امامت در حديث غدير

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم پس از فراغت از انجام مناسک حج در بازگشت از حجة الوداع،هنگامی که به غدیر خم رسیدند بر اساس فرمان خداوند و نزول آیه یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک (1) :ای پیامبر آنچه را که به سویت از جانب پروردگارت نازل شده است تبلیغ نما،مسلمانان را فرمان دادند تا متوقف شوند.در آن موقعیت که هوا بسیار گرم بود و برای مسلمانان که با آن حضرت حج بجا آورده بودند و برای بازگشت به محل خویش شتاب زده بودند این سؤال مطرح بود که چه حادثه‌یی باعث شده که پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم مسلمانان را متوقف سازد؟پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در آنجا خطبه‌ای خواندند و از مسلمانان سؤال کردند (2) :الست اولی بالمؤمنین من انفسهم؟(یا الست اولی بکم من انفسکم؟)آیا من از مؤمنان نسبت به خود آنان اولی نیستم؟(یا آیا من از خود شما به شما سزاوارتر نیستم؟)همه گفتند:چرا یا رسول الله.فرمود:«من کنت مولاه فعلی مولاه»کسی که من مولای او هستم(اولی به نفس و صاحب اختیار او می‌باشم)علی نیز چنین است سپس دعا فرمود:خداوندا دوست بدار هر که علی را دوست بدارد و دشمن بدار هر که علی را دشمن بدارد و یاری کن هر که علی را یاری کند و واگذار هر کس علی را واگذارد (3) ،و آیه:الیوم اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی و رضیت لکم الاسلام دینا:امروز دین شما را کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و راضی شدم که اسلام دین شما باشد در آنجا نازل گردید (4) .مسلمانان با علی علیه السلام بیعت کردند و این مقام و منصب جدید را به آن حضرت تهنیت و تبریک گفتند و عمر بن الخطاب از اول کسانی بود که به آن بزرگوار تهنیت و تبریک گفت (5) .در بسیاری از طرق حدیث غدیر این مضامین هم آمده که من در آینده نزدیکی از میان شما رخت بر می‌بندم،ولی دو عنصر گرانقدر در میان شما می‌گذارم:یکی قرآن و دیگر عترتم که اهل بیت من می‌باشند.تا آن هنگام که به آن دو تمسک نمائید گمراه نخواهید شد.آن دو از یکدیگر جدا نمی‌شوند تا(روز قیامت که)در کنار حوض بر من وارد شوند (6) .
اعتبار حدیث غدیر
حدیث غدیر از نظر سند قابل مناقشه نیست و از احادیث متواتر است،بلکه دارای تواتری در حد بالا است به گونه‌یی که متجاوز از 100 تن از صحابه آن را روایت کرده‌اند.علامه امینی در جلد اول کتاب ارزشمند«الغدیر»110 تن از صحابه را نام برده (7) و مدارک و منابع آن را از اهل سنت آورده است و 84 تن از تابعین (8) و 360 تن از علماء و راویانی که طی قرن‌ها این حدیث را روایت کردند نیز در همان کتاب ذکر کرده است (9) و دانشمندانی طرق حدیث غدیر را در کتابهای مستقلی آورده‌اند از جمله طبری (10) و ابن عقده (11) که هر کدام کتاب مستقلی در این زمینه تألیف کردند.مؤلف کتاب ینابیع المودة نقل می‌کند از امام الحرمین ابی المعالی جوینی استاد غزالی که می‌گوید:در یک مغازه صحافی کتابی در دست صحافی بود که روی آن نوشته بود المجلد الثامن و العشرون فی طرق حدیث الغدیر و یتلوه المجلد التاسع و العشرون یعنی جلد 28 در طرق حدیث غدیر و بدنبال آن جلد 29 خواهد آمد (12) .بنابراین این حدیث قطعی‌ترین حدیث یا از قطعی‌ترین احادیث پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به شمار می‌آید.دلالت حدیث نیز بر امامت علی علیه السلام روشن می‌باشد زیرا کلمه مولی چه از نظر معنای وضعی انحصارا به معنی اولی باشد یا اولی یکی از معانی آن باشد که در جای خود مفصل بحث شده است (13) در این حدیث شریف مولی قطعا به معنی اولی است(کسی که از هر جهت اولی به تصرف در امور انسان است).این مطلب با توجه به قرائن بسیار واضح و روشن است که قسمتی از آن قرائن یادآوری می‌شود:قرینه اول:قبل از جمله:«من کنت مولاه فعلی مولاه»پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از مسلمانان اعتراف گرفتند که:«الست اولی بکم من انفسکم؟» (14) آیا من از خود شما به شما اولی و سزاوارتر نیستم؟قالوا:بلی گفتند:چرا.این مضمون که در جمله«الست اولی بکم»نسبت به آن اعتراف گرفته شده است همان است که در آیه کریمه:النبی اولی بالمؤمنین من انفسهم (15) پیامبر از مؤمنان به خود آنان اولی(و سزاوارتر)است وجود دارد.در این جمله ولایت و سرپرستی و صاحب اختیاری پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به نحو گسترده‌یی بیان شده است زیرا اولویت و سزاوارتر بودن کسی از خود انسان به طور مطلق معنایش این است که هر گونه تصرفی که خود انسان در مورد خودش می‌تواند انجام دهد و هر فعلی که صلاحیت دارد که متعلق این اولویت در مورد خود انسان باشد جمله مذکور آن را برای پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به طور مطلق ثابت می‌کند.مفسران (16) از این جمله آیه کریمه استفاده کردند که انسان باید پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را از خودش بیشتر دوست بدارد و حکم آن حضرت را از اراده و خواست خود در وجود خویش نافذتر بداند.پس از این که آن حضرت این اعتراف را از مسلمانان می‌گیرد،می‌فرماید:من کنت مولاه فعلی مولاه،در این جمله همان اولویت را که از آیه مذکور استفاده شد برای علی علیه السلام نیز قرار می‌دهد و نمی‌تواند در این جمله مولی به معنای دیگر غیر از اولی باشد که در این صورت انسجام و تناسب دو جمله قطعات بهم خواهد خورد.با این وصف دلالت این جمله بر این که آن حضرت مانند پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم از هر مؤمنی به خود او اولی و سزاوارتر است ثابت و واضح است.
اشکال فخر رازی و پاسخ آن
یادآوری این نکته لازم است که فخر رازی اشکالی ذکر کرده که مولی به معنی اولی نمی‌تواند باشد زیرا اولی افعل تفضیل است و با من بکار می‌رود.مثلا گفته می‌شود زید اولی من عمرو،ولی در مورد مولی آوردن من پس از آن صحیح نیست و گفته نمی‌شود زید مولی من عمرو.این اشکال از ناحیه خود علمای اهل سنت پاسخ داده شده است.به شرح مقاصد تفتازانی (17) مراجعه شود.بیان تفتازانی این است که اگر مولی وصف و به معنی اولی باشد اشکال مذکور وارد است ولی مولی اسم و به معنای اولی است مانند اسماء افعال که معانی آن‌ها فعل می‌باشند و اصطلاحا آن‌ها را اسماء افعال می‌گویند با این وصف،دیگر جایی برای آن اشکال باقی نمی‌ماند .قرینه دوم:آن حضرت پس از جمله مذکور دعا کردند و فرمودند:اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله (که این جمله به طرق متعدد و با سند صحیح روایت شده است) (18) :خدایا دوست بدار هر که او را(علی را)دوست بدارد و دشمن بدار هر که او را دشمن بدارد و یاری کن هر که او را یاری کند و واگذار هر که او را واگذارد.اگر علی علیه السلام به عنوان یک مؤمن درباره‌اش این دعا مطرح است و ویژگی خاصی مانند ولایت و سرپرستی برای وی مطرح نیست چه معنی دارد که درباره محبت او تأکید کنند به گونه‌یی که دوستی و دشمنی او دوستی و دشمنی خداوند را در پی داشته باشد.وانگهی این چیزی است که از دین واضح و روشن است که هر مؤمنی را باید دوست داشت و از دشمنی وی بر حذر بود و اگر آن حضرت دارای ویژگی خاصی است آن ویژگی چیزی جز امامت و رهبری نمی‌تواند باشد .علاوه مسئله یاری کردن و دست از یاری برداشتن برای یک مسلمان معمولی مطرح نیست،معلوم است که علی علیه السلام در سمتی و منصبی قرار گرفته است که مسلمانان باید وی را دوست بدارند و او را یاری کنند و تنها در این صورت است که دوستی او دوستی خدا و دشمنی او دشمنی خدا و یاری وی یاری خدا و خذلان وی خذلان خدا را بدنبال خواهد داشت.با این توضیح پاسخ از،اشکال دیگر اهل سنت نیز روشن می‌شود که جمله«اللهم و ال من والاه»را قرینه گرفته‌اند که مولی به معنی دوست است در حالی که قرینه بودن این جمله برای زعامت و سرپرستی آن حضرت روشن‌تر است.قرینه سوم:آن جمعیت سنگین که تا حدود 120 هزار نفر (19) در کتاب‌ها ذکر شده و در صحنه غدیر حضور داشتند،چگونه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آنان را در آن صحرای گرم و سوزان متوقف می‌سازد و این شرایط ویژه را فراهم می‌آورد و تنها این مطلب را متذکر می‌شود که ای مسلمانان هر که من دوست و یا ناصر و یاور او هستم علی دوست و ناصر او است!آیا این با حکمت آن حضرت سازگار است و آیا عقل چنین چیزی را تجویز می‌کند؟!!یادآوری این نکته لازم است که در برخی از کتب اهل سنت آمده که این جمله را پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به خاطر آن فرمودند که برخی از مسلمانان در سفری که با علی علیه السلام بودند از آن حضرت ناراحتی پیدا کرده بودند به گونه‌یی که به خود آن حضرت درباره او شکایت کردند.پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این وضعیت را به خاطر آن مطلب بوجود آوردند که مسلمانان درباره علی علیه السلام بدبین و ناراحت نباشند.پاسخ این مطلب روشن است،زیرا:اولا:ناراحتی چند نفر که در قضیه‌یی از علی علیه السلام ناراحت شدند دلیل نمی‌شود که آن حضرت آن جمعیت سنگین را به خاطر آن چند نفر متوقف سازند.ثانیا:حضرت درباره آن مسئله شخصی هیچ تعرضی در آن صحنه ننمودند و اگر این اجتماع تنها در آن رابطه بود شایسته بود آن مسئله را در آنجا مطرح فرمایند.ثالثا:به فرض این که آن مسئله هم در کار باشد،انگیزه این اجتماع انگیزه خاصی بود که خود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آن را یادآور شدند و آن امامت علی علیه السلام بود و قرینیت قرائن و صراحت آنها به گونه‌یی است که آن مطلب بر فرض وجود آن به هیچ وجه مضر نیست،اگر مؤکد امامت آن حضرت نباشد.و همگان از این بیانات دریافتند که علی علیه السلام شخصیت عادی و معمولی نیست،بلکه او یک رهبر است و می‌بایست در رفتار و عملکرد و سلوکشان با وی این مطلب را در نظر داشته باشند.قرینه چهارم:فهم معنای امامت و رهبری از جمله مذکور و برداشت آن توسط حاضران و غیر آنان بود تا آنجا که این برداشت در اشعار و ادبیات طی قرن‌ها آمده و در کتاب‌ها ذکر شده است .علامه امینی کتاب الغدیر را بر اساس همین محور تألیف کرده است،یعنی اشعار شعرایی که درباره غدیر شعر گفته‌اند و مسئله امامت و رهبری علی علیه السلام را در اشعار خویش آورده‌اند در رأس آنان خود علی علیه السلام و پس از آن حضرت،حسان بن ثابت و عمرو بن عاص و قیس بن سعد بن عباده و دیگر شاعران که در طول قرن‌ها این معنی را از جمله مذکور استفاده کرده‌اند (20) مطرح کرده است.قرینه پنجم:تبریک و تهنیت از ناحیه مسلمانان چه اینکه اگر آن حضرت منصب و سمت جدیدی پیدا نکرده بود و تنها تاکید و یادآوری لزوم محبت و نصرت آن حضرت مطرح بود این مطلب شایسته تبریک و تهنیت نبود.قرینه ششم:در عبارت تهنیت عمر بن الخطاب (21) ذکر شده است:«اصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنة»تو مولای من و مولای هر مؤمن و مؤمنین گردیدی و این حاکی است از منصبی که آن حضرت قبلا نداشته و بعد آن را پیدا کرده است.قرینه هفتم:حدیث ثقلین در بسیاری از طرق همراه حدیث غدیر است چنان که گفته شد و این حدیث به وضوح تمسک به اهل بیت و علی علیه السلام را به طور مطلق بر مردم لازم می‌سازد و اهل بیت را ملازم با قرآن یادآور می‌شود و این با زعامت و رهبری مناسبت دارد.
پی نوشتها:
1) کتاب الولایة فی طرق حدیث الغدیر للطبری(الغدیر،ج 1،ص 215 نقلا عن ضیاء العالمین)،الدر المنثور:3/117 دار الفکر،اسباب النزول:ص 135 انتشارات الشریف الرضی.تاریخ مدینة دمشق :ج 42 ص 237 دار الفکر بیروت.2) مجمع الزوائد:ج 9 ص 129،130،131،134 دار الفکر،تاریخ مدینة دمشق:ج 42 ص 205 234 دار الفکر،بیروت.3) مجمع الزوائد:ج 9،ص 130،تاریخ مدینة دمشق:ج 42 ص 207،208،210،212،219،230،دار الفکر،بیروت .البدایة و النهایة:ج 5 ص 185 و ج 7 ص 360 دار الکتب العلمیة.4) تاریخ بغداد:ج 8،ص 290،دار الفکر.5) تاریخ بغداد:ج 8،ص 290،دار الفکر.6) مجمع الزوائد:ج 9،ص 258 و 259 دار الفکر،تاریخ دمشق:ج 42 ص 219 دار الفکر،البدایة و النهایة:ج 5،ص 184 دار الکتب العلمیة.7) الغدیر:ج 1،ص 60 دار الکتاب العربی بیروت.8) الغدیر:ج 1،ص 72 دار الکتاب العربی بیروت.9) الغدیر:ج 1،ص 151 دار الکتاب العربی بیروت.10) البدایة و النهایة:ج 5،ص 186 دار الکتب العلمیة،تهذیب التهذیب:ج 7،ص 297 دار الفکر .11) تهذیب التهذیب:ج 7،ص 297 دار الفکر.12) ینابیع المودة:ص .3613) الغدیر:ج 1،ص .344 35014) به ص 17 مراجعه شود.15) سورة الاحزاب:آیه .616) الکشاف:ج 3،ص 227 محاسن التاویل:ج 13،ص 227 البحر المحیط:ج 7،ص 212 روح المعانی :ج 22،ص .15017) شرح المقاصد:5/273 منشورات الشریف الرضی ایران قم.18) البدایة و النهایة 5/184 188 دار الکتب العلمیة،مجمع الزوائد 9/104 108.برای آگاهی از مدارک قرائن مذکور در حدیث به ص 17 و 18 مراجعه شود.19) السیرة الحلبیة:ج 3،ص .30820) الغدیر:ج 1،ص 340 342،ج 2 ص 34 و 67 و 114 و 180 و 21321) تاریخ بغداد:ج 8،ص 290،دار الفکر.
منبع: امامت در حدیث غدیر و ثقلین