تدریس علومی چون فقه، اصول، حكمت و عرفان، مطرح نمودن مطالبی ارزنده و آموزنده به صورت بیانات شیوا و شیرین كه جامعه به خوبی قادر بود مضامین آنها را بفهمد و در زندگی خویش به كار بندد، امام در سخنرانی های خود اندیشه های اجتماعی، سیاسی و عرفانی را به روشن ترین وجه بیان نمود، همچنین ایشان در مقام قلم و نگارش استعداد خارق العاده ای از خود نشان داد و در تحریر مطالب به زبان فارسی و عربی تبحر داشت و مسایل علمی و افكار و نظرات خویش را از همان دوران جوانی قلمبند نمود.
امام با پیروی از دستور قرآنی مبنی بر: «و یزكیهم و یعلمهم الكتاب و الحكمه» نخست خود را مهذب ساختند و سپس به مسایل علمی پرداختند و با شناخت كامل و معرفت نسبت به خدا و خود، عامل اجرای دستورات الهی شدند و آموخته های خود را به عمل درآوردند، كسانی كه با امام و كتابهایشان از نزدیك آشنا باشند می دانند كه بین نوشتار، گفتار و كردار امام هماهنگی كامل وجود دارد و به همین دلیل مقرب درگاه حق گردید و مردم او را باور نمودند .
چون ایشان به باطن پرداخت و سفر نفس و كاوش در زوایای پنهان و آشكار روح و كشف سر خلیفه اللهی و درك حقیقت وجودی و اتكای صرف به مقام ذات حق را آغاز كرد به وادی حكمت، برهان و عرفان گام نهاد و در نهایت میان ظاهر و باطن آشنایی پدید آورد و در این راه دست به نگارش آثار عدیده ای زد و شاگردانی محقق و اهل قلم تربیت نمود و همراه با این حركت علمی، حقایق ربانی و اخلاق معنوی را در قالب فهم عامه مردم بر آنان عرضه كرد و سلسله دروس اخلاق را در مدرسه فیضیه برپاداشت. امام در نگارش هم از نثر پخته، رسا و شیوا برخوردار بود و نیز در تحریر مطالب علمی به تمامی ابعاد مسئله مورد بحث توجه داشت به طوری كه چون نوشته ایشان به پایان می رسید هیچ نكته مبهم و تاریكی برای استفاده كننده از آن باقی نمی ماند، در حواشی كه بر دیگر آثار می نوشتند نیز هم ابهامات آن اثر را بر طرف می نمودند و هم موضوعاتی را كه مؤلف آن طرح نكرده بود یادآوری می كردند.
امام هنوز به سن سی سالگی نرسیده بودند كه كتاب های نفیس و گرانقدری در قلمرو عرفان تألیف كرده بودند كه در برخی از آنها عمیق ترین و پیچیده ترین موضوعات عرفانی را به نقد كشیده اند حجه الاسلام محمد حسن رحیمیان می گوید: چون از تعلیقات بر فصوص و نیز مصباح الانس تنها یك نسخه وجود داشت به منظور بالا بردن ضریب اطمینان برای نگهداری آنها به پیشنهاد حاج احمد آقا مشغول استنساخ این آثار شدم. ضمن این كار و مراجعات مكرر به محضر امام در مورد آن، متوجه شدم به رغم گذشت نزدیك به شصت سال از زمان تألیف مزبور و پویایی مداوم و متصاعد حضرتشان در تمام زمینه های علمی و معنوی همچنان به دریافت های علمیشان در آن زمان پا برجا و استوار بودند به طوری كه گویی در همان اول خط به آخر خط، رسیده بودند در حالی كه معمولا افراد هنگامی كه در بسیاری از علوم به نتیجه ای می رسند اگر حول همان موضوع و در مسیر همان مطلب به تحقیق خود ادامه دهند چه بسا نسبت به دریافت قبلی به تجدید نظر و اصلاح و حتی به خلاف آن برسند، نكته دیگر آن كه در دهها موردی كه در طی بازنویسی از محضرشان سؤال كردم گویی لحظه ای قبل قلمشان را از تحریر مطالب مورد نظر بر زمین نهاده اند و در همان لحظه بدون درنگ جواب می دادند، كه این نشانه حضور ذهن و عدم فراموشی مطالب پس از گذشت شصت سال بود به گونه ای كه گویی تمام مفاهیم از كف دست برایشان روشن تر بود.[1]
وی می افزاید: حضرت امام با آن همه زحمت و تلاش در طی مدارج علمی در تمام زمینه ها و آن همه نوشته های ارزشمند و كم نظیر هیچ گونه دلبستگی و تعلق خاطری به آثار نوشته شده خود نداشتند و در پرتو این زهد علمی و وارستگی نه در هنگام به غارت رفتن گنجینه های نوشته هایشان به اندوه و ماتم نشستند و نه در زمان یافتن آنها به سرور و شادمانی برخاستند و نه هیچ گاه تمایلی به چاپ و انتشار آثارشان داشتند و نه كمترین اقدام در این راه نمودند آنچه هم چاپ و منتشر شده یا با اصرار و اقدام دیگران بوده یا چون بعضی از نوشته های ایشان به صورت مخطوط توسط شاگردانش از دیر زمان نسخه برداری و تكثیر محدود شده بود با همت برخی از آنان به زیور طبع آراسته شده است.[2]
در دوران تبعید به نجف كه رژیم شاه برای تحقیر علمی و كوچك جلوه دادن امام در حوزه نجف فعالیت زیاد می كرد اما هیچ اقدامی برای نشر آثار فقهی و اصولی خود كه سالها قبل در قم تألیف كرده بود انجام نداد آثاری كه می توانست به شدت مرجعیت و موقعیت ایشان را در حوزه نجف تثبیت كند، هیچ وقت به آثار علمی خود نبالید و به رخ دیگران نكشید در حالی كه هر انسانی مایل است نوشته هایش زودتر انتشار یابد و دیگران از آنها استفاده كنند، گفتن و نوشتن این گونه مسایل ساده است ولی عمل به آن بسیار طاقت فرساست و این حالات عظمت درونی و پنهان مردان بزرگ را نمایان می سازد.
از وصیت نامه امام كه در تاریخ 25 محرم الحرام سال 1398 ه.ق یعنی اندكی پس از شهادت آیه الله حاج آقا مصطفی نوشته اند بر می آید كه ایشان به دلیل تأثیر پذیری منابع اخلاقی بر روی مردم بر این نوشته ها بیش از آثار دیگر تأكید داشته و بر نشر آنها اصرار ورزیده اند :
«كتب خطی این جانب را در صورت امكان طبع كنند و اگر كسی خواست طبع كند در اختیار او بگذارند به طوری كه ضایع نشود، خصوصا كتب اخلاقی را» .[3] پس از پیروزی انقلاب اسلامی، امام با در اختیار داشتن امكانات فراوان شخصا برای نشر آثار خود اقدامی نكرد و این ویژگی خود از وارستگی ایشان حكایت دارد.
کتاب فرازهاي فروزان، صفحه 467 ———————— [1] . در سایه آفتاب، ص 66 [2] . همان، ص 68 [3] . وعده دیدار، ص 78؛ آینه پژوهش، شماره 58، ص 93
هیچ نظری وجود ندارد