: «سپس فتنه‏ای اضطراب آور و شکننده و نابود کننده، آغاز خواهد شد، قلب‏هائی پس از استواری می‏لغزند و مردانی پس از درستی و سلامت گمراه می‏گردند.افکار به هنگام هجوم این فتنه پراکنده و عقاید پس از آشکار شدنش مشتبه می‏شوند.آن کسی که به مقابله‏اش برخیزد، فتنه پشتش را می‏شکند و کسی که در فرو نشاندن آن تلاش کند، فتنه وی را درهم می‏کوبد..» . (14)با توجه به همین کارکردهای منفی عمیق است که علی علیه السلام تلاش می‏کند تا یکی از مهم‏ترین فتنه‏ها و رخدادهای اجتماعی و سیاسی عصر خویش را تحلیل و تبیین کند تا از انحراف افراد جامعه خویش و آیندگان جلوگیری شود.چه آن‏که عمق بخشیدن به معتقدات و باورهای اجتماعی توسط نهادهای مختلف اجتماعی صورت می‏گیرد که همگی به طور مستقیم و غیرمستقیم در آن دخالت دارند.عمده‏ترین نهادهای درگیر در این امر، نهاد حکومت و سیاست ونهاد دین است.معتقدات و باورهای حاکم برنهاد حکومت و نهاد دین به تمامی نهادها، سازمان‏ها، گروه‏ها و…رسوخ می‏کند و جامعه همان رنگ و بو را به خود می‏گیرد; چنان‏که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه وآله به وضوع این نکته اساسی را بیان فرموده‏اند: (۱۵) از همین منظر و به همین دلیل است که حاکمیت‏بنی‏امیه فتنه معرفی می‏گردد; (۱۶) چه آن‏که حاکمیت‏بنی‏امیه فقط بخشی از نهاد حکومت نیست، بلکه تمام نهاد حکومت و نهاد دین معرفی می‏شود.آنان سیاست‏گزاران و مجریان حکومت و در عین حال عالمان و مفسران دین شناخته می‏شدند که علاوه بر زعامت و رهبری سیاسی، رهبری دینی جامعه را بر عهده داشتند و درست‏به همین دلیل، بر تمام بخش‏های جامعه تسلط و حاکمیت‏خود را برقرار ساخته بودند.عوامل و کارگزاران جامعه‏پذیری پیش‏بینی شده در نهاد دین هم‏چون مساجد و منابر و خطبه‏های نمازجمعه و کلیه اجتماعات رسمی مسلمین در اختیار بنی‏امیه است.از این رو، هم «امراء» و هم «علماء یا فقهاء» (17) یک‏جا جمع‏اند.پشتوانه‏های اقتصادی رسمی و غیر رسمی موجود در نهاد اقتصاد در اختیار دستگاه بنی‏امیه بود و کلیه امکانات موجود در راستای تحکیم حاکمیت‏بنی‏امیه، که همانا تضعیف آموزه‏های دینی و سنت معصومین علیهم السلام و دین راستین بود، به کار گرفته می‏شد. بنابراین، کلیه شرایط و زمینه‏های لازم برای انحراف وجود داشت.به همین دلیل نیز علی علیه السلام ازخطر فتنه بنی‏امیه خبر می‏دهد و تلاش می‏کند روشن‏گری‏های لازم را بنماید.مهم‏ترین انحراف در حکومت‏بنی‏امیه پیدایش این رخداد است که نهاد «دین‏» ابزار و وسیله حاکمیت‏بخشیدن به حکومت‏شده و در واقع نهاد دین جایگاه اصلی خود را از دست داده است.به جای آن‏که دین «بایدها» و «نبایدها» را برای حکومت و سیاست و زمامداران حکومتی معین و طراحی کند، حاکمان بنی‏امیه با دستکاری در آموزه‏های دینی و بیان تفسیرهای متعارض با دین آن را ابزار دست‏خویش قرار دادند.بنابراین، هر گاه حاکمیت‏به دنبال تطبیق خود با دین باشد در مسیر دینداری حرکت می‏کند و آن‏گاه که دین ابزار قدرت مداران شد، موجب آسیب‏زدگی می‏گردد.
ب.شبههیکی دیگر از جلوه‏های آسیب‏های «دین‏» پیدایش و طرح شبهه‏است. «که به معنای ایراد، اشکال، ایجاد تردید، به اشتباه انداختن و مسلم نبودن است‏» . (18)و البته تفاوت چشم‏گیری میان طرح سؤال با ایجاد شبهه وجود دارد.سؤال با هدف یافتن مجهول و یافتن پاسخ مطرح می‏شود.اما شبهه با هدف ایجاد نقص و یا کاستی و از روی استهزا و تمسخر صورت می‏گیرد.از آن‏جا که کمال و سعادت واقعی جامعه بشری در گرو رسیدن به «باید» و «نباید» هایی حقیقی است، ارزش‏ها از این زاویه نگریسته می‏شود.بنابراین، هر آن‏چه که ظاهری شبیه به «حق‏» دارد اما حقیقتا و واقعا حق نیست، از مصادیق شبهه شناخته می‏شود و نام‏گذاری آن هم به نام شبهه درست‏به همین دلیل است. «شبهه بدین سبب شبهه نامیده شده; زیرا که شبیه حق است‏» . (19)از همین بیان علی علیه السلام کارکرد منفی و تاثیر شبهه‏ها کاملا مشهود است; زیرا «حق‏» که ارزش‏های پایدار و اصولی در نظام فرهنگی است و خاستگاه خاص خود را دارد و هنجارها می‏بایست در ارتباط با آن‏ها باشد، با ورود شبهه‏ها، دچار اختلاط می‏گردد و نظم درونی آن‏ها از بین می‏رود.بنابراین، وجود شبهات و پیدایش آن‏ها باعث کم‏رنگ شدن معتقدات دینی می‏شود و با این‏کار زمینه لازم برای جامعه‏پذیری اعضای جامعه در یک جامعه دینی از بین می‏رود; زیرا ارزش‏ها و هنجارهای حاکم در چنین جامعه‏ای دینی نیست و خود موجب فاصله گرفتن اعضای جامعه از دین می‏شود، هرچند آن‏ها آن را نخواسته باشند.کارگزاران و عوامل این آسیب دین چند دسته‏اند: مهم‏ترین گروه فعال در این پدیده، «منافقان‏» هستند.یکی از کنش‏هایی که منافقین بدان مبادرت می‏ورزند، اقدام به شبهه‏افکنی است.«آنها سخن می‏گویند و با سخن خود شبهه در دل‏ها می‏افکنند» . (20)زمینه پیدایش شبهه‏ها و تاثیر آن‏ها، پیدایش شک و تردید است که یا ناشی از عدم کارآیی ابزارهای شناخت و یا اشتباه در روش‏ها و الگوهاست (۲۱) و یا بر اثر فتنه‏گری‏ها. (۲۲)در فتنه‏ها، هدف گم‏راه کردن (۲۳) اعضای جامعه و سپس بهره‏برداری از آن است.برای آن‏که موارد مشتبه کاملا شبیه به «حق‏» شو، د از همان مفاهیم و ادبیات استفاده می‏گردد تا زمینه‏های انحراف از دین به طور کامل مهیا شود و مانعی در سر راه ایجاد نگردد.پیامبراکرم صلی الله علیه وآله در همین زمینه می‏فرمایند: «یا علی این مردم پس از من فریفته ثروتشان می‏گردند…حرام را با شبهات دروغین و هوس‏های غفلت‏زا حلال می‏شمرند، شراب را به نام نبیذ و رشوه را به نام هدیه و ربا را به اسم تجارت حلال می‏دانند..» . (24)
ج.بدعتهر جامعه‏ای به نحوی با نوآوری و اصلاح امور خود روبرو و دست‏به گریبان است. نوآوری‏ها، از ضروریات نظام اجتماعی است، اما سامان یافتگی نوآوری‏ها هم از ضروریات نظام‏های اجتماعی است; چرا که در غیر این‏صورت، بقا و انسجام جامعه دست‏خوش تحول و دگرگونی می‏شود.دین به عنوان بخشی از نظام اجتماعی می‏بایست در گیر و دار تغییرات اجتماعی و پیدایش نیازهای جدید و بروز نوآوری‏های متعدد در سایر زمینه‏ها موضعی فعال داشته باشد.اگر این ضرورت در درون دین پیش‏بینی شده باشد، قوام و جاودانگی‏اش تضمین خواهد شد، در غیر این‏صورت عوامل بیرونی، این خصیصه را بر آن تحمیل می‏کند که در بلند مدت موجب اضمحلال و نابودی دین می‏گردد.اسلام به عنوان یک دین، دارای برنامه زندگی است و در درون خود تغییرات و دگرگونی‏ها را پیش‏بینی کرده و به همین جهت اهرم‏هایی را برای پویایی خود در نظر گرفته است.اگر این تغییر و تحولات بیرون از خود دین بر او تحمیل گردد، بدعت‏شناخته می‏شود. «بدعت‏» اصطلاحی فقهی است و به هر چیزی که با سنت نبی‏اکرم صلی الله علیه وآله مخالف باشد، اطلاق می‏شود و معمولا به نظریه‏ها و عادت‏های جدیدی که از دیدگاه‏های شخصی نشات گرفته و در جامعه اسلامی رواج یافته و نیز به نوآوری‏ها و عقاید مخالف با اصول دین و سیره پیامبر اسلام گفته می‏شود. (۲۵)واژه بدعت‏به معنای نسبت دادن عقاید و دیدگاه‏های جدید به دین است که با مبانی کتاب و سنت معصومین علیهم السلام سازگاری ندارد. (۲۶)عبارت فوق به خوبی بیان‏گر این نکته است که هر آنچه بیرون ازکتاب‏آسمانی‏قرآن ویاسنت معصومین علیهم السلام باشد، و به عنوان نظر دینی ارائه شود، نظر شخصی و تفسیر به رای است و نمی‏توان و نباید به عنوان دین مطرح و معرفی شود که در این‏صورت بدعت‏شناخته می‏شود، حال با هر انگیزه‏ای که باشد.امیرالمؤمنین علیه السلام در جای جای کلام خود متذکر پیدایش بدعت‏ها و آثار شوم آن شده و از آن به کژی یاد می‏کنند.اولین گام در پیدایش بدعت‏ها، نادیده گرفتن روش‏ها و منابع تفسیری دین است که ممکن است در برخی شرایط به دلیل عدم آگاهی و یا عدم رضایت‏به منابع و یا روش‏های دینی به روش‏ها و منابع خاص دیگری روی آورد.در چنین وضعیتی برخی باورها نسبت‏به بعضی امور پدیدار می‏شود و دگرگونی در سطح ارزش‏ها به وجود می‏آید و باعث می‏شود در سایر بخش‏ها و لایه‏های اجتماعی دگرگونی‏هایی به وجود آید.همواره آغاز پیدایش فتنه‏ها، پیروی از هوس‏های آلوده و احکام و قوانین مجعول و اختراعی است; احکامی که با کتاب خدا مخالفت دارد. (۲۷)وقتی ارزش‏های غیر الهی و نیازهای فردی و منزلت‏های به‏جای مانده از دوران پیشین حاکمیت پیدا کرد، دیگر نمی‏توان از منابع دین برای دست‏یابی به آن ارزش‏ها بهره برد.بنابراین، می‏بایست در منابع طراحی ارزش‏های دینی و یا در روش‏های فهم و تفسیر آن‏ها و یا در هر دو – منبع و روش – تجدید نظر کرد که اثر و نتیجه آن جدایی از دین است.«دو نفر در پیشگاه خداوند مبغوض‏ترین مردمند: کسی که خداوند او را به خود واگذار کرده است و از راه راست منحرف گشته، به سخنان ساختگی و دور از حقیقت و بدعت‏های خویش سخت دل بسته است.» . (28)و این به منزله آن است که در روش‏ها، از روش متعارف و شناخته شده تفسیر دین استفاده نکرده و به جای آن به نظریات و تفاسیر شخصی اکتفا شده و از این زاویه، با منابع مقدس ارتباط برقرار می‏کنند و یا آن‏که اصولا بدون ورود به منابع و استفاده از آن‏ها اقدام به تفسیر و تبیین دین می‏کنند.این‏ها کسانی هستند که «به خدا و رسولش دروغ می‏بندند» . (29)در این‏جا نکته‏ای بسیار جالب و ظریف وجود دارد و آن این است که رابطه‏ای بین فتنه‏ها، شبهه‏ها، بدعت‏ها و سنت وجود دارد.آن‏گاه که احکام و حقوق فردی و اجتماعی، ابداعی و ابتکاری باشد، فتنه‏ها نمایان (۳۰) می‏شود.خاستگاه پیدایش بدعت‏ها خود زمینه‏ساز و بستر مناسب پیدایش شبهه‏ها (۳۱) نیز می‏باشد.بنابراین، روی آوردن به تنظیم هنجارهای اجتماعی و قوانین و قواعد حقوقی بدون در نظرگرفتن منابع مقدس دینی، نابسامانی‏ها و مسائل و آسیب‏های مختلف اجتماعی را نیز به دنبال خواهد داشت; زیرا در یک جامعه دینی، عدم توجه به معتقدات و ارزش‏ها و هنجارهای دینی و به جای آن حاکمیت ارزش‏های ملی و هنجارهای اجتماعی (۳۲) ، تعارض عین و ذهن را به وجود می‏آورد; یعنی معتقدات و باورهای دینی و به تبع آن ارزش‏ها در مسیر حاکمیت و تحقق ارزش‏های دینی است، اما عینیت جامعه و قواعد و الگوهای عمل اجتماعی سمت و سویی دیگر به خود می‏گیرد.به دیگر سخن، به صورت نظری و اعتقادی جهت دینداری به خود می‏گیرد، در حالی‏که بایدها و نبایدهای دینی، نمود عینی و عملی به خود نمی‏گیرد.از این رو، تعارض عین و ذهن پیش می‏آید که خود آسیب جدی اجتماعی است و چه بسا نابسامانی‏هایی را نیز به دنبال داشته باشد.
پی‏ نوشت‏ها:

۱- دین یک حقیقت «نفس‏الامری‏» است و بخشی از «علم الهی‏» را شامل می‏شود و هیچ‏گونه تغییر و دگرگونی‏ای در آن راه ندارد.بحث از دین نفس‏الامری و سخن پیرامون آن به علوم فلسفه و کلام مربوط می‏شود و با توجه به تقسیم‏بندی علوم و تعیین موضوع آن‏ها، در این نوشتار مفاد آن علوم به عنوان مفروضات اولیه و بنیادین و اصول موضوعه در نظر گرفته شده است.به علاوه آن‏که «دین نفس‏الامری‏» حقیقت مطلق است که می‏بایست در عمل به بایدها و نبایدهای آن جامه عمل پوشاند.در غیر این‏صورت انحراف و کجروی محسوب می‏گردد.۲- امامی و آشتیانی، ترجمه و شرح نهج‏البلاغه، انتشارات مدرسه امام علی بن ابیطالب، ۱۳۷۵، چاپ دهم، ج دوم، ص ۱۹۵٫۳- همان، ص ۳۱۳۴- ر.ک.به: غررالحکم، ص ۸۴- ۸۶٫۵- امامی و آشتیانی، پیشین، ج سوم، تفسیر کلمات قصار، ۱۲۵، ص ۴۹۱۶- نهج‏البلاغه، خطبه ۱۷۷- حسن المصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۳۶۸، ص ۲۳- ۲۶۸- امامی و آشتیانی، پیشین، ج ۱، ص ۷۱۹- همان، ج اول، ص ۹۷۱۰- ۱۱- همان، ج اول، ص ۱۵۵۱۲- ناصر مکارم شیرازی، ترجمه گویا و شرح فشرده‏ای بر نهج‏البلاغه، ج ۲، ص ۳۱۵۱۳- نهج‏البلاغه، خطبه ۲، ص ۴۶۱۴- امامی و آشتیانی، پیشین، ج ۲، ص ۱۵۵۱۵- محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج ۲، باب ۱۱، روایت ۱۰۱۶- نهج‏البلاغه، خطبه ۹۳، ص ۱۳۷۱۷- هر چند کارگزاران دستگاه بنی‏امیه دین به دنیا فروشان باشند، اما به ظاهر آن‏چنان اند که می‏توانند در مقابل توده مردم، از اصطلاحات خاص برای تحکیم مواضع حکومت‏بهره‏برداری کنند.۱۸- سیدجعفر سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، شرکت مؤلفان و مترجمان ایران، جلد سوم، چاپ اول ۱۳۶۲، ص ۶۷٫۱۹- نهج‏البلاغه، کلام ۳۸- ص ۸۱۲۰- خورشید بی‏غروب، ترجمه آقای معادیخواه، ص ۴۰۳۲۱- ر.ک.به: نهج‏البلاغه، وصیت‏به امام حسن مجتبی علیه السلام و نیز کلام ۳۸، ص ۸۱۲۲- ر.ک.به: نهج‏البلاغه، کلام ۱۷، ص ۵۹۲۳- ر.ک.به: نهج‏البلاغه، خطبه ۱۶۹، ص ۲۴۳- ۲۴۴۲۴- امامی و آشتیانی، پیشین، ج ۲، ص ۱۷۵۲۵- دائره‏المعارف الاسلامیه، دارالفکر، مصر، ج‏سوم، ص ۴۵۶۲۶- فخرالدین الطریحی، مجمع البحرین، انتشارات مرتضوی، ۱۳۶۲، جلد چهارم، ص ۲۹۸۲۷- ناصر مکارم شیرازی، پیشین، ج اول، ص ۱۴۵۲۸- امامی و آشتیانی، پیشین، جلد ۱، ص ۹۷۲۹- نهج‏البلاغه، خطبه ۱۴۷- ص ۲۰۴ و ۲۰۵۳۰- نهج‏البلاغه، کلام ۵۰- ص ۸۸۳۱- همان و خطبه ۱۵۴ و ۱۶۹۳۲- ذکر این نکته ضروری است که در صورت عدم تعارض هنجارهای اجتماعی با هنجارهای دینی، مشکل فوق پیش نمی‏آید; زیرا اصولا تعارضی بین آن دو دسته هنجارها وجود ندارد.
ادامه دارد ….