ابراهیم (علیه السلام) و خاندانش در تورات و قرآن (۵)

ج. حوادث صحرای سینا تا وفات موسی

۱٫ در تورات
از منظر تورات، پس از عبور بنی اسرائیل از دریا، آنان در شبه جزیره ی سینا توقف کردند و مدت ۴۰ سال در صحرای سینا سرگردان بودند. در این مدت خداوند ابری در آسمان بر سر آنان قرار داد و برای آنان از آسمان مَنّ (نوعی شبنم) و سلوی (مرغ بلدرچین آماده خوراک) می فرستاد. در این مدت بود که بنی اسرائیل بهانه های مختلفی برای حضرت موسی می آوردند و از او تقاضاهای بسیار داشتند. هنگامی که سه ماه از خروج بنی اسرائیل از مصر گذشته بود، حضرت موسی مأموریت یافت برای گفت و گو با خداوند (یهوه) به بالای طور (کوه) سینا برود و در آنجا دو لوح دریافت کرد که فرمان هایی بر آن نقش بسته بود که به ده فرمان معروف است؛ این فرمان ها عبارتند از: ۱٫برای خود، خدایی جز من نگیرید؛ ۲٫به بت سجده نکنید؛ ۳٫نام خدا را به باطل نبرید؛ ۴٫شنبه را گرامی بدارید؛ ۵٫ پدر و مادر را احترام کنید؛ ۶٫مرتکب قتل نشوید؛ ۷٫زنا نکنید؛ ۸٫دزدی نکنید؛ ۹٫بر همسایه شهادت دروغ ندهید؛ ۱۰٫به اموال و ناموس همسایه طمع نورزید.(۱) نکته ی مهم و بحث انگیز میان دانشمندان نام یهوه است. برخی معتقدند خاستگاه این نام خدایان عبری است و یک مفهومِ دینی و قدیمی بود که حضرت موسی آن را زنده کرد؛ اما برخی معتقدند تا زمان موسی چنین نامی وجود نداشت. به هر حال، طرح نام یهوه این حقیقت را روشن می سازد که این نام در مقابل ایمان چند خداپرستان قرار گرفت و توسط موسی مطرح شد و معبد، عبادات و مسائل مذهبی حول آن، با قبل از آن متفاوت بود و این سرآغاز ایمانی جدید در میان چند خداپرستان آن زمان بود.(۲) وقتی بنی اسرائیل دیدند موسی در مراجعت از طور سینا تأخیر کرد، نزد هارون رفتند و از او خواستند که او برایشان خدایانی بسازد. هارون نیز از زیورآلات آنان گوساله ای ساخت و آنان را به پرستش آن تشویق کرد. خداوند موضوع را به موسی اطلاع داد و خواست بنی اسرائیل را هلاک کند، اما بر اثر شفاعت موسی، از آن صرف نظر کرد. موسی لوح ها را برداشت و به سوی بنی اسرائیل رفت و وقتی آنان را دید، لوح ها را بر زمین کوبید و خرد کرد. سپس به مؤاخذه ی هارون پرداخت و گوساله را سوزاند و خرد کرد و در آب ریخت و به بنی اسرائیل نوشاند. سپس به لاویان امر کرد شمشیرهای خود را بردارند و در نصف روز مشرکان را بکشند و هر کس جان سالم به در بَرَد، مورد عفو خداوند قرار گرفته است. سپس خداوند به موسی دستور داد که وی دو لوح سنگی، مانند لوح های خرد شده بتراشد و وصایای مزبور را بر آنها بنویسد. موسی پس از رهایی از این مشکل، احکام خدا را به بنی اسرائیل آموخت و در صحرای سینا حکومتی برپا کرد و تا آخر عمر رهبری این حکومت را برعهده داشت. عهد خداوند (دادن ارض موعود در مقابل اطاعت خداوند) همچنان پابرجا بود. سرانجام موسی در ۱۲۰ سالگی در موآب، حوالی بحرالمیّت از دنیا رفت و بنی اسرائیل ۳۰ روز برای او عزاداری کردند. این جریان در آخر سفر تثنیه آمده است و تورات (مشتمل بر ۵ سفر از ۳۹ سفر عهد عتیق یا تتخ) با آن به اتمام می رسد. پس از حضرت موسی، وصی او حضرت یوشع بن نون رهبری دینی مردم را بر عهده گرفت و مأموریت یافت بنی اسرائیل را به ارض موعود و کنعان ببرد. بنی اسرائیل در صحرای سینا دستورهای مفصلی از خدا دریافت داشتند (۳) که این مطالب در کتاب مقدس نه به ترتیب زمان، بلکه با یک ترتیب منطقی و موضوعی ارائه شده است. مهم ترین این دستورها عبارت است از :۱٫شمارش قوم بنی اسرائیل؛ ۲٫مقررات اردوگاه بنی اسرائیل؛ ۳٫حیات مذهبی بنی اسرائیل؛ ۴٫اقدام های لازم برای هدایت قوم در بیابان.(۴) موسی با حسرت به سرزمین موعود می نگریست و قوم را نصیحت می کرد که از گذشته درس بگیرند و در آینده خوب رفتار کنند. محتوای این مطالب در سفر تثنیه آمده است. توصیه های موسی را می توان در چند مورد بیان کرد: ۱٫تشویق به آموختن درس عبرت از گذشته؛ ۲٫تشویق به دوست داشتن خدا که معطی ارض موعود است؛ ۳٫تشویق به رفتاری شایسته ی قوم برگزیده (تقدس در پرستش، محبت به همنوع، تعهد به عهد خدا )؛ ۴٫تجدید عهد (ادامه عهد اول با خدا).(۵) دستورهای مشابه ده فرمان، در برخی متون مصری و بابلی وجود داشت، اما در هیچ یک ورع و پارسایی به منزله ی تکلیف و رفتار اخلاقی و وظیفه ی واجب دانسته نشده بود، بعدها ده فرمان کامل شد و به صورت مجموعه ای به نام اسفار خمسه یا کتاب قانون درآمد که به تورات نیز مشهور است.(۶) تورات (یعنی تعلیم) به منزله ی وحی خدا به مردمِ اسرائیل نوشته شد. اسم تورات برگرفته از قوانین و آموزه هایی است که حضرت موسی در کوه سینا از خداوند دریافت کرد و بعدها همه ی آموزه های یهودیت را دربرگرفت.(۷) یهودیت و پیروان آن، مدعی بودند تنها خدای قابل پرستش، خدای یگانه است. کتاب مقدس یهود، از اصلی ترین منابعی بود که به ترویج یکتاپرستی پرداخت و در مقابل چند خداپرستی ادیان بزرگ آن زمان ایستاد.(۸) یکتاپرستی که نماد آن یهوه بود، با موسی در اسفار خمسه نمود یافت. فرمان های اولیه ی ده فرمان، به صراحت به تبیین یکتاپرستی می پردازد.(۹) افزون بر ده فرمان که در طور سینا نازل شد، عالمان یهود ۶۱۳ حکم اعتقادی، اخلاقی و فقهی از تورات استخراج کردند که مشتمل بر ۳۶۵ نهی و ۲۴۸ امر است. برخی از احکام، متعلق به سرزمین مقدس و معبد است که پس از ویرانی آن، دیگر قابل اجرا نیست.(۱۰)
۲٫ در قرآن
در قرآن داستان خروج موسی و بنی اسرائیل از مصر (شعرا، ۵۲)، دریافت الواح و شکسته شدن و جایگزینی آن با الوح دیگر (اعراف ، ۱۴۵) و گوساله پرستی و مرگ بنی اسرائیل در یک نیم روز (طه، ۹۰) با اندک تفاوتی در مقایسه با تورات بیان شده است. قرآن از الواح، ولی تورات، از دو لوح نام می برد و یا اینکه تورات، گوساله پرستی را به هارون، ولی قرآن آن را به سامری نسبت می دهد و ساحت حضرت هارون را از شرک و بت پرستی پاک می داند. در مجموع، داستان حضرت موسی از تولد تا وفات و داستان رفتارهای بنی اسرائیل، در تورات و قرآن مشترکات زیادی با یکدیگر دارند.
نتیجه گیری
در مجموع باید گفت که حضرت ابراهیم علیه السلام و فرزندان ایشان در هر سه دین، یهودیت، مسیحیت و اسلام مورد احترام هستند. شناخت دقیق این افراد و آشنایی با نقش آنان در این ادیان، ما را در فهم بهتر این ادیان کمک می کند. تورات ـ به منزله ی متن مقدس دو دین یهودیت و مسیحیت ـ تنها متنی است که به تفصیل به داستان حضرت ابراهیم علیه السلام و فرزندان ایشان پرداخته، و قرآن نیز به وحی و متن مقدس مسلمانان به نوعی به همین امر پرداخته است. این مقاله نیز به بررسی این افراد در متون دینی این ادیان پرداخته است. مقایسه ی انبیا در تورات و قرآن و بیان موارد تشابه و افتراق، نه تنها در شناخت بهتر از این انبیا نقش دارد، بلکه می تواند موضوعی مناسب برای گفت و گوهای بین ادیانی باشد. از منظر تورات، ابراهیم صاحب عهد الهی است و پس از ایشان نیز این عهد به فرزندان ایشان از نسل اسحاق و یعقوب می رسد. تورات این عهد را همان مالکیت نیل تا فرات می داند، اما در مقابل، قرآن این عهد را مقام امامت می داند و تمام فرزندان ابراهیم را مشروط به اینکه از ظالمان نباشند، صاحب عهد می داند. تورات اسحاق را ذبیحه ی ابراهیم می داند، اما از منظر قرآن، اسماعیل ذبیحه ی ابراهیم است. در سایر موارد، میان تورات و قرآن شباهت وجود دارد. تورات درباره ی گلستان شدن آتش بر ابراهیم و بنای کعبه ساکت است، ولی قرآن به تفصیل به آن پرداخته است. در مورد اسحاق واسماعیل نیز هم قرآن و هم تورات به کوتاهی سخن گفته اند. داستان یعقوب و بنی اسرائیل نیز از مواردی است که شباهت میان تورات و قرآن زیاد است. اگر از تفاوت های جزئی چشم پوشی کنیم، می توان گفت که این داستان ها بسیار شبیه یکدیگرند. داستان حضرت موسی نیز از مواردی است که شباهت های مهمی میان تورات و قرآن در آن وجود دارد و تفاوت ها، جزئی است؛ مانند اینکه تورات تربیت موسی را به دست دختر فرعون می داند، اما قرآن آن را به دست فرعون و همسرش می داند؛ تورات عصای هارون را معجزه گر می داند، اما قرآن عصای موسی را، تورات معتقد است موسی فقط برای نجات بنی اسرائیل ارسال شد، اما قرآن معتقد است موسی برای هدایت فرعون و سپس نجات بنی اسرائیل ارسال شد؛ تورات باز شدن دریا را به دست موسی نسبت می دهد، اما قرآن آن را به عصای موسی نسبت می دهد؛ تورات، هارون را سازنده ی گوساله می داند، اما قرآن سامری را. در مجموع، می توان از اهمیت حضرت ابراهیم علیه السلام و فرزندان ایشان در هر سه دین نام برد و در هر سه دین به دنبال موارد مشترک بود. توحید لب لباب این ادیان است. نبوت و معاد نیز از دیگر اصول این ادیان است که نشانگر مبدأ واحد برای این سه دین است. از این روی، تمامی این بزرگواران در این جهت تلاش کرده اند. این موارد می تواند بهترین موضوعات برای گفت و گوهای بین ادیانی، و بهترین وسیله برای وحدت میان پیروان این دین حنیف در برابر بی دینان و سکولارها باشد.
پی نوشت ها :

۱٫خروج۲۰ : ۱ به بعد؛ تثنیه ۵ :۶ به بعد. ۲٫ Abraham Malamat, “Origins and Formative period” in A History of the Jewish People, Edited by: H.H.Ben-Sasson, p.45. 3.ر.ک: اعداد ۱ :۱ تا ۱۰ :۱۰ ۴٫ساموئل شولتز، عهد عتیق سخن می گوید، ص۶۳-۶۴٫ ۵٫همان، ص ۷۵-۷۶٫ ۶٫ایزیدور اپستاین، یهودیت: بررسی تاریخی، ص ۱۷٫ ۷٫Louis Jacobs, The Jewish Religion: A Companion, p.562 8.Robert Goldenberg, The Origins of Judaism: From Canaan to the Rise of Islam, p.26. 9.Hans Kung, Judaism: Between Yesterday and Tomorrow, p.27. 10. see:Abraham Hirsch Rabinowitz, ”Commandments, the 613″, in Encyclopedia Judaica, V.5,p.760-783.
منابع ـ کتاب مقدس، انجمن پخش کتاب مقدس ایران، ۱۹۷۷٫ ـ کتاب مقدس، ترجمه ی تفسیری، انگلستان، انجمن بین المللی کتاب مقدس، ۱۹۹۵٫ ـ ابان، ابا، قوم من، تاریخ بنی اسرائیل، ترجمه ی نعمت الله شکیب اصفهانی، تهران، یهودا بروخیم، ۱۳۵۸٫ ـ اپستاین، ایزیدور، یهودیت: بررسی تاربخی، ترجمه ی بهزاد سالکی، تهران، مؤسسه ی حکمت و فلسفه ی ایران، ۱۳۸۵٫ ـ احمد، محمد خلیفه حسن، تاریخ الدیانه الیهودیه، قاهره، دارقباء للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۹۹۸٫ ـ شولتز، ساموئل، عهد عتیق سخن می گوید، ترجمه ی مهرداد فاتحی، بی جا، آموزشگاه کتاب مقدس، بی تا. ـ المسیری، عبدالوهاب، دایره المعارف یهود، یهودیت و صهیونیزم، ج۴، ترجمه ی مؤسسه ی مطالعات و پژوهش های تاریخ خاورمیانه، تهران ، دبیرخانه ی کنفرانس حمایت از انتفاضه ی فلسطین، ۱۳۸۳٫ ـ ناس، جان بایر، تاریخ جامع ادیان، ترجمه ی علی اصغر حکمت، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۵٫ ـ ییتس، کایل، یهودیت، در جهان مذهبی: ادیان در جوامع امروز، ترجمه ی عبدالرحیم گواهی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۴، ج۲٫ -:Ben Sasson, Haim Hillel, “History” in Encyclopedia Judaica, Vol. 8, Jerusalem Keterpress Enterprises, 1996. -,Goldenberg, Robert, The Origins of Judaism: From Canaan to the Rise of Islam Cambridge: Cambridge University Press, 2007. -Jacobs, Louis, The Jewish Religion: A Companion, Oxford: Oxford University Press,1995. -Josef Kastein, History and Distiny of the Jew, (Trans. From the German by Hanter Paterson), New York, Garden 1936.City, Paplishing Co. -,Kung, Hans, Judaism: Between Yesterday and Tomorrow, New York: Continuum 1996. -Malamat, Abraham, “Origins and Formative period” in A History of the Jewish People, Edited by: H.H. Ben-Sasson, Cambridge: Harvard University Press, 1994. – ,Rabinowitz, Abraham Hirsch “Commandments, the 613” in Encyclopedia Judaica Vol.5, Jerusalem: Keterpress Enterprises, 1996. -Roth, Cecil, A History of the Jews: From Earliest Times through the Six Day War, New York: Schocken Books, 1970. -Seltzer, Robert. M, “Jewish People” in The Encyclopedia of Religion, Edited by Mircea Eliade, Vol. 8, New York: Macmillan Library reference usa, 1995. فصلنامه علمی – تخصصی معرفت ادیان شماره ۱