آینده جهان در اندیشه اسلامی(روایت شیعی)

۱- درآمد
آینده شناسی شیعه ، همانند دیگر دیدگاه های این مذهب، بر نظریه «امامت و ولایت» استوار است. منابع کلامى و فقهى شیعه امامت را «ریاست عامه و عالى بر امور دین و دنیا» تعریف کرده اند.[۱] امام بدین ترتیب، رهبر بالاصاله جامعه اسلامى، جانشین پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) و سرپرست تمامى امور دینى و اجتماعى مسلمانان است.چنان که بسیارى از پژوهشگران اندیشه هاى اسلامى تأکید کرده اند، «امامت» تنها اصل اساسى است که شیعیان (دوازده امامى) را از دیگر فرقه هاى اسلامى متمایز مى کند. به نظر محمدحسین آل کاشف الغطاء، امامت فرق جوهرى و اصلى است و دیگر تفاوت ها همانند اختلاف مذاهب مختلف اهل سنّت، امور فرعى، عرضى و اجتهادى هستند.[۲]ناصر بن عبداللّه الغفارى، پژوهشگر سنّى، نیز مى نویسد: امامت نزد شیعه همان اصلى است که احادیث شیعه بر محور آن مى چرخد و عقایدشان به آن اصل بازمى گردد. این اصل اثر آشکارى در فقه و اصول و تفسیرها و دیگر علوم شیعه دارد. به همین لحاظ، شیعیان، اعم از قدیم و جدید، و در گذشته و حال، اهتمام خاصى به مسئله امامت دارند.[۳] آل کاشف الغطاء توضیح مى دهد که:شیعه امامت را همانند نبوّت منصب الهى مى داند. پس همچنان که خداوند سبحان کس [یا کسانى] را از میان بندگان خود به نبوت و رسالت برمى گزیند و او را با معجزاتى که همانند نص از جانب خداوند است تأیید مى نماید، همچنین براى امامت نیز آنکه را که مى خواهد برمى گزیند و به پیامبرش دستور مى دهد امامت او را با نص خاص تصریح نماید و او را براى انجام وظایف رهبرى مردم پس از پیامبر به امامت منصوب نماید. تفاوت امام با پیامبر تنها در این است که بر امام همانند پیامبر وحى نمى شود، بلکه احکام الهى بر او القا و الهام مى شود. پس پیامبر مبلّغ و پیام رساننده از جانب خداست و امام نیز از طرف پیامبر; و سلسله امامت تا دوازده امام ادامه دارد که همواره امام قبلى بر امام بعدى تصریح و توصیه نموده اند و شرط و تأکید کرده اند که همه آنان همچون پیامبر معصوم هستند.[۴]گفتار فوق تمام اندیشه شیعه را درباره امامت به مثابه اصلى از اصول دین نشان مى دهد. روشن است که آینده شناسی شیعه نیز بر مبنای همین اصل طرح و تعریف می شود.در سطور زیر، به اجمال، مختصات عمومی آینده شناسی شیعه را مورد کاوش و ارزیابی قرار می دهیم.
۲-شیعه و آینده جهانآینده جهان، مطابق اندیشه شیعه، بر محور امامت شکل خواهد گرفت. جامعه جهانی که در اندیشه شیعه پی آمد دولت جهانی مهدی آخر الزمان[عج] است، دارای مختصات ویژه ای است که برخی از مهم ترین آن ها را در اینجا و به اجمال اشاره می کنم.• تحقق عدالتعدالت از جمله شاخص های بنیادی در جامعه آرمانی شیعه است که به اعتقاد شیعه از نتایج دولت مهدوی است. در روایتی بسیارمشهور آمده است؛ «قائم به امر الله در آخر الزمان همان مهدی است که زمین را پر از عدل و قسط می کند هم چنانکه قبل از ظهور او مملو از جور و ظلم شده بود».[5] از پیامبر اسلام(ص) نقل است که «مهدی[عج] چنان عدالتی در زمین می گستراند که زندگان آرزو می کنند ای کاش مردگانشان زنده بودند و در چنین وضعی می زیستند».[6] اما روایت بسیار جالبی از تحقق عدالت نیز وجود دارد؛« بدانید به خدا سوگند! همچنان که گرما وسرما به درون خانه های مردم نفوذ می کند، عدالت او[مهدی] به درون خانه هایشان راه می یابد؛ اما و الله! لیدخلنّ عدله جوف بیوتهم کما یدخل الحرّ و البرّ».[7]• برابری و رفاهبخشی از شاخص های عدالت در جامعه آرمانی شیعه پیدایی رفاه ، برابری و رفع فقر و تبعیض اقتصادی معرفی شده است.از پیامبر اعظم اسلام نقل شده است؛«در آخر الزمان خلیفه وحاکمی می آید ، بی آنکه صرفاً وعده دهد، به تقسیم ثروت بین مردم اقدام می کند».[8] «مهدی[عج]درتقسیم اموال بین مردم به گونه ای به مساوات عمل می کند که نیازمندی پیدا نمی شود که مستحق زکات باشد».[9] «صاحبان زکات در پی نیازمندان می گردند ولی کسی نمی پذیرد.آنگاه امام مقرر می کند که بیت المال هر ماه دو بار بین مردم به عنوان عطاء و بخشش توزیع گردد. بخششی از اموال که تا آن زکمان بی سابقه می باشد».[10]مهدی[عج] خطاب به بد کاران و مفسدان نیز با کنایه و طعنه می گوید؛ «بیایید! بگیرید آن چه را که به خاطر آن خویشاوندی را قطع می کردید و به نا حق خون ریزی کرده و مرتکب حرام می شدید و گناه می کردید!!».[11] «او به طور مساوی تقسیم می کند و میان همه خلق خدای رحما، اعم از نیک و فاجر، به عدالت رفتار می کند».[12] در این روزگار اقطاعات(زمین هایی که حاکمان به هر طریق غیر مشروع به نام خود کرده اند)،زمین های مصادره شده توسط دولت ها به صاحبانشان باز گردانده می شود، ربا خواری زایل می شود و دزدی مفهوم خود را از دست می دهد.[۱۳] زیرا زمینه های این پدیده ها از بین می رود. زمین از عرضه تمام امکانات نهفته خو در زیر و روی کره خاکی دریغ نمی کند و سر سبزی و رفاه خرمی را بشارت می دهد و ویرانی ها رخت بر می کشد.[۱۴]• نظم اجتماعی و عمراننظم اجتماعی یکی دیگر از شاخص های جامعه آرمانی شیعه در دولت مهدوی است. روایات شیعه برخی از وجوه این نظم را ذکر کرده اند. از امام موسی کاظم(امام هفتم شیعه) نقل شده است که؛«وقتی قائم آل محمد دولت خود را تشکیل دهد ندا دهد که ای جماعت سواره از وسط راه حرکت کنید و ای پیادگان از طرفین مسیر تردد نمائید.زیرا اگر سواره ای به کناره مسیر منحرف شده و پیاده ای را آسیب رساند ملزم به پرداخت دیه خواهد بود و البته اگرپیاده ای وسط جاده آمده و دچار آسیب شود دیه ای برای او پرداخت نخواهد شد».[15]آن حضرت به ظرافت به نظم وآبادانی همت می کند؛«بزرگراه ها را توسعه می دهد… . هر مسجدی را که بر سر راه بوده و مانع گسترش بزرگ راه ها باشد تخریب می کند.بالکن های مانع در مسیر ها را می شکند پنجره های گشوده بر مسیر ها را می بندد. بالکن ها و فاضلاب ها و ناودان های مشرف بر معابر مردم را مسدود می کند».[16]• اصلاح در امّتاز پیامبر اسلام(ص) نقل است ؛ «ظهور امام دوازدهم زمانی است که تغییرات و تحریفاتی در اسلام رخ داده و از اسلام جز نامی و از قرآن جز رسمی بر جای نمی ماند. پس او اسلام را آشکار نموده و دین را تجدید می کند».[17]• تکثر و مشروعیت ادیان ابراهیمیهر چند در برخی روایات از گسترش گرایش عمومی به اسلام سخن گفته شده است ، اما این هر گز به معنای عدم تکثر و مشروعیت دیگرادیان نیست . بلکه در جامعه آرمانی شیعه مقدمه توسعه دانش و آگاهی از دیگر ادیان نیزفراهم می شود. امام صادق- امام ششم شیعه- خبر داده است ؛«هر گاه قائم ما قیام کند، اموال را به تساوی تقسیم می کند و وبین نیک و فاجر از خلق الله به عدالت عمل می کند… . او بدین لحاظ مهدی نامیده شده است که به متن اصلی تورات و دیگر کتب آسمانی دست یافته و بین اهل تورات به تورات و اهل انجیل به انجیل و بین اهل زبور به زبور و بین اهل فرقان به فرقان حکم می کند. و آنگاه اموال ظاهر و باطن زمین را جمع کرده و خطاب به مردمان می گوید؛ بیائید و بستانید آنچه را که به خاطر آن روابط خویشاوندی بین خویشان خود را قطع کردید، و خون ها ریختید و مرتکب اعمال حرام شدید. چنان فراوانی و بخششی از اموال که تا بدان زمانه سابقه ندارد».[18]روایات زیادی ظاهراً از وضعیت چند ملیتی و چند مذهبی بودن دولت مهدی سخن گفته اند. ؛«عیسی بن مریم در میان امت من، داور(حَکَم) دادگری خواهد بود…کینه و عداوت را از میان مردم برمی دارد».[19] «در میان شما عیسی بن مریم عادلانه حکم خواهد راند».[20] «مهدی به حکم داود (پیامبر) حکم خواهد کرد و نیازی به بینه ندارد».[21] «او چونان داود و سلیمان قضاوت می کند».[22]در روایتی از امام صادق (ع) امده است؛«چون قائم آل محمد قیام کند،از پشت کعبه ۲۷ مرد [ امیر] به او می پیوندند که ۲۵ تن آنان از قوم موسی علیه السلام (یهود) هستند و به حق قضاوت نموده و به عدالت عمل خواهند نمود».[23]• اخلاق و آرامشجامعه آرمانی شیعه ، جامعه ای اخلاقی است. اهل دنیا به نیکی می گرایند و پاکی قلب های مردم آشکار می گردد.[۲۴]دل ها به عبادت و عدل و ادای امانت متمایل می شود.[۲۵] بخل و جبن(ترس) از قلب ها کنده شده و شجاعت جانشین آن ها می گردد.[۲۶] خشونت و حرص (شحناء) از دل ها می رود و زنان با زینت هایشان به تنهایی بین شهر ها و بلاد می گردند.[۲۷] مومنان در هر آئین و مذهبی عزیز می شوند.[۲۸] به خدا قسم ملت ها و ادیان اختلافات خود را رفع می کنند؛«فوالله یا مفضل! لیرفع عن الملل و الادیان الاختلاف».[29]اقتصاد با اخلاق پیوند خورده ، و سود خواهی مومن از مومن در معاملات چونان ربا مذموم خواهد نمود.[۳۰] کافری نیست که ایمان نیاورد و بدکاری نیست که به صلاح نگراید.[۳۱] و البته زمین از هر فریب و فریبکار (غاش)پالوده می شود..[۳۲]• عقل و خلاقیت” إذا قام قائمنا وضع الله یده على رؤس العباد فجمع بها عقولهم وکملت به احلامهم ” .( آنگاه که قائم ما قیام کرد ، خداوند دست رحمت وقدرتش را بر سر بندگان م گذارد ، بدین سان خرد واندیشه های انسانى بتکامل می رسد. تخیل و خلاقیت انسان اوج می گیرد [۳۳] و زمینه برای رشد تکنولوژی و .تحولات فنی فراهم می گردد.• پیشرفت صنایعامام صادق ( علیه السلام ) در حدیثى به این نوع از تکامل تصریح کرده است ومیفرماید : ” إن قائمنا إذا قام مد الله لشیعتنا فی اسماعهم وابصارهم حتى لا یکون بینهم وبین القائم برید ، یکلمهم فیسمعون وینظرون إلیه وهو فی مکانه ” ( آنگاه که قائم ما قیام کند ، خداوند بر قدرت شنوائى وبینائى شیعیان گسترش مى بخشد ، فاصله میان آنها وقائم را از میان برمیدارد ، امام با آنان سخن میگوید وآنان سخنان امام را مى شنوند واو را در جایگاه خود مى بینند ) باز در حدیث دیگر فرمود : ” ان المؤمن فی زمان القائم وهو بالمشرق لیرى اخاه الذى فی المغرب ، و کذا الذى فی المغرب یرى اخاه الذى بالمشرق ” ( مؤمن در زمان قائم که در مشرق زندگى میکند برادر خود را که در مغرب است می بیند وهمچنین کسى که در مغرب زندگى می کند برادر خود را که در شرق است مشاهده می کند ) .تکیه بر انرژی نور و باد ( انرژی های پاک به اصطلاح امروز ) از ویژگی های صنعت در جامعه آرمانی شیعه است.«در این هنگام زمین با نور روشن شده و مردم بی نیاز از نورخورشید گشته و تاریکی رخت بر می بندد».[34] «مهدی (عج) بر ابرها سوار می شود و چنان ترقی در اسباب صورت می گیرد که از ابزار ها و اسبابی نظیر حرکت اجرام آسمانی استفاده می کند».[35]در حدیث قدسی آمده است ،«بادها را مسخر خواهم کرد. ابر های تندر آگین سخت را ،برای اورام خواهم نمود.او را از طریق اسبابی [که برای سفر به آسمان ها اس] برای سفر به آسمان ها موفق خواهم داشت».[36]
۳- شیوه تحقق آرمانآرمان ها به دو صورت هستند؛ تحقق پذیر و تحقق ناپذیر. از جمله آرمان های تحقق ناپذیر(ناکجا آبادی) می توان به برخی آرمان های فلسفی نظیر آرمانشهر افلاطون و- به قولی- فارابی اشاره کرد. این آرمانشهر ها هستندکه نباشند. یعنی فقط وجود فلسفی دارند تا الگویی عقلی برای شهر محسوس و تاریخی در این جهان تلقی و واقع شوند.بر عکس ، آرمانشهر های تحقق پذیر آرمان هایی هستند که وجود خارجی پیدا خواهند کرد. این آرمانشهر ها نیز (که حتمیت تاریخی دارند) به دو صورت هستند؛الف) یا به صورت تاریخی و توسط بشر تاریخی محقق می شوند ؛نظیرمارکسیزم و … . ب) ویا بر اساس اعتقادات دینی بر اساس مداخله مجدد خداوند در تاریخ تحقق می یابند. تحققی که نه مقدمات آن به طور قطع دست بشر است و نه تاریخ و کیفیت دقیق آن قابل پیش بینی است.نظیر مهدویت در اسلام و منجی گرایی مسیحی و دیگر ادیان.درست به همین دلیل است که در شیوه ظهور و زمان ظهور حضرت مهدی و تحقق جامعه آرمانی شیعه نه تنها نمی توان به طور قطع سخن گفت، بلکه هر نوع اظهار نظر قطعی در این باره منع شده است.با این حال، این نوع آرمان ها نیز طرح می شوند تا الگویی هر چند ناقص برای دولت ها و جوامع قبل از ظهور فراهم نمایند. در زیر به سه فرضیه در باب دولت مهدوی اشاره می کنیم:• فرضیه انتقام ( پایان تاریخ)فرضیه انتقام بیشتر ناظر به آن دسته از روایاتی است که حرکت مهدوی را قیام به عنوان منتقم آل محمد(ص) و اهل بیت (ع) معرفی کرده است.. وظیفه ای که پس انتقام و حذف دولت های جائر به پایان می رسد.«قائم ما وقتی قیام کند خون حسین را طلب خواهد کرد».[37] در این فرضیه که بیشتر ناظر به انتقام از مخالفین اهل بیت در درون امت اسلام است،دوران ظهور بی آنکه دوره سازندگی باشد ، دورانی پر از ملالت و وحشت کشتار دیده شده است.که اکثر مردم دوست دارند چنین روزی را درک نکرده و نبینند.او انتقام و کشتار خود را از قریش آغاز می کند که قبله پیامبر (ص) است.[۳۸]جنگی خشونت بار که از درون امت و قبیله پیامبر شروع شده و البته به لحاظ شدت ، از نظر زمانی کوتاه خواهد بود.کمتر از هشت ماه.[۳۹]• فرضیه دولت اقتدارگرا(قدرت فیزیکی)در این فرضیه ، برخلاف فرض اول، نه تنهابر دولت تأکید می شود، بلکه تصویری از یک دولت کاملاً اقتدارگرایانه از دولت مهدوی ارائه می دهد. در این دسته از روایات بر واژگانی چون «صاحب شمشیر»[40] و«منصور بالرعب»[41] و سلطه گر و فاتح وسخت گیر[۴۲] تأکید شده است.البته بسیاری از این روایات به دلایلی چون ضعف سند، تعارض با ادله صحیح مخالف آن ها و نیز ضعف محتوای آن ها مورد انتقاد و تضعیف شده است.روایات عمده آخر الزمانی بیشتر بر وجه شفقت، دوستی وهدایتی مکنون در نظریه امامت شیعه استوار است. در زیر به این فرضیه اشاره می کنیم.• فرضیه دولت اخلاقی مبتنی بر امامت(هدایت)مبانی امامت شیعه (نظریه لطف) و نیز بسیاری روایات معتبر نشانه های مهمی هستند که نشان می دهند فرضیه دولت اخلاقی/ مردمی برای توصیف جامعه آخر الزمانی یا دولت مهدوی توصیف قابل قبول و معقول تری است. دولت اخلاقی مبتنی بر امامت که جامعه و افراد را به کمال اخلاقی، عقلی و خلاقیت سوق داده و باورهای مردم را اصلاح می کند و موانع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی چنین وضعیتی را بر طرف می کند؛ «مهدی ما با پرهیز گاری گام بر می دارد و بر اساس هدایت عمل می کند و در حکومتش رشوه دیده نمی شود».[43] عدلش فراگیر می شود و «خداوند بوسیله او دروغ را نابود می کند و روزگار سخت و رنج آور(الزمان الکلب) را می برد وبند ذلت انواع بردگی را از گردنتان خارج می کند»[44] و آزادی اخلاقی شما را تضمین می نماید. امام علی (ع) در رویت مفصلی به پیمان نامه اخلاقی حضرت مهدی (عج) با مردم اشاره می کند؛«… با مهدی بیعت می کنند که : هرگز دزدی نکنند ، زنا نکنند ، دشنام ندهند، خون کسی را نریزند، آبروی کسی را لطمه نزنند، به خانه کسی هجوم نبرند، کسی را به ناحق نزنند، طلاو گندم و جو(پول رایج و آذوقه عمومی) را انبار نکنند، مال یتیم را نخورند، درمورد چیزی که یقین ندارند گواهی ندهند، مشروب نخورند، حریر و خز نپوشند، در برابر سیم و زر حریص نباشند، راه را برکسی نبندند، راهها را نا امن نکنند، گرد همجنس بازی نگردند، خوراکی ها را انبار نکنند، قناعت کنند، طرفدار پاکی باشند،از پلیدی دورشوند، به نیکی دعوت کنند، از زشتی باز دارند، …»آن حضرت خود نیز تعهد می کند که؛ «از راه آنان برود،جامه ای مثل آنان بپوشد، مرکبی مانند مرکب آنان سوار شود، راضی و قانع باشد، زمین را به عدالت رساند و خدا را آن چنانکه شایسته است پرستش نماید… ».[45]
۴-آینده گرایی و جامعه امروز ایرانتحلیل مسائل سیاسی امروز شیعه و ایران، به طور قابل توجهی ، بر مفهوم سیاسی غیبت و نه ظهور استوار است.زیرا مطابق اندیشه سیاسی شیعه، غیبت چیزی است که تحقق دارد و اما تاریخ و زمان ظهور و پیدایی جامعه آرمانی شیعه معلوم و قابل تخمین جدی نیست.به عبارتی ، هرچند از دیدگاه هستی شناختی امر ظهور و تحقق جامعه آخر الزمانی بنا بر اعتقاد شیعه قطعی است، اما زمان و کیفیت آن آشکارا نا معلوم وغیر قابل پیش بینی معتبر برای انسان شیعه است.بنا براین اندیشه شیعه در عمل با مفهوم غیبت و پیامدهای فقهی- اجتماعی آن سر و کار دارد. از دیدگاه اندیشه سیاسی، شیعه بر دو دیدگاه عمده تا کنون تأکید کرده است؛