اسلام گرایی ایرانیان در نیمه نخست قرن اول هجری

مهم ترین عاملی که موجب گرایش ایرانیان به تشیع شد، همان عامل اسلام گرایی آنها است.همان گونه که قبلا اشاره شد، هرج و مرج در حکومت ساسانی، ستم بر مردم، وجود تبعیضات نژادی و فاصله های طبقاتی، هماهنگی آیین تحریف شده ی زرتشتی با آن رژیم و حمایت موبدان و روحانیون زرتشتی از ساسانیان از یک سو زمینه ی بسیار مساعدی در ایرانیان برای استقبال از اسلام به وجود آورد و آنها در پرتو اسلام، بخشی از راه را برای دوری از آیین های زرتشتی و مانوی و مزدکی و سیستم های غلط رژیم ساسانی پیمودند.از سوی دیگر، رفتار و اخلاق مسلمانان پیروز و رفتار عادلانه و مهرانگیز سلمان در مدائن با ایرانیان موجب شد که کم کم ایرانیان، مسلمان گردیدند. پس از این مرحله به تدریج بذرهای تشیع که اسلام صحیح و ناب بود، در دل های ایرانیان پاشیده شد و دیری نپایید که آنها را به سوی تشیع گرایش داد.این بذرها از آنجا پاشیده شد که ایرانیان ستم دیده وزیر چکمه ی شاهان وزیر پرده های متحجر آیین زرتشتی، آیینی نجات بخش می خواستند. آیینی که عدالت و حقیقت گرایی در سر لوحه ی برنامه ی آن باشد و پیشوایانش اسوه ی پاکی و عدالت و ضدیت با هر گونه تبعیضات باشند.ایرانیان در این راستا، چنین آیین پاک را تنها در چهره ی امام علی علیه السلام و جانشینانش می دیدند و همین سنگ زیرین اساس تشیع ایرانیان گردید.ایرانیان – چنانکه نمونه هایش قبلا ذکر شد- در زمان خلفا، تبعیضات و انحرافات بسیاری به خصوص در عصر خلافت عثمان دیدند و سپس ظلم و طغیان امویان را مشاهده می کردند و همین سنجش کافی بود که جهت گیری آنها را تعیین کند.
نقش سلمان و حذیفه بن یمانتماس های نخستین ایرانیان با مسلمانان، در مدائن و نواحی آن آغاز شد. سلمان حدود بیست سال، استاندار مدائن بود. قبل و بعد از سلمان مدتی حذیفه بن یمان حاکم مدائن بود و در هنگامی که حاکم نبود، باز مدتی در مدائن سکونت داشت و به تبلیغ و ترویج اسلام پرداخت.سلمان و حذیفه هر دو شیعه ی اعتقادی امیرمؤمنان علیه السلام بودند. روش علی گونه ی این دو نفر، نقش به سزایی در گرایش مردم ایران به تشیع داشته است.این دو نفر حقیقت تشیع را که در عصر پیامبرصلی الله علیه و آله تأسیس شد و موضوع امامت حضرت علی علیه السلام را که امر الهی است، نه سیاسی محض به روشنی به مردم تفهیم کردند و روش عملی و تبلیغی آنها کم کم خط فکری ناب اسلام را که همان تشیع الهی است، مجسم نمود. حذیفه گاهی به عنوان یکی از ارکان چهارگانه اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله یاد شده است که رکن اول، سلمان بود و رکن دوم، مقداد و رکن سوم، ابوذر بوده است.حذیفه به دو پسرش، صفوان و سعید چنین وصیت کرد: همواره با علی علیه السلام باشید و به زودی جنگ های متعددی برای علی علیه السلام به پیش می آید ( مانند جنگ جمل، صفین و نهروان) و بسیاری کشته خواهند شد. شما را وصیت می کنم که درصف علی علیه السلام باشید و کوشش کنید تا در رکاب او به شهادت برسید.«فانه و الله علی الحق و من خالفه علی الباطل؛ زیرا سوگند به خدا، علی علیه السلام بر حق است و مخالفان او بر باطل می باشند.»صفوان و سعد ( به نقل دیگر و سعید) طبق وصیت پدر، همواره با امام علی علیه السلام بودند و سرانجام در جنگ صفین در رکاب امام علی علیه السلام به شهادت رسیدند. پدر حذیفه به نام حسل یا حسیل در جنگ احد به شهادت رسید.(۱)سلمان یک مسلمان ایرانی بود، مسلمانی مخلص و مهربان و عادل. وقتی که ایرانیان، زندگی این ایرانی پیشتاز و کردار و گفتار او را در ترازوی فکری خود بررسی می کردند، اسلام را به طور کامل و خالص، در وجود او می دیدند. ستایش هایی که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله از سلمان نموده بود، کم و بیش به گوششان می رسید و این را نیز طبعا می دیدند که او شیعه ی حضرت علی علیه السلام است. در نتیجه به طور طبیعی بلکه عاشقانه مذهب تشیع را برمی گزیدند. آنها آنچنان شیفته ی سلمان بودند که هرگز تصور نمی کردند، خط اعتقادی و فکری او در انتخاب تشیع نادرست باشد.(۲)اکثر مردم مدائن و کوفه و مسافران این دو شهر، ایرانی بودند. ملاقات سلمان با آنها موجب شد که نخستین بنای تشیع در این دو شهر پی ریزی گردد و مذهب تشیع رواج یابد و سپس به شهرهای دیگر ایران سرایت نماید.پارسایی و صداقت پیشگامان تشیع و مبارزات فرهنگی و سیاسی آنها هر کدام نقش مؤثری در گسترش تشیع و استحکام پایه های آن داشت، ولی در نواحی ایران شاید بتوان گفت: در آغاز، هیچ عاملی مانند نقش سلمان، کارساز و پرثمر نبوده است.گم شده ی ایرانیان، اسلام بود که آن را یافتند، ولی کم کم با دقت نظر به دنبال اسلام محمد صلی الله علیه و آله (نه اسلام دیگران) رفتند که اسلام حقیقی و خالص بود و در این راستا به سراغ علی علیه السلام «باب مدینه ی علم نبوت» رفتند که آیینه ی تمام نمای محمد صلی الله علیه و آله بود. به این ترتیب با یافتن سلمان، علی علیه السلام را یافتند و با یافتن او، پیامبر اسلام را یافتند و آیین ناب او را به دست آوردند.علامه شهید استاد مطهری در این راستا چنین می گوید:«حقیقت این است که علت تشیع ایرانیان و علت مسلمان شدنشان یک چیز است، ایران روح خود را با اسلام سازگار دید و گمگشته ی خویش را در اسلام یافت. مردم ایران که طبعا مردمی باهوش بودند، به علاوه سابقه ی فرهنگ و تمدن داشتند. بیش از هر ملت دیگر نسبت به اسلام شیفتگی نشان دادند و به آن خدمت کردند. مردم ایران بیش از هر ملت دیگر، به روح و معنی اسلام توجه داشتند، به همین دلیل توجه ایرانیان به خاندان رسالت از هر ملت دیگر بیشتر بود. از این رو تشیع در میان ایرانیان نفوذ بیشتری یافت. یعنی ایرانیان روح اسلام و محتوای اسلام و محتوای اسلام را در نزد خاندان رسالت یافتند، چرا که فقط خاندان رسالت بودند که پاسخگوی پرسش ها و نیازهای واقعی روح ایرانیان بودند.آن چیزی که بیش از هر چیز دیگر روح تشنه ی ایرانی را به سوی اسلام می کشید، عدل و مساوات اسلامی بود. ایرانیان قرن ها از این نظر محرومیت کشیده بودند و انتظار رفع آن را داشتند. آنها دیدند، آن عدالت و صفا و مساوات اسلامی که روح تشنه ی آنها را سیراب می کند، تنها در خاندان رسالت یافت می شود.»(3)
امامت پر بار حضرت علی علیه السلام در کوفهمرحله ی دیگر رواج تشیع و سرایت آن به اطراف در نیمه ی نخست قرن اول هجری، ورود امیرمؤمنان علی علیه السلام به کوفه بود. حوادث جنگ جمل و صفین اقتضا می کرد که امام علی علیه السلام از مدینه به سوی عراق بیاید وکوفه را مقر حکومت خود قرار دهد.با توجه به اینکه ایرانیان بسیاری، در کوفه سکونت داشتند و رفت و آمد ایرانیان به این شهر بسیار بود و شهرهایی مانند مدائن، ساباط، انبار و … نزدیک کوفه بودند. طبعا ملاقات های آنها با امام علی علیه السلام بسیار و مکرر بوده و قطعا آنها گرد منبر آن حضرت آمده و خطبه ها و افشاگری های آن حضرت را ( که بخشی از آنها در نهج البلاغه ذکر شده) می شنیدند و در پرتو آن، راههای اصلی اسلام را از راههای انحرافی می شناختند.آنها «مناشده ی» (4) امام علی علیه السلام را که در رحبه (۵) و صحن مسجد کوفه انجام گرفت، می دیدند و می شنیدند. قطعا این امور به ضمیمه ی امور دیگر، نقش به سزایی در گرایش آنها به تشیع داشته است.مرحوم علامه «سید محسن امین» در اعیان الشیعه می نویسد:«هنگامی که امیرمؤمنان علی علیه السلام در عراق سکونت کرد، بسیاری از مردم کوفه و بصره و شهرهای اطراف به تشیع گرویدند و هنگامی که کارگزاران آن حضرت به شهرها و استان ها می رفتند، بسیاری بر اثر راهنمایی های آن حضرت شیعه می شدند. به این ترتیب تشیع در مکه، یمن، مصر ، عراق و فارس (ایران) روبروز، رو به گسترش نهاد.» (6)بیانات امام علی علیه السلام که در نهج البلاغه آمده، غالبا در کوفه ایراد شده است و این بیانات کافی بود که خط فکری مسلمانان را ترسیم کند و مردم بسیاری را شیعه ی اعتقادی نماید.در بخش اول این کتاب بقدر کافی از نمونه های تاریخی تماس های ایرانیان با حضرت امام علی علیه السلام و محبت آن حضرت به آنها خاطرنشان گردید.یکی از آن نمونه ها این بود که ایرانیان بسیاری پای منبر علی علیه السلام را پر کرده بودند، به طوری که اشعث بن قیس به عنوان اعتراض به علی علیه السلام گفت: «این افراد حمراء بر ما چیره شده اند و توجلو آنها را نمی گیری.»امام از این سخن تعصب آلود او سخت خشمگین گردید و به عنوان دفاع از ایرانیان و رد سخن «اشعث» فرمود: «این عرب های شکم گنده در بسترهای نرم می آرمند، ولی آنها (حمراء و ایرانیان) در روزهای سوزان در تلاش و فعالیت هستند، آنگاه همین رفاه طلبان شکمباره به من می گویند آنها (ایرانیان) را طرد کنم. أأطردهم؟ انی ان طردتهنم لمن الظالمین ؛ آیا آنها را طرد کنم؟ که اگر چنین کنم از ستمگران خواهم بود.»سپس فرمود: «سوگند به خدا، از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که می فرمود: «آنها (ایرانیان) شما را به خاطر برگرداندن به سوی اسلام می زنند، همانگونه که شما آنها را در آغاز برای گرایش یافتن آنها به اسلام می زدید.» (7)دفاعیات و آموزش های فرهنگ ساز امام علی علیه السلام که از آبشار حقیقت و صداقت سرچشمه می گرفت، نقش به سزایی در جذب مسلمانان و ایرانیان به سوی تشیع داشت. امام علاوه بر بیان کلیات گاهی به بیان جزئیات می پرداخت، چنانکه خطبه شقشقیه او (خطبه ۳ نهج البلاغه) و نامه های او که برای معاویه می نوشت ( که چند نامه ی آن حضرت به معاویه در نهج البلاغه، بخش نامه ها آمده است) و … بیانگر این مطلب است.از جمله جریان «مناشده » آن حضرت در رحبه کوفه است که در اینجا به ذکر آن می پردازیم:مناشده ی امام علی علیه السلام در رحبه ی کوفهدر کتاب ارزشمند «الغدیر» ( جلد اول) بیست و دو مناشده ذکر شده، شش مناشده ی مذکور از امام علی علیه السلام است که عبارتند از :۱- مناشده ی آن حضرت در خانه ی شورای شش نفری بعد از درگذشت عمر که این مناشده در سال ۲۳ هجرت در مدینه انجام شد.۲- مناشده ی آن حضرت در زمان آغاز خلافت عثمان در مسجد پیامبرصلی الله علیه و آله در سال ۲۳ ه.ق.۳- مناشده ی آن حضرت در میدان کوفه در سال ۳۵ ه.ق.۴- مناشده ی آن حضرت در جنگ جمل در بصره در سال ۳۶ ه.ق.۵- مناشده ی آن حضرت در برابر هیئت وارد شده به کوفه، در کوفه در سال ۳۶ و ۳۷ هجری.۶- مناشده ی آن حضرت در جبهه ی صفین در سنه ۳۷ هجری. (۸)هر یک از این مناشده های افشاگر کافی بود که جمعی را به سوی تشیع سوق دهد، غیر از این مناشده های امام علی علیه السلام ، امامان علیهم السلام دیگر و اصحاب نیز در فرصت های مناسب، مناشده هایی داشته اند مانند:مناشده ی امام حسن و امام حسین علیه السلام .مناشده ی فاطمه زهرا (س).مناشده ی عبدالله بن جعفر، اصبغ بن نباته، قیس بن سعد و … (۹)در اینجا به ذکر مناشده ی امام علی علیه السلام در کوفه می پردازیم. این مناشده در روایات گوناگون از طرق مختلف نقل شده که خلاصه ی آن چنین است:امام علی علیه السلام مردم را در رحبه (میدان یا صحن مسجد) کوفه جمع کرد و در میان آنها گروهی از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز حضور داشتند. بعد از حمد و ثناء به جمعیت رو کرد و فرمود:«شما را به خدا سوگند می دهم هر کسی ماجرای غدیر را دیده و سخن پیامبرصلی الله علیه و آله را در روز غدیر در شأن من شنیده هم اکنون برخیزد و شهادت دهد.»جمعی برخاستند و گواهی دادند که ما در روز غدیر خم (۱۸ ذیحجه سال دهم هجرت) بودیم و شنیدیم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:«من کنت مولاه فعلی مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و احب من احبه و ابغض من ابغضه و اعن من اعانه ؛ هر کس که من مولا و رهبر او هستم، علی علیه السلام مولا و رهبر او است. خداوندا دوست بدار کسی را که علی علیه السلام را دوست دارد و دشمن بدار کسی را که علی علیه السلام را دشمن دارد و کمک کن کسی را که او راکمک کند.»در این روایت آمده است، حدود ده نفر برخاستند و شهادت دادند که ما در آنجا حاضر بودیم، و این گفتار را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدیم. (۱۰)در بعضی از این روایات آمده است که سیزده نفر، و در بعضی هفده نفر، و در بعضی ۳۰ نفر، برخاستند و گواهی دادند.علامه «امینی» ، نام بیست و چهار نفر را از مجموع روایات استخراج کرده که در رحبه کوفه گواهی دادند که در ماجرای غدیر حاضر بوده اند و سخنان پیامبرصلی الله علیه و آله را در شأن امام علی علیه السلام شنیده اند، این ۲۴ نفر عبارتند از:۱- ابوزینب بن عوف انصاری.۲- ابو عمره بن عمروبن محصن انصاری.۳- ابوفضاله انصاری – که در جبهه ی صفین شهید شد و رزمنده ی بدری بود.۴- ابو قدامه ی انصاری – که در جبهه ی صفین شهید شد.۵- ابو لیلی انصاری – که به قولی در جبهه ی صفین شهید شد.۶- ابو هریره ی دوسی.۷- ابوالهیثم بن تیهان- که در جبهه ی صفین شهید شد و رزمنده ی بدری بود.۸- ثابت بن ودیعه ی انصاری خزرجی.۹- حبشی بن جناده – که در یکی از جنگهای علی علیه السلام به شهادت رسید.۱۰- ابو ایوب انصاری، که در جبهه ی روم شهید شد، و رزمنده ی بدری بود.۱۱- خزیمه بن ثابت انصاری- که در جبهه ی صفین شهید شد و رزمنده ی بدری بود.۱۲- ابوشریح، خویلد بن عمرو خزاعی.۱۳- زید ( یازید) بن شراحیل انصاری .۱۴- سهل بن حنیف انصاری اوسی.۱۵- ابو سعید خدری انصاری.۱۶- ابوالعباس، سهل بن سعد انصاری.۱۷- عامر بن لیلی غفاری.۱۸- عبدالرحمن بن عبد رب انصاری.۱۹- عبدالله بن ثابت انصاری خادم رسول صلی الله علیه و آله.۲۰- عبید بن عازب انصاری.۲۱- ابو طریف عدی بن حاتم.۲۲- عقبه بن عامر جهنی.۲۳- ناجیه بن عمرو خزاعی.۲۴- نعمان بن عجلان انصاری- سخنگو و شاعر.(۱۱)در بعضی از عبارات محدثان اهل تسنن چنین بیان شده است:«فقام ناس کثیر فشهدوا؛ عده ی بسیاری برخاستند و گواهی دادند.» (12)آری این مناشده های امام علی علیه السلام که در فرصت های مناسب در برابر جمعیت انجام می گرفت، و گواهی اصحاب بزرگ رسول خدا صلی الله علیه و آله یکی از بهترین طرق شناساندن مذهب تشیع اعتقادی بود که بذر تشیع را در دل های ایرانیان و… می پاشید، و این بذر، بسیار زودتر به ثمر می رسید، و به تدریج بر گسترش طرفداران تشیع می افزود.کوتاه سخن آن که: ورود امام علی علیه السلام در سال ۳۶ هجری به سرزمین بصره و سپس کوفه، و سکونت او تا پایان زندگی در کوفه ( چهارسال و اندی) ، مرحله ی جدید و مهمی برای گرایش ایرانیان به تشیع بود، و در این راستا، بسیار بودند کسانی که نخست به آیین تسنن در اسلام گرویده بودند، ولی با ورود امام علی علیه السلام به کوفه و ملاقات آنها با آن حضرت، به صف تشیع پیوستند، و رسما دین تشیع، به عنوان اسلام ناب، در برابر آیین عثمانی و … قرار گرفت، و قضاوت ها و برنامه ها و گفتار امام علی علیه السلام ، انحراف و قساوت دشمنان علی علیه السلام عدالت و مستضعف نوازی آن حضرت و … نیز هر کدام، نقشی در تقویت این جریان داشتند.
شرکت ایرانیان مسلمان در جنگ صفینزاهد مشهور ربیع بن خثیم، معروف به خواجه ربیع کوفی تمیمی که از اصحاب امام علی علیه السلام بود، و آرامگاهش در مشهد مشهور است، به دستور امام علی علیه السلام به ایران آن روز مانند ری، قزوین و آذربایجان آمد، و حاکم آن حضرت، در این سرزمین ها گردید.در تاریخ ابن اعثم کوفی می خوانیم: وقتی که امیرمؤمنان علی علیه السلام ، برای جنگ با سپاه معاویه عازم سرزمین صفین شد، برای فرمانداران و استانداران خود، نامه نوشت و آنها را به فرستادن سرباز و کمک دعوت کرد.خواجه ربیع، با چهار هزار نفر از سپاه ری با تجهیزات جنگی، به سوی صفین حرکت کردند، امام علی علیه السلام با سپاه خود، منتظر رسیدن آنها بودند، وقتی که آن لشگر رسید، بی درنگ امام علی علیه السلام فرمان حرکت به سوی جبهه ی صفین را صادر کرد. (۱۳)این فراز تاریخی بیانگر شرکت فعال مسلمانان ایران در جنگ صفین است، و نشان می دهد که در همان عصر، جریان شیعی، توسط فرمانداران علی علیه السلام در ایران ، استقرار یافته است.
مظلومیت شیعیان و محبوبیت علویاندر عصر خلافت حضرت علی علیه السلام ، در همه ی سرزمینهای اسلامی ، از حجاز، یمن، عراق و نواحی ایران و … بر طرفداران تشیع افزوده می شد، خاندان اموی و معاویه، خشونت بارترین سیاست را برای نابودی و تضعیف شیعیان، اتخاذ کردند، دژخیمان خونخوار معاویه، مانند: زیاد بن ابیه، بسر بن ارطاه، سمره بن جندب و … به کشتار و غارت شیعیان پرداختند، و با بدترین شکنجه ها، آنها را می کشتند.بسر بن ارطاه، تنها در صنعاء و بخشی از یمن، سی هزار نفر از شیعیان را کشت، از بی رحمی او اینکه دو پسر خردسال عبیدالله بن عباس، پسر عموی پیامبرصلی الله علیه و آله را که نامشان سلیمان و داود بود، در برابر مادرشان سربریدند، و همین خون آشام، به صنعاء بازگشت و صد نفر پیرمرد ایرانی الاصل را به جرم اینکه همسر فرزند یکی از آنها، دو کودک عبیدالله بن عباس را مخفی کرده بودند، کشت.(۱۴)به این ترتیب می بینیم که شیعیان ایرانی، در سالهای ۳۷ و ۳۹ هجری، در یمن نیز حضور داشتند، به طوری که در یک واقعه، به جرم حمایت از خاندان رسالت علیه السلام و مخفی کردن دو نوه ی عموی رسول خدا صلی الله علیه و آله، مظلومانه به شهادت می رسند.در چنین شرایط خطرناک و سختی، نه تنها از گسترش تشیع کاسته نشد، بلکه مسلمانان، بیشتر به ماهیت پلید بنی امیه و مخالفان تشیع پی بردند، و از سوی دیگر بیشتر به مظلومیت علی علیه السلام و آل علی علیه السلام ، اطلاع یافتند، این موضوع، عامل دیگری بر افزایش طرفداران تشیع در ایران بود، چرا که ایرانیان متوجه می شدند که همیشه رهبران تشیع در برابر ستمگران و طاغوتیان، قرار گرفته اند.بر همین اساس، محقق معروف «فان فلوتن» می گوید:«یکی از علل گرایش خراسانیان، و ایرانیان دیگر به تشیع ، این بود که آنها شیوه های انسانی را جز در خط فکری امام علی علیه السلام نیافتند.» (15)به عبارت روشنتر: فضایل انسانی و ارزشهای عالی که در زندگی حضرت علی علیه السلام و خاندان رسالت، دیده می شد، موجب محبوبیت عمیق آنها در نزد ایرانیان گردید، همین محبوبیت، گر چه جنبه ی اجتماعی و سیاسی داشت و آنان را به سوی تشیع سیاسی، سوق می داد، ولی چندان، طول نکشید که همین تشیع برای بسیاری، به تشیع اعتقادی منجر گردید، و آنها دریافتند که امامت علی علیه السلام و حسن و حسین علیهماالسلام، یک امر الهی است ،و از مبانی وحی سرچشمه می گیرد.البته نباید نقش شیعیان متدین و استوار، مانند: حجر بن عدی و یارانش، عمار یاسر، عمرو بن حمق، میثم تمار، مالک اشتر، اویس قرنی، کمیل بن زیاد، سعید بن جبیر، و پارسایان پاکباز بزرگ دیگر شیعی را، در این راستا، از نظر دور داشت، چرا که شخصیت عرفانی و مذهبی و کمالات ارجمند آنها، هر کدام نقش مؤثری در ایجاد محبوبیت و جذب توده ی ستم دیده، به سوی تشیع علوی داشت.بر همین اساس، دکتر «وردی» می گوید: «تشیع در سه شهر، رونق و گسترش خاصی گرفت:۱- در کوفه به خاطر وجود عمار یاسر.۲- در مدائن به خاطر وجود سلمان فارسی.در جبل عامل به سبب تلاش ابوذر غفاری. (۱۶)در اینجا باید بر سخن این دانشمند افزود که «حجر بن عدی» و یارانش که به راستی از قهرمانان نستوه و تلاشگر از شیعیان امام علی علیه السلام بودند، و در عصر خود نهضتی تاریخ ساز پدید آوردند، نیز نقش مؤثری در استحکام مبانی شیعی و گسترش آن در کوفه و اطراف داشتند.حجر بن عدی همان سردار دریادلی است که در ماجرای جنگ مسلمانان با سپاه ایران، و فتح چند شهر ایران، نقش چشمگیر داشت و از دوستان و یاران نزدیک امام علی علیه السلام بود، و سرانجام او با شش نفر از یارانش، به دستور معاویه در سرزمین مرج عذراء ( سی کیلومتری دمشق) به شهادت رسیدند، جرم آنها فقط این بود که شیعه و طرفدار امام علی علیه السلام بودند، و در این راه قیام کردند، عجیب اینکه: یکی از شهیدان همراه حجر بن عدی، پسرش بنام «همام» بود، هنگامی که «هدبه بن فیاض» جلاد معاویه، حجر را به پیش کشیدند تا گردنش را بزند، حجر به جلاد گفت:« اگر مأمور هستی تا فرزندم را نیز اعدام کنی، اول او را اعدام کن.»جلاد، نخست همام پسر حجر را اعدام کرد، شخصی از حجر پرسید: «در سوگ پسرت شتاب کردی!»حجر در پاسخ گفت: «ترسیدم، او شمشیر را برگردنم بنگرد و از ولایت حضرت علی علیه السلام برگردد، آنگاه در آخرت که خداوند پاداش مخصوصی به افراد صابر داده است، به او ندهد و در نتیجه پسرم در نزد من نباشد! » (17)درود بی پایان پاکبازان راه جهاد و خلوص، بر شما حماسه سازان سلحشور علوی باد، که با خون پاک و جوشان خود، درخت تنومند تشیع را آبیاری کردید.توجه مهرآمیز امام علی علیه السلام به شیعیان مدائندر کتاب خرائج راوندی نقل شده: روزی امام علی علیه السلام در عصر خلافتش، در مسجد در حضور مردم فرمود:«اگر یک نفر مورد اطمینان داشتم، توسط او مقداری خوار و بار برای شیعیانم که در مدائن سکونت دارند، می فرستادم».شخصی (از منافقان) پیش خود گفت: «اکنون نزد علی علیه السلام می روم، و به او می گویم، من حاضرم که آن اموال را به من می سپارد، آنگاه آن اموال را گرفته و در مسیر راه به سوی شام می گریزم و به معاویه می پیوندم! »او با این فکر انحرافی، به حضور علی علیه السلام آمد و گفت: «من آن اموال را به مدائن نزد شیعیانت می برم».امام علی علیه السلام سرش را بلند کرد، و به او فرمود: «از من دور شو، تو می خواهی به طرف شام، به سوی معاویه بروی.» (18)
پی نوشت :

۱٫ اعیان الشیعه، ج۴،ص ۵۹۲ تا ۵۹۴ .۲٫ دانشمند معروف عرب ، «دکتر وردی» می گوید:« جریان تشیع در مدائن به خاطر وجود سلمان در آنجا رونق و گسترش خاصی یافت.» (وعاظ السلاطین،ص ۲۹۷).۳٫ اقتباس از خدمات متقابل اسلام و ایران،ص ۱۳۶٫۴٫ مناشده یعنی احتجاجات و سوگندهای حضرت علی علیه السلام برای احقاق حق و ابطال باطل.۵٫ رحبه یعنی میدان و عرصه ی وسیع.۶٫ اعیان الشیعه، ج۱، ص ۲۵٫۷٫ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج ۱۹، ص ۱۲۴٫۸٫ الغدیر، ج۱، ص ۱۵۹، ۱۶۳، ۱۶۶، ۱۸۶، ۱۸۷و ۱۹۵٫۹٫ همان، ص ۱۹۶ تا ۲۱۲٫۱۰٫ الغدیر ، ج۱، ص ۱۶۷٫۱۱٫ همان، ص ۱۸۴٫۱۲٫ همان، ص ۱۷۴٫۱۳٫ بهجه الآمال، ج۴، ص ۱۳۷٫۱۴٫ اقتباس از الغدیر، ج۱۱، ص ۲۶ تا ۲۷٫۱۵٫ سلمان الفارسی فی مواجهه التحدی، ص ۱۶۴٫۱۶٫ وعاظ السلاطین، ص ۲۹۷٫۱۷٫ اعیان الشیعه، ج۴، ص ۵۸۱٫۱۸٫ بحار، ج۴۱، ص ۲۹۷٫
منبع:رابطه ی ایران با اسلام و تشیع