استعمال لفظ «شيعه» در قرآن و حديث

در قرآن كريم، «شيعه» به معناى پيرو پيامبران و شخصيت هاى بزرگ به كار رفته است. خداوند (در داستان موسى(عليه السلام)) مى فرمايد : آنكه از پيروان او بود، او را بر ضدّ آنكه از دشمنانش بود به فريادرسى خواست : (فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ).(1)
نيز مى فرمايد : و از جمله پيروان او ابراهيم است كه با قلبى سليم به پيشگاه پروردگارش آمد (وَ إِنَّ مِنْ شِيعَتِهِ لاَِبْراهِيمَ…)(2)
به معناى پراكندگى و تفرقه و اختلاف هم به كار رفته است : (مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَ كانُوا شِيَعاً)(3)
هرگاه در معناى تبعيت به كار رود به بُعد مثبت و ايجابى معنى اشاره مى كند(4)، امّا وقتى در معناى تفرقه و پراكندگى به كار مى رود به معناى منفى اشاره دارد(5)
امّا در حديث، بى شك از آنجا كه پيامبر(صلى الله عليه وآله) عرب اصيل است، اين واژه را در معناى حقيقى آن (پيرو) به كار مى برد. وقتى آيه (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ)(6) نازل شد، حضرت در حال حيات خويش پيروان على(عليه السلام)را شيعه توصيف كرد. به نقل محدثان و مفسّران، در روايات متعددى آمده است كه رسول خدا(صلى الله عليه وآله) گروهى را كه نسبت به على(عليه السلام) موالات و پيروى داشتند، خير البريّه (بهترين انسان ها) ناميد.
برخى از اين احاديث چنين است :
1 . ابن مردويه از عايشه چنين نقل مى كند : گفتم يا رسول الله، چه كسانى نزد خدا گرامى ترين افرادند؟ فرمود : اى عايشه، مگر آيه (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ) را نمى خوانى؟(7)
2 . ابن عساكر از جابر بن عبدالله نقل مى كند : نزد پيامبر(صلى الله عليه وآله) بوديم كه على(عليه السلام) آمد. پيامبر فرمود : سوگند به آنكه جانم در دست اوست، اين و پيروانش در قيامت، رستگارند. و آيه (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ)نازل شد. از آن پس هرگاه على(عليه السلام) مى آمد، اصحاب پيامبر(صلى الله عليه وآله) مى گفتند: (خَيْرُ الْبَرِيَّةِ)(بهترين انسان ها) آمد.(8)
3 . ابن عدى و ابن عساكر از ابو سعيد روايت كرده اند كه: «على(عليه السلام) خير البريه است».(9)
4 . ابن عدى از ابن عباس نقل مى كند:
چون آيه (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ) نازل شد، پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) به على(عليه السلام) فرمود: (خَيْرُ الْبَرِيَّةِ) (بهترين انسان) تو و پيروان تو در روز قيامت هستيد، هم از خدا راضى هستيد، هم او از شما راضى است.(10)
5 . ابن مردويه از على(عليه السلام) نقل مى كند كه : پيامبر خدا(صلى الله عليه وآله) به من فرمود : آيا اين سخن خدا را نشنيده اى كه (إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ)؟ آنان، تو و پيروان تو هستيد، وعدگاه من و شما كنار حوض است، آنگاه كه امّت ها براى حسابرسى مى آيند، شما خوانده مى شويد.(11)(12)1 . قصص : 15.2 . صافات : 83 ـ 84.3 . روم : 32.4 . مانند (فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شِيعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ) (قصص : 15).5 . مثل (أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً…) (انعام : 65).6 . بينة : 7.7 . الدرّ المنثور : ج6، ص589 «تفسير آيه 7 سوره بينّه».8 . همان: ج6، ص589.9 . همان.10 . الدر المنثور: ج6، ص589.11 . همان.12-سيماى عقايد شيعه، ص25.