۴ـ ۴٫ کتابهای فقهی
فقه دانشی است که بسیاری از علوم اسلامی دیگر نقش مقدّمی و پایه برای آن ایفا میکنند. از این رو، صاحب نظران این علم به تناوب از دیگر علوم بهره کافی میبرند. دانش غریب الحدیث نیز یکی از موارد مورد استفاده ایشان است.
۴ـ ۴ـ۱٫ کتابهای فقهی شیعه
استناد کتب فقهی شیعه به نظرات ابن اثیر در النهایه، حاکی از جایگاه ویژه این کتاب در میان فقهای شیعه است. میزان ارجاعات به النهایه در این کتب به حدّی زیاد است که هیچ شک و شبههای نسبت به جایگاه علمی ابن اثیر نزد ایشان باقی نمیگذارد. محقّق ثانی (م ۹۴۰ ق) در کتاب جامع المقاصد فی شرح القواعد، بارها از نظرات ابن اثیر در النهایه بهره برده است. این کتاب که شرح قواعد الاحکام علّامه حلّی (م ۷۲۶ ق) است، یکی از معتبرترین کتب فقهی امامیه به شمار میرود. در این کتاب نیز حداقل پانزده مرتبه استناد مستقیم به نظرات شرح حدیثی ابن اثیر در النهایه انجام شده است (مانند ج ۱، ص ۱۳۴، ۲۸۵، ج ۴، ص ۳۱، ۳۲۳، ج ۵، ص۴۵۰، ج ۶، ص ۳۴۳). شهید ثانی (م ۹۶۶ ق) نیز در کتاب الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه که بهترین شرح برای کتاب لمعه شهید اوّل به شمار میرود، از نظرات ابن اثیر به کرّات استفاده کرده است ( الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، ج ۵، ص ۱۰۷، ۴۵۲، ج ۷، ص ۱۱۹، ج ۲، ص ۶۸، ۶۹، ۱۳۹، ص۲۵۰). یکی دیگر از کتابهای فقهی شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام است. این کتاب نیز یکی از مهمترین شروح کتاب شرائع محقّق حلّی به شمار میرود. شهید ثانی در این کتاب نیز به کرّات از نظرات ابن اثیر بهره برده است، البتّه به صورت صریح بیش از سیزده بار از نظرات ابن اثیر در النهایه نام برده است (مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ج ۵، ص ۱۳۱، ج ۶، ص ۷۴، ۷۸، ۲۹۱، ج ۸، ص ۱۱۴، ج ۱۰، ص ۲۷۴، ج ۱۱، ص ۲۹۷). در کتاب معالم الدین، نوشته مرحوم عاملی، معروف به «صاحب معالم» (م ۱۰۱۱ ق) نیز استفادههای فراوانی از النهایه ابن اثیر شده است، البتّه به صورت تصریح شده تنها به نه مورد میتوان خبر داد (معالم الدین و ملاذ المجتهدین، ج ۱، ص ۱۲۳، ج ۲، ص ۵۲۸، ۸۳۱، ۸۷۱، ۹۰۱، ۹۱۴، ۹۲۲). علّامه سید محمّد جواد بن محمّد حسینی عاملی (م ۱۲۲۶ ه . ق) در کتاب مفتاح الکرامه، شرح مبسوطی بر قواعد الاحکام علّامه حلی (م ۷۲۶ ق) داشته است. در این شرح نیز بیش از ۴۳ مرتبه به نظرات ابن اثیر در النهایه تصریح شده است (مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلّامه، ج ۲، ص۳، ۸۵، ۹۲، ۱۸۹، ۲۱۱، ۲۴۹، ۳۶۸). محمّد حسن بن باقر نجفی، معروف به صاحب جواهر (م ۱۲۶۶ ق) نیز از جمله کسانی است که در کتاب معروف و معتبر جواهر از نکات و نظرات ابن اثیر بهرهمند گشته است. وی در این کتاب که شرح شرائع الاسلام است بیش از شصت مرتبه به نظرات ابن اثیر تصریح کرده است (جواهر الکلام، ج ۱، ص۴۱۱، ج ۸، ص ۳۷۲، ۴۱۲، ج ۹، ص ۳۵۹، ۳۷۸، ۳۹۲).
۴ـ ۴ـ ۲٫ کتابهای فقهی اهل سنّت
در میان کتب فقه اهل سنّت نیز نظرات ابن اثیر در النهایه بسیار یافت میشود. استناد به نظرات لغوی و بیان موارد شرح حدیثی ابن اثیر، در کتب فقهی مذاهب چهارگانه اهل سنّت فراوان است. به نمونههایی توجّه نمایید: کتاب المجموع فی شرح المهذّب، اثر محی الدین نووی (م ۶۷۶ ق) است. مؤلّف شافعی مذهب آن در این کتاب فتاوای خود را جمع آوری کرده است.
مؤلّف کتاب، بیش از دهها بار از نظرات ابن اثیر در النهایه بهره برده است (نمونههایی از آن چنین است: ج۵، ص ۳۹۹، ج۱۰، ص ۳۸۹، ج۱۳، ص ۱۹، ج۱۴، ص ۱۹۹، ج۱۵، ص ۱۵۵، ۲۴۵، ج۱۶، ص۳۹۳). کتاب تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق، اثر فخر الدین عثمان بن علی الزیعلی (م ۷۴۳ ق) است. وی که حنفی مذهب بوده تمامی فتاوای مربوط به مذهب خود را به صورت استدلالی در این کتاب، بیش از ۴۵ مرتبه از نظرات ابن اثیر در النهایه به صورت مشخّص استفاده نموده است ( تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق، ج ۲، ص ۷۹، ج ۳، ص ۳۳۹، ۳۰۳، ۳۵۶، ج۴، ص ۲۶۹، ۲۸۱، ص ۳۹۵). کتاب مواهب الجلیل فی شرح مختصر الشیخ خلیل، اثر شمس الدین ابو عبد الله محمّد بن محمّد بن عبد الرحمن طرابلسی مغربی، معروف به حطاب رعینی (م ۹۵۴ ق) است. در این کتاب، فتاوای فقه مالکی آمده است، و بارها از نظرات ابن اثیر در النهایه استفاده شده است (مواهب الجلیل فی شرح مختصر خلیل، ج۳، ص۱۸۳، ۳۸۳، ج۴، ص۱۸۵، ۱۸۶، ج۵، ص۵۵، ج۸، ص ۱۲۷، ۲۸۲). کتاب کشاف القناع عن متن الاقناع، اثر منصور بن یونس بن ادریس بهوتی (م ۱۰۵۱ ق) است. وی که حنبلی مذهب بوده است، به جمعآوری مسائل فقهی زیادی همّت گمارده و سعی کرده ادلّه فتاوای خود را در کتاب بیان کند. امروزه قضات برخی کشورهای اسلامی به فتاوای فقهی آن استناد میکنند. مؤلّف این کتاب نیز در قسمتهای مختلف کتاب از نظرات شرح حدیثی و لغوی ابن اثیر در النهایه استفاده کرده و در مواردی هم به نام و کتاب ابن اثیر تصریح نموده است ( کشاف القناع عن متن الاقناع، ج۱، ص ۵۵، ج۲، ص ۱۳۸، ۳۴۵، ج۶، ص۱۰۰، ج۹، ص ۴۴۷، ج۱۷، ص ۵۹، ج۲۲، ص ۳۶۸). کتاب ردّ المحتار یا علی مدد الدر المختار، اثر ابن عابدین (م ۱۲۵۲ ق) است. وی که حنفی مذهب بوده است این کتاب را به عنوان حاشیهای بر شرح تنویر الابصار نوشته است. در این کتاب، مباحث فقه الحدیثی فراوانی آورده شده و نام ابن اثیر و نظراتش در النهایه نیز در آن میان میدرخشد. در این کتاب، بیش از بیست بار به نام ابن اثیر و کتاب النهایه تصریح شده است (ردّ المحتار علی شرح المختار، ج۱، ص۱۳، ۲۷۲، ۳۷۲، ۳۸۰، ۴۱۶، ج۲، ص۱۹۶، ۲۲۱).
۴ـ ۵٫ کتابهای تفسیر
عموم کتابهای تفسیری که پس از ابن اثیر نوشته شده است، از نظرات وی استفاده کردهاند. به عنوان نمونه نتیجه بررسی چند کتاب تفسیری را ارائه مینماییم.
۴ ـ ۵ ـ ۱٫ کتابهای تفسیر امامیه
کتاب تفسیری الصراط المستقیم، از سید حسین بروجردی، نیز یکی دیگر از کتب تفسیری شیعه با گرایش کلام است که تا آیه ۲۵۵ سوره بقره را تفسیر کرده است. این کتاب که در قرن سیزدهم هجری قمری نوشته شده است با حجم نسبتاً کم خود بیش از ۲۲ بار به نام ابن اثیر و کتاب النهایه تصریح کرده است ( الصراط المستقیم، ج ۱، ص ۱۸، ج ۲، ص۲۸۶، ۲۹۰، ۳۸۶، ۳۹۰، ۴۹۴، ۵۲۲، ج ۴، ص۸). تفسیر المیزان نیز یکی از مهمترین تفاسیر شیعه است. این کتاب از جمله کتبی است که از نظرات ابن اثیر بهره برده است ولی با این حال نام ابن اثیر و کتاب النهایه را کمتر آورده است (مرحوم علامه در سه جا به نام النهایه تصریح نموده است: ج ۱۸، ص ۱۸۱، ج ۵، ص ۲۰۴، ج ۱۹، ص ۷۸). شاید بتوان گفت استناد علّامه در چند جای کتاب به نظرات ابن اثیر گویای اعتمادی وی به کتاب النهایه است، امّا رویکرد اعتقادی ابن اثیر که در جای جای کتاب مشاهده میشود، یکی از عوامل استناد کمتر علّامه به این کتاب باشد. و الله اعلم! کتاب تفسیر مرحوم سید مصطفی خمینی با این که ناقص ماند و تنها به تفسیر سوره حمد و ۲۵ آیه از قرآن اختصاص دارد. امّا ظرافتهای علمی او بویژه در حیطه زبان عربی، ادبیات و لغت تحسین بر انگیز است. او نیز درکتابش بارها از نظرات ابن اثیر در النهایه استفاده کرده است ( تفسیر القرآن الکریم، ج ۲، ص۳۴۷، ۳۴۸، ج ۳، ص ۲۹۴، ص ۳۰۳، ج ۵، ص ۸).
۴ـ ۵ ـ ۲٫ کتابهای تفسیری اهل سنّت
تفسیر روح البیان، اثر اسماعیل حقی بروسوی (م ۱۱۲۷ ق) است که در قرن دوازدهم هجری نوشته شده است. این کتاب که با رویکردی عرفانی نوشته شده در موارد متعدّدی از نظرات ابن اثیر استفاده کرده است (روح البیان، ج ۱، ص۱۴۶، ج ۴، ص۴۵۱، ج ۹، ص۵۲۳). تفسیر روح المعانی آلوسی (م ۱۲۷۰ ق) نیز که در قرن سیزدهم نوشته شده است، از دیگر کتب تفسیری اهل سنّت است که در آن بیش از سی بار نام ابن اثیر و نظرات وی در النهایه آمده است (روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، ج ۴، ص۳۵۰، ج ۵، ص۷۷، ۸۲، ۱۴۹، ۲۷۶، ج ۱۱، ص۱۹۰، ۳۴۵). کتاب تفسیری محاسن التأویل محمّد جمال الدین قاسمی (م ۱۳۳۳ ق) نیز از دیگر کتبی است که در قرن چهاردهم هجری نوشته شده و در آن بیش از بیست بار به نظرات ابن اثیر در النهایه تصریح شده است (محاسن التأویل، ج ۳٫ ص۴۵، ۹۳، ج ۴، ص۲۰، ۲۸، ج ۵، ص ۵۹، ۳۷۹، ج ۷، ص۱۷۳). با توجّه به آن چه گفته شد، میزان توجّه صاحب نظران پس از ابن اثیر به کتاب النهایه روشن میشود. بررسی کاربردی معانی کلمات در النهایه و ارائه نظرات قوی با استفاده از قویترین نظرات لغوی، باعث شده نظرات وی در دو قسمت شرح حدیث و شرح کلمه مورد تأیید و اعتماد اکثر محقّقان قرار گیرد. چنان چه اکثر نخبگان در موضوعات مختلف علوم اسلامی، در هر دو قسمت شرح حدیث و کلمه، نظرات ابن اثیر را بر خیلی دیگر از نظرات ترجیح میدهند. لذا میتوان گفت نظرات ابن اثیر در النهایه مورد توجّه و اعتماد عموم علما و صاحب نظران پس از وی بوده است و هیچ شک و شبههای در این زمینه نمیتوان داشت. در مجموع، میتوان نتیجه گرفت که ابن اثیر یکی از زبردستترین غریبنگاران حدیث است که با نگاشتن النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، یکی از جامعترین، قابل استفادهترین و غنیترین کتابهای غریب الحدیث را به جامعه علمی مسلمانان اعم از شیعه و سنّی ارائه کرده است. تواناییهای فردی ابن اثیر، تسلّط او بر علوم مرتبط با غریب الحدیث همچون لغت و حدیث، و همچنین بهرهگیری از همه دستاوردهای گذشتگان، سه عنصر اساسی در موفّقیت او در این دانش است. از این رو، با گذشت بیش از هشت قرن از تألیف این کتاب، میتوان توجّه بالای علما و صاحبنظران پس از او به کتاب را دلیلی محکم بر قوّت کار وی دانست. منابع: ـ آشنایی با جوامع حدیثی شیعه و اهل سنّت، علی نصیری، انتشارات مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ اوّل، ۱۳۸۵٫ ـ آشنایی با علوم حدیث، علی نصیری، قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه، چاپ اوّل، ۱۳۸۲٫ ـ اساس البلاغه، زمخشری، محمود بن عمر، بیروت: دار صادر، چاپ اوّل، ۱۴۱۲ ق. ـ أعیان الشیعه، سید محسن امین، بیروت: دار التعارف للمطبوعات، ۱۴۰۳ ق. ـ البدایه و النهایه، ابنکثیر، تحقیق: احمد عبد الوهاب فتیح، القاهره: دار الحدیث، چاپ اوّل، ۱۴۱۳ ق. ـ البلغه فی تاریخ ائمّه اللغه، فیروزآبادی مجد الدین محمّد بن یعقوب، المکتبه العصریه. ـ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، حسن مصطفوی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۶۰٫ ـ الدر النثیر تلخیص النهایه ابن الاثیر، جلال الدین سیوطی، تحقیق: دکتور مصطفی الذهبی، القاهره: دار الحدیث. ـ الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه، زین الدین بن علی بن احمد عاملی (شهید ثانی)، تحقیق: سید محمّد کلانتر، قم: کتابفروشی داوری، چاپ اوّل، ۱۴۱۰ ق. ـ الصحاح، اسماعیل بن حماد جوهری، تحقیق: احمد عبد الغفور عطار، دار العلم للملایین، چاپ اوّل، ۱۳۷۶ ق. ـ العین، خلیل بن احمد الفراهیدی، تحقیق: مهدی المخزومی و ابراهیم السامرایی، اسوه، چاپ اوّل، ۱۴۱۴ ق. ـ الغریبین فی القرآن و الحدیث، هروی، تحقیق: احمد فرید المزیدی، ریاض: مکتبه نزار مصطفی الباز ۱۴۱۹ ق. ـ الفائق فی غریب الحدیث، زمخشری، محمود بن عمر، مصر: مطبعه الحلبی. ـ القاموس المحیط و القابوس الوسیط، محمّد بن یعقوب فیروزآبادی، دار احیاء التراث العربی. ـ المجموع فی شرح المهذّب، محی الدین نووی، نسخه دوّم نرم افزار المکتبه الشامله. ـ المصباح المنیر، فیومی، دار الهجره، ۱۴۰۵ ق. ـ المعجمیه العربیه نشأتها و مکانتها و تاریخ المعجمیات العالم، عناد غزوان، المجمع العلمی، چاپ اول، ۱۴۲۵ ق. ـ المیزان فی تفسیر القرآن، سید محمّد حسین طباطبایی، قم: انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷ ق. ـ النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، ابن اثیر، تحقیق: ابو عبد الرحمن صلاح بن محمّد بن عویضه، بیروت: دار الکتب العلمیه. الوافی، فیض کاشانی، تحقیق: ضیاء الدین حسینی اصفهانی، اصفهان: کتابخانه امام امیر المؤمنین علیه السلام، ۱۴۰۶ ق. ـ إنباه الرواه علی أنباه النّحاه، قفطی، تحقیق: محمّد ابو الفضل ابراهیم، القاهره: دار الکتب و الوثائق القومیه، چاپ دوم، ۱۴۲۶ ق. ـ بحار الأنوار، محمّد باقر مجلسی، لبنان: مؤسّسه الوفاء، ۱۴۰۴ ق. ـ بغیه الوعاه، جلال الدین سیوطی، تحقیق: محمّد ابو الفضل ابراهیم، المکتبه العصریه. ـ تاج العروس من جواهر القاموس، محمّد مرتضی الحسینی زبیدی، تحقیق: عبد الستار احمد فراج، دار الهدایه، ۱۳۸۵ ق. ـ تاریخ الأدب العربی، برو کلمان، الهیئه العامه للکتاب، ۱۹۹۳م. ـ تبیین الحقائق شرح کنز الدقائق، فخر الدین عثمان بن علی الزیعلی، نسخه دوّم نرم افزار المکتبه الشامله. ـ تدریب الراوی فی شرح تقریب النواوی، جلال الدین سیوطی، تحقیق: عبد الوهاب عبد الطیف، قاهره: دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۹۲ ق. ـ تفسیر القرآن الکریم، سید مصطفی خمینی، مؤسّسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ اوّل، ۱۴۱۸ ق. ـ تفسیر روح البیان، اسماعیل حقّی بروسوی، بیروت: دار الفکر. ـ تفسیر غریب القرآن، زید بن علی بن الحسین علیه السلام، تحقیق: محمّد جواد الحسینی الجلالی، مکتبه الاعلام الاسلامی، چاپ اوّل، ۱۴۱۴ ق. ـ جامع الأصول فی أحادیث الرسول، ابن اثیر، تحقیق: عبد القادر الأرنؤوط، مکتبه دار البیان، چاپ اوّل. ـ جامع المقاصد فی شرح القواعد، محقّق کرکی، قم: مؤسّسه آل البیت، چاپ دوم، ۱۴۱۴ ق. ـ ردّ المحتار علی شرح المختار، ابن عابدین، بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر، ۱۴۲۱ ق. ـ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، آلوسی سید محمود، تحقیق: علی عبد الباری عطیه، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اوّل، ۱۴۱۵ ق. ـ سیر أعلام البنلاء، ذهبی، تحقیق: محب الدین ابی سعید عمر بن غراسه العمروی، بیروت: دار الفکر، چاپ اوّل ۱۴۱۷ ق. ـ جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، محمّد حسن بن باقر نجفی، محقق: شیخ عباس قوچانی، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم. ـ غریب الحدیث، حربی، تحقیق: سلیمان بن ابراهیم بن محمّد العاید، چاپ اوّل، ۱۴۰۵ ق. ـ غریب الحدیث، خطابی، تحقیق: عبد الکریم إبراهیم العزباوی، مکه: دار النشر، ۱۴۰۲ ق. کشاف القناع عن متن الاقناع، منصور بن یونس بن ادریس بهبوتی، نسخه دوّم نرم افزار المکتبه الشامله. ـ لسان العرب، ابن منظور، تحقیق: امین محمّد عبد الوهاب و محمّد الصادق العبیدی، بیروت: دار إحیاء التراث، چاپ اوّل، ۱۴۱۶ ق. ـ لسان العرب، ابن منظور، قم: نشر ادب الحوزه، ۱۴۰۵ ق. ـ لغه القرآن دراسه توثیقیه فنیه، مختار عمر أحمد، مؤسسه الکویت للتقدم العلمی، چاپ سوم، ۱۴۱۸ق. ـ ماهنامه المنهاج، ش ۳۷، «الموروث الاسلامی فی غریب القرآن و الحدیث»، محمّد عباس دهینی. ـ مجمع البحرین، طریحی فخر الدین، تحقیق: احمد الحسینی، بیروت: مؤسسه الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ ق. ـ محاسن التأویل، قاسمی محمّد جمال الدین، تحقیق: محمّد باسل عیون السود، بیروت: دار الکتب العلمیه، چاپ اوّل، ۱۴۱۸ ق. ـ معالم الدین و ملاذ المجتهدین، جمال الدین حسن بن زین الدین عاملی، قم: مؤسّسه الفقه لطباعه و النشر، چاپ اوّل، ۱۴۱۸ ق. ـ معرفه انواع علم الحدیث، ابن صلاح، تحقیق: عبد اللطبف الهمیم و ماهر یاسین الفحل، مکّه: مکتبه عباس احمد الباز، چاپ اوّل، ۱۴۲۳ ق. ـ مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلّامه، جواد بن محمّد حسینی عاملی، تحقیق: شیخ محمّد باقر خالصی، قم: انتشارات اسلامی، چاپ اوّل، ۱۴۱۹ ق. ـ مفردات الفاظ القرآن، راغب الاصفهانی، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، قم: ذوی القربی، چاپ چهارم، ۱۴۲۵ ق. ـ منال الطالب فی شرح طوال الغرائب، ابن اثیر، تحقیق: الدکتور محمود محمّد الطناحی، قاهره: مکتبه الخانجی، چاپ دوم، ۱۴۱۷ ق. ـ منهج ابی عبید فی تفسیر غریب الحدیث، زیدی کاصد یاسر و ولید بن احمد الحسین. ـ وفیات الأعیان، ابن خلکان، تحقیق: احسان عباس، بیروت: دار الثقافه. منبع:دوفصلنامه حدیث اندیشه شماره ۸و۹٫٫
هیچ نظری وجود ندارد