امام على علیه السلام و پایه هاى امنیّت ملّى

با نگاهى به سخنان امیر مؤمنان على بن ابى طالب علیه السلام مى توان امنیّت ملى را بر چند پایه مستقر یافت.
1 ـ همدلى مردم در مسائل مهم سیاسى ـ اجتماعى
یکى از پایه ها و پارامترهاى سازنده ى امنیت ملى، «وحدت و همدلی» حاکم بر مردم است.اگر افراد یک جامعه و یا یک مملکت در مسائل مهم و اساسى مملکت با هم همدل و هم جهت باشند، و در اختلافات جزئى و سلیقه اى نسبت به سلیقه و نظر خود پافشارى نکنند، خود این وحدت و همدلى باعث استقرار و دوام امنیّت ملى مى گردد.امیر مؤمنان على علیه السلام آن گاه که با فتنه ى خوارج روبرو شد، فرمود:«والزموا السوادَ الاعظم فانّ یداللّه مع الجماعه وایاکم الفرقه، فانّ الشاذّ من النّاس للشیطان کما انّ الشاذ من الغنم للذئب، و همواره همراه بزرگترین جمعیت ها باشید که دست خدا با این جمعیت است.» از پراکندگى بپرهیزید که انسانِ تنها و پراکنده بهره ى شیطان است، هم چنان که گوسفند تک رو طعمه ى گرگ مى شود.» (1)
2 ـ ایمان محکم و فراگیر مردمى
ایمان محکم و همراه با تقواى الهى در امنیت ملى نقش به سزایى دارد، چون که مسلمان موحد، اولین شعار دینى اش، کلمه اى «لا اله الاّ اللّه » است.مسلمان با این اشعار بیان مى دارد که سر تسلیم به هیچ فردى فرود نمى آورد، جز براى خداوند واحد عزّوجلّ، تسلیم هیچ قدرتى نمى شود جز قدرت خداوند و از هیچ چیزى نمى ترسد، جز از خداوند سبحان، امام على علیه السلام فرمود:«من خاف اللّه امنه اللّه من کل شى ء، هرکه از خدا بترسد، خدا او را ایمن مى گرداند از همه چیز.» (2)بنابراین مؤمن با این پشتوانه ى اعتقادى و ایدئولوژیک، نسبت به انسان ها و قدرت هاى ظاهرى ترس در دل ندارد؛ خود این مایه ى امنیت و آرامش است.حال اگر این ایمان به خداوندى فراگیر شود و اکثریت قاطع مردم یک کشور از این ایمان بهره مند شوند، طبیعى است که یکى از بارقه هاى آن، امنیت ملى است.
3 ـ جهاد و آمادگى دفاعى همگانى
جهاد و آمادگى دفاعى یکى از پایه هاى ایدئولوژى اسلام است. و این یکى از رمزهاى پیروزى چشمگیر مسلمانان به ویژه در صدر اسلام و سده هاى نخستین است.این جهاد و آمادگى دفاعى همگانى بود که باعث شد، مسلمانان در زمان پیامبر گرامى اسلام صلى الله علیه و آله وسلم از غربت رهایى یابند و سرانجام تمامى جزیره العرب را زیر چتر اسلام قرار دهند.امام على علیه السلام در دوره ى پیامبر بزرگ صلى الله علیه و آله وسلم از قهرمانان دفاعى مسلمانان بلکه سرآمد همه ى قهرمانان دفاعى و مبارز بود؛ او نبردهاى سرنوشت سازى همانند جنگ هاى «بدر»، «احد»، «احزاب»، و «خیبر» را با موفّقیت به پیش برد. و در دوره هاى زمامدارى خویش نیز با رشادت و شجاعت تمام نیروها را بسیج کرد و با «ناکثان»، «قاسطان» و «مارقان» جنگید. آن حضرت در این دوره، بیش ترین سخنان آتشین درباره ى تشویق و ترغیب مسلمانان به جهاد و آمادگى دفاعى همگانى را بیان داشت.حضرت در این ترغیب ها، جهاد را از ارکان استقرار امنیت ملى خواند و محرومیت از آن را مایه ى سیه روزى و ناامنى معرفى نمود.به عنوان نمونه، آن گاه که به حضرت خبر دادند که عمال معاویه با ستمگرى کم نظیر به شهر «انبار» یورش بردند، و مسلمانان در این شهر به دفاع از خود به پانخاستند، حضرت در سخنانى به نقش آمادگى دفاعى و جهاد همگانى مسلمانان مى پردازد و مى گوید:«مردمى که از جهاد روى برگردانند، خداوند لباس ذلّت بر تن آنان مى پوشاند و بلا به آنان هجوم مى آورد، حقیر و ذلیل مى شوند، عقل و فهم شان تباه مى گردد و به خاطر تضییع جهاد حقّ آنان پایمال مى شود، و نشانه هاى ذلّت در آنان آشکار مى گردد، و از عدالت محروم مى شوند.آگاه باشید، من شب و روز، پنهان و آشکارا شما را به مبارزه ى با این جمعیت (معاویه و پیروانش) دعوت کرده ام و گفته ام پیش از آن که با شما بجنگند، با آنان نبرد کنید.به خدا سوگند هر ملتى که در درون خانه اش مورد هجوم دشمن قرار گیرد حتما ذلیل خواهد شد ولى شما سستى به خرج دادید و دست از یارى برداشتید، تا آن جا که دشمن پى در پى به شما حمله کرد و سرزمین شما را تصاحب نمود.» (3)
4 ـ امر به معروف و نهى از منکر
دو مسؤولیت بزرگ همگانى، «امر به معروف» و «نهى از منکر» از پایه هاى امنیت ملى به شمار مى آیند. اگر مردم به این دو وظیفه پایبند باشند و عمل کنند، جامعه روح آرامش و امنیت را به خود مى بیند؛ از جمله سفارش هاى امام على علیه السلام به فرزندانش تذکر آنان به امر به معروف و نهى از منکر است.حضرت خطاب به آنان فرمود:«لاتترکوا الأمر بالمعروف والنهى عن المنکر فیولى علیکم شرارکم، امر به معروف و نهى از منکر را ترک نکنید چون که ترک این دو وظیفه موجب مى شود که اشرار بر شما مسلط شوند. [و باعث ناامنى گردد.]» (4)
5 ـ اقتدار ملى در قالب حکومت
توانمندى حکومت و اقتدار آن بزرگ ترین مایه ى امنیت ملى است.حضرت على علیه السلام در پاسخ به شعار انحرافى خوارج ضمن بیان نقش حاکم و زمامدار، فرمود که توسّط حکومت امنیت در راه هاى کشور استقرار مى یابد.«مردم به زمامدارى نیازمندند، نیکوکار باشد یا بدکار، تا مؤمنان در سایه ى حکومت او به کار خویش بپردازند و کافران هم بهره مند شوند و مردم در زیر چتر حمایتى حکومت زندگى کنند، به وسیله ى زمامدار اموال بیت المال جمع آورى گردد، و به کمک او با دشمنان مبارزه شود، جاده ها امن و امان و حقّ ضعیفان از توانمندان گرفته شود. نیکوکاران در رفاه و از دست بدکاران مردم در امن و امان باشند.» (5)
6 ـ مماشات و عدم پافشارى گروه هاى سیاسى
در جامعه اى که همانند جامعه امروزه ى ایران در امور سیاسى دگراندیشى برقرار است و از گروه هاى سیاسى متعددى برخوردار است اگر هر یک از این گروه ها با دیگران مماشات داشته باشند و از دیدگاه هاى خویش پافشارى ها را بزدایند، و تا حدودى با رقیب سیاسى خویش کنار بیایند، خود این کار یکى از پارامترهاى مهم در برقرارى امنیّت ملى به شمار مى آید.این حقیقت را امام على بن ابى طالب علیه السلام هم در سیره و عمل از خود بروز داده و هم در سخنان خویش، بعد از رحلت رسول گرامى اسلام صلى الله علیه و آله وسلم با وجودى که حکومت و زمامدارى مسلمانان حق مسلم آن حضرت بود، آن گاه که احساس کرد، با پافشارى در این حقّ مسلم امنیّت ملى تهدید مى شود و دشمنان وسوسه مى شوند از اصرار و پافشارى حقّ خویش خوددارى نمود و در برابر پیشنهاد ابوسفیان و عباس مبنى بر بیعت با آن حضرت پاسخ منفى مى دهد و چنین مى فرماید:«اى مردم، امواج کوه پیکر فتنه ها را با کشتى هاى نجات درهم بشکنید. از راه اختلاف و پراکندگى کنار آیید. تاج تفاخر و برترى جویى را از سر بنهید.دو کس راه صحیح را پیمودند، آن کس که با داشتن یار و یاور نیروى کافى به پا خاست و پیروز شد؛ و آن کس که با نداشتن نیروى کافى کناره گیرى کرد و مردم را راحت ساخت.زمامدارى بر مردم همانند آبى متعفّن و یا همانند لقمه اى گلوگیر است. آنان که میوه را پیش از رسیدنش چینند، همانند کسى مانند که بذر را در کویر و شوره زار پاشد.» (6)
7 ـ قانونگرایى مسؤولان
اقتدار و موفّقیت نظام و حکومت به این است که کارگزاران نظام مردم را راضى نگهدارند و از خود نرنجانند.در صورت رنجش مردم بین مردم و کارگزاران حکومتى، جدایى برقرار مى شود و این خود امنیت مردم را متزلزل مى کند.کارگزاران باید همانند مردم به قوانین و مقررات احترام بگذارند و به آن پاى بند باشند.امام على علیه السلام براى فرماندار آذربایجان، «اشعث بن قیس» مى نویسد:«فرماندارى براى تو وسیله ى آب و نان نیست. بلکه امانتى است، در گردنت.تو نیز باید مطیع مقام بالاتر باشی. درباره ى مردم حق ندارى استبداد به خرج دهى و…» (7)
8 ـ تقویت بنیه ى دفاعى
امام على علیه السلام در عهدنامه ى مالک اشتر درباره ى نیروهاى نظامى مى نویسد:«امّا سپاهیان و نیروهاى نظامى با اذن پروردگار حافظ و پناهگاه مردمند، آنان زینت زمامداران، عزّت و شوکت دین و تأمین کنندگان امنیّت هستند قوام و اصلاح امور مردم جز توسط این ها ممکن نیست.» (8)امام على علیه السلام در دنباله ى این سخن مى نویسد: قوام و اصلاح امور رعیت که یکى از ابعاد آن برقرارى امنیت است به چهار چیز وابسته است.۱ ـ سپاهیان و نیروهاى مسلح.۲ ـ امکانات مالى و چرخیدن چرخ مالیاتى و منابع درآمد حکومت.۳ ـ برقرارى امور قضاء و کارایى دادگسترى۴ ـ فعّالیت هاى اقتصادى اعم از تولید، توزیع و فروشندگان و رواج بازار اقتصادی.
موانع تحقق امنیّت ملى از منظر امام على علیه السلام
در بحث مربوط به پایه هاى امنیت ملى از منظر امام على علیه السلام ، به صورت ضمنى به برخى از موانع تحقق امنیّت ملى در منظر امام على علیه السلام اشاره شد.چرا که تمامى پایه ها و عوامل استقرار امنیت ملى، در صورت فقدان هر یک از آن ها و یا تحقق عنصرى متضاد با آن ها، هر یک از آن امور، به موانع تبدیل مى شوند.لیکن در این فراز افزون بر آن، در چند مانع عمده ى تحقّق امنیت ملى از منظر امام على علیه السلام سخن را پى مى گیریم.
1 ـ سستى و تنبلى در دفاع ملّى
در حکومت چند ساله ى امیر مؤمنان على علیه السلام در مورد استقرار امنیّت ملى، فراز و نشیب هایى وجود داشت که همه ى آن ها براى ما درس زندگى، درس دین دارى و درس حکومت دارى است.در آن ایّامى که مردم زیر پرچم، به نداى آن حضرت مبنى بر گرم نگهداشتن جبهه ى نبرد با «ناکثین»، «قاسطین» و «مارقین» لبیک مى گفتند و فعالانه در این حرکت دفاعى ملى شرکت مى کردند، امنیت ملى برقرار مى بود؛ ولى در هنگامى که مردم به جاى لبیک گفتن، به سستى و تنبلى و بهانه تراشى رو مى آوردند، امنیت ملى آنان به خطر مى افتاد و متزلزل مى شد و دشمنان از این فرصت سوءاستفاده مى کردند.حضرت على علیه السلام این حقیقت تلخ را چنین بیان مى دارد:«نفرین بر شما، از بس شما را سرزنش کردم خسته شدم. آیا به جاى زندگى آخرت به زندگى دنیا راضى شده اید؟!به جاى عزّت و سربلندى، بدبختى و ذلّت را بر گزیده اید؟!هرگاه شما را به جهاد با دشمن فراخواندم، چشمهایتان از ترس در جام دیده دور مى زند، گویا ترس از مرگ عقلتان را ربوده است و همانند افراد مستى که قادر به پاسخ نیستند، از خود بى خود و سرگردان شده اید و گویا عقل هاى خود را از دست داده اید و نمى فهمید.من هرگز و هیچ گاه به شما اعتماد ندارم.بر شما اعتماد نیست که در دفع دشمن به شما تکیه شود… به خدا سوگند شما وسیله ى بدى براى افروختن آتش جنگ بر ضدّ دشمنن هستید.براى شما نقشه ها مى کشند، امّا شما مرد کشیدن نقشه اى بر ضدّ آنان نیستید. دشمن به شما حمله مى کند و شهرهاى شما را از دستتان خارج مى کند و شما به خشم نمى آیید. چشم دشمن براى حمله به شما خواب ندارد، ولى شما در غفلت و بى خبرى به سر مى برید. شکست از آنِ آنانى است که دست از یارى یکدیگر بر مى دارند.» (9)
2 ـ حرمت شکنى و گستاخى مردم نسبت به رهبر، یا روحیه ى مقدم بر امام داشتن
حرمت شکنى و گستاخى مردم نسبت به رهبر و فرمانده، یکى دیگر از موانع تحقّق امنیت ملى است.در پایان جنگ صفین و جریان حکمیّت عده اى که بعدها به خوارج نام یافتند، نسبت به رهبر و امام المسلمین گستاخ شدند، حرمت شکنى کردند، خودشان را بر امام على علیه السلام مقدم داشتند، این امر زمینه ساز هجوم ناامنى براى کوفیان شد.این گستاخى امنیت ملى مردم عراق را براى مدت زمان طولانى به خطر انداخت.امام على علیه السلام در یکى از سخنرانى ها این حقیقت را بیان مى دارد که مخالفت با رهبر و حرمت شکنى سبب مى شود که سرانجام با هجوم دشمن، امنیت ملى به مخاطره افتد و دشمن تفوّق یابد و مایه ى بدبختى و سیه روزى مردم شود. فرمود:«به من خبر رسیده است که «بُسر» از عمال معاویه، بر «یمن» مسلّط شده است، به خدا سوگند، من از قبل مى دانستم و مى دانم که این ها به زودى بر شما مسلّط خواهند شد، چون که آنان در یارى از باطلشان متحدند و شما در راه حقّ متفرقید.شما پیشواى خویش را که در مسیر حق به پا خاسته است اطاعت نمى کنید ولى آنان پیشواى خویش را که در مسیر باطل است، اطاعت مى کنند.آنان نسبت به رهبر خود اداى امانت مى کنند ولى شما راه خیانت را در پیش گرفتید.و آنان در شهرهاى خود به اصلاح مشغولند ولى شما به فساد رو آوردید.» (10)و نیز فرمود:«هر گاه در ایّام تابستان فرمان جهاد و مبارزه و حرکت به سوى دشمن را صادر کردم، شما عذر و بهانه آوردید و گفتید: اندکى به ما مهلت ده تا سوز گرما فرو نشیند و اگر در سرماى زمستان این دستور را به شما دادم، گفتید: اکنون هوا خیلى سرد است، بگذار سوز سرما آرام گیرد. همه ى این بهانه ها براى فرار از گرما و سرما بود.شما که از سرماى و گرما وحشت دارید و فرار مى کنید، به خدا سوگند از شمشیر دشمن بیشتر فرار مى کنید…» (11)
3 ـ کم رنگ شدن ایمان و تعهّد دینى مسلمانان
شکى نیست که ایمان یکى از پارامترهاى بسیار قوى در توان و انسجام مبارزان به شمار مى آید حال اگر این ایمان کم رنگ شود و یا تعهد دینى مبارزان ضعیف شود، طبیعى است که ملّت براى برقرارى امنیّت خویش، توانش را از دست مى دهد.اگر ایمان به خدا سست و یا نابود شود، در این صورت فرد به جاى اینکه از خدا پروا داشته باشد، از دیگران ترس و وحشت دارد و این حالت خودش نوعى ناامنى است. و یا اینکه این تهدید امنیّت ملّى را به دنبال خود مى آورد. امام على علیه السلام فرمود:«من خاف النّاس اخافه اللّه سبحانه من کل شى ء، هرکه بترسد از مردم خداوند سبحان بترساند او را از هرچیز.» (12)
4 ـ جنگ افروزى
اگر فردى، جمعیتى و کشورى در پى تهاجم نظامى و زدودن امنیت دیگران باشد، بازتاب این کار این است که امنیت خویش را از دست مى دهد.امام على علیه السلام فرمود: یکى از عوامل ناامنى جنگ افروزى است.فرمود: «من حارب الناس حرب»، هر که جنگ کند با مردم، ربوده شود اموال او.» (13)
5 ـ غفلت از وجود دشمن
هم جدال و دشمنى و جنگ با مردم باعث ناامنى مى شود. و هم بى توجّهى و غفلت از دشمن زمینه ساز ناامنى است.امام على علیه السلام فرمود: «من امن السلب سلب»، هر که ایمن نشیند از ربوده شدن اموال، ربوده شود اموال او.» (14)
6 ـ اختلافات داخلى
امام على علیه السلام در تفسیر و تحلیلى که از آینده ى جامعه ى عراق و کوفه نمود، یکى از عوامل ناامنى که در آینده گریبانگیر این شهر مى شود را اختلافات داخلى بیان نمود.حضرت بعد از آگاه شدن به حمله ى وحشیانه ى «بسربن ارطاه» به مناطق تحت کنترل آن حضرت، فرمود:به جهت اختلاف و تفرقه ى شما من شکست شما و تهدید امنیت ملى شما را مى بینم. (۱۵)و نیز حضرت فرمود: «الخلاف مثار الحروب؛ ناسازگارى مایه ى برانگیختن جنگ ها است.» (16)
7 ـ فساد کارگزاران
حضرت در این آینده نگرى و تحلیل از وضعیت حال و آینده ى جامعه ى عراق یکى از عوامل تحقّق ناامنى را فساد کارگزاران اعلان مى کند. و مى فرماید:چون که شما در شهرهایتان در پى فساد هستید ولى سپاهیان دشمن در پى صلاح. شما در آینده اى نزدیک شکست مى خورید و امنیت ملّى خویش را از دست مى دهیم. (۱۷)
8 ـ قانون شکنى
رواج هر نوع قانون شکنى، پرده درى، بى حرمتى و هتک حرمت دیگران، خود عامل و زمینه ساز ناامنى است.امام على علیه السلام به رعایت هر نوع حقوق مردم سفارش مى نمود. حتّى حضرت اجازه نمى داد به غیر مسلمان ظلم و ستم روا داشته شود.حتّى امورى که در فرهنگ اسلامى مالیت ندارد (مانند شراب، خوک) ولى در فرهنگ اقلیت هاى مذهبى از مالیت و ارزشى برخوردار است، مسلمانان اجازه اى تجاوز و تعدّى به آن امور را هم ندارند. چنانکه نوشته اند: در دوران حکومت امام على علیه السلام شخص مسلمانى خوک یک ذمى نصرانى را کشته بود، حضرت به نفع ذمى نصرانى و به ضرر مسلمان حکم کرد که باید به خاطر این کار بهاى آن را به نصرانى بپردازد. (۱۸)
——————————————–پى نوشت ها :
1 ـ همان، خطبه ى ۱۲۷.۲ ـ غررالحکم، آمدى، ج ۵، ص ۴۲۱، چاپ دانشگاه تهران.۳ ـ نهج البلاغه، همان، خ ۲۷.۴ ـ همان، نامه ى ۴۷.۵ ـ همان، خ ۴۰.۶ ـ همان، خ ۵.۷ ـ همان، نامه ى ۵.۸ ـ همان، نامه ى ۵۳، ص ۴۳۲.۹ ـ همان، خ ۳۴.۱۰ ـ همان، خ ۲۵.۱۱ ـ همان، خ ۲۷.۱۲ ـ غررالحکم، همان، ج ۵، ص ۴۲۱.۱۳ ـ همان.۱۴ ـ همان.۱۵ ـ ر.ک: نهج البلاغه، خطبه ى ۲۵.۱۶ ـ غررالحکم، همان، ج ۱، ص ۱۸۵.۱۷ ـ ر.ک: نهج البلاغه، خ ۲۵.۱۸ ـ من لایحضره الفقیه.