انديشه مهدويت و آسيب ها (قسمت چهارم)

9. آرزوگرایان بی عمل
برخی گمان می‏كنند كه تنها اعتقاد به اهل بیت: و محبّت امام زمان(علیه السلام )كافی است. اینان می‏پندارند كه در قبال گناهشان عذابی نخواهد بود. این توهم كه در قرآن
روایات مردود شمرده شده است، تمنّی یا امید كاذب نام دارد. اینان چون اهل كتاب فكر می‏كنند همین كه نام دین و مذهب را بر خود نهاده‏اند، اهل سعادتند و عذاب نخواهند شد:
و قالوا لن یدخل الجنه إلاّ من كان هودا او نصاری تلك امانیهم قل هاتوا برهانكم ان كنتم صادقین؛(62)
و گفتند: هرگز هیچ كس به بهشت نمی‏رود مگر آن كه یهودی یا مسیحی باشد. این از آرزوهای آن‏هاست. بگو : اگر راست می‏گویید، دلیلتان را بیاورید.
در روایات نیز این گروه تكذیب شده‏اند: ((‏كذب المتمنون(63)؛ آرزومندان خیال‏پرداز دروغ می‏گویند.))
اسماعیل فرزند امام صادق(علیه السلام )گوید: از پدرم پرسیدم:
یا ابتاه، ما تقول فی المذنب منّا و من غیرنا؟ قال(علیه السلام): … لیس بامانیكم و لا امانی اهل الكتاب من یعمل سوءاً یجز به … .(64)
در مورد گناهكاران ما و غیر ما چه می گویید؟ حضرت فرمود: [فضیلت و برتری] به آرزوهای شما و آرزوهای اهل كتاب نیست؛ هر كس عمل بدی انجام دهد، كیفر داده می‏شود… .
قلت له: قوم یعملون بالمعاصی و یقولون نرجو، فلا یزالون كذلك حتی یأتیهم الموت. فقال: هولاء قوم یترجَّحون فی الامانی، كذبوا، لیسوا براجین، انّ من رجا شیئاً طلبه و من خاف من شیء هرب منه.(65)
به حضرت صادق(علیه السلام )عرض كردم: گروهی معصیت می‏كنند و می‏گویند ما امید و رجا داریم. پیوسته چنین باشند تا این‏كه مرگ آنان را دریابد. امام(علیه السلام )فرمود: اینان گروهی‏اند كه در آرزوهای خویش غوطه‏ورند و آرزوهایشان آنان را از راه استوار منحرف كرده است. دروغ می‏گویند. اهل رجا و امید نیستند. قطعاً كسی كه به چیزی امید داشته باشد، به دنبال تحقق آن است و در طلب آن برآید و آن‏كه از چیزی بیمناك باشد، از آن پرهیز می‏كند و می‏گریزد.
امید و رجای واقعی چیز دیگری است. مفضل گوید: امام صادق(علیه السلام )فرمود:
ایاك و السفله، فانما شیعه علی من عف بطنه وفرجه واشتد جهاده وعمل لخالقه ورجا ثوابه وخاف عقابه، فاذا رأیت اولئك فاولئك شیعه جعفر.(66)
از فرومایگان بپرهیز! تنها كسانی‏ شیعه علی می‏باشند كه در باب شكم و شهوت خویش، عفّت ورزند و اهل تلاش و كوشش باشند و برای خدا به عمل پردازند و ثواب الهی را امید برند و از عذاب او بیمناك باشند. این افراد، شیعه واقعی جعفر [بن محمد‌‌(علیه السلام )]  هستند.
متأسفانه، برخی افراد در قالب سخن یا شعر و بدون توجه به جایگاه و ضوابط توسل و شفاعت اهل بیت: ایجاد كننده یا تقویت كننده این آسیب‏ و طرز تفكرند.
پیامدها
1. عمل نكردن به وظایف فردی و اجتماعی (واجبات، محرمات و…).
2. انتظار منفی و عدم اقدام عملی و انجام وظیفه در قبال امام(علیه السلام ) .
3. توهم بی جا (رضایت از خویشتن و عملكرد خود).
خاستگاه
1. تفاوت نگذاشتن میان امید و رجای واقعی با خیال‏پردازی و آرزوگرایی و عدم شناخت جایگاه آن.
2. هوای نفس، به عنوان ریشه توجیهات: بل یرید الانسان لیفجر امامه؛(67) [انسان در معاد شك ندارد] بلكه او می‏خواهد [آزاد باشد و بدون ترس از دادگاه قیامت] در تمام عمر گناه كند.
3. عدم شناخت خدای مهربان و حكیم كه خداوند گرچه مهربان است، حكیم و عادل هم است.
4. دیدگاه احساسی و غیر منطقی نسبت به ائمه: و عدم درك قهر و مهر كه قبلا اشاره شد.
درمان
1. تأمل و تدبّر در آیات و روایات نظیر: ان اكرمكم عند الله اتقیكم (68)؛ گرامی‏ترین شما نزد خداوند با تقواترین شماست.
2. توجه به این نكته كه: میزان و معیار اعمال، نیت خالص همراه با انجام وظایف فردی و اجتماعی است:
بسم الله الرحمن الرحیم، والعصر، ان الانسان لفی خسر الا الذین آمنوا و عملوا‏ الصالحات و تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر (69)؛
به نام خداوند بخشنده مهربان. به عصر سوگند كه انسان‏ها همه در زیانند، مگر كسانی كه ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‏اند و یكدیگر را به حق سفارش كرده و یكدیگر را به شكیبایی و استقامت توصیه نموده‏اند.
 
10. عاشق  نمایانِ دنیاخواه
برخی، ائمه و امام زمان را صرفا برای دنیا و منافع آن و رسیدن به جاه و منصب می‏خواهند. حتی اگر برای ظهورش دعا می‏كنند، صرفاً برای خویش و مطامع دنیوی است(70) و اگر امام، بنا به دلایلی، به آن‏ها توجه نكند، با امام به دشمنی برمی‏خیزند كه طلحه و زبیرها در طول تاریخ بسیار بوده و خواهند بود. اما آنچه به عنوان آسیب در این‏جا مطرح می‏گردد و بیش‏تر حالت عمومی دارد، نگاهی است كه بسیاری نسبت به امام دارند. توسّل به امام و خواستن حوایج دنیوی و واسطه ساختن امام به درگاه پروردگار عظیم، امری است صحیح و مورد تأكید روایات، اما امام را صرفاً برای این امور خواستن، نشانه عدم درك درست از جایگاه امام در نظام هستی است و متاسفانه باید گفت نشانه این است كه هنوز عطش واقعی نسبت به ظهور پیدا نشده است و آمادگی بشر هنوز تحقق نیافته است.
پیامدها
1. دشمنی و ستیز با امام.
2. كم اعتقادی یا بی‏اعتقادی به امام در اثر عدم تحقق خواسته‏های پایان ناپذیر و گاه
بی‏مصلحت.
خاستگاه
1. عدم درك جایگاه امام و امامت.
2. خود محوری و خودخواهی.
راه درمان
1. معرفت در اثر تدبّر در دین.
2. تربیت و تمرین نفس بر مقدّم ساختن خواسته امام بر خواسته خویش.
یكی از ویژگی‏های سلمان كه او را ممتاز نمود، این بود كه خواسته امام را بر خواسته خویش مقدّم می‏ساخت:
عن منصور بزرج قال: قلت لابی عبدالله الصادق (علیه السلام) : ما اكثر ما اسمع منك یا سیدی ذكر سلمان الفارسی! فقال: لاتقل الفارسی ولكن قل سلمان المحمّدی، أتدری ما كثره ذكری له؟ قلت: لا. قال: لثلاث خصال: احدها ایثاره هوی امیرالمؤمنین(علیه السلام )علی هوی نفسه و الثانیه حبّه للفقراء واختیاره ایاهم علی اهل الثروه و العدد و الثالثه حبّه للعلم والعلماء. ان سلمان كان عبداً صالحاً حنیفاً مسلما و ما كان من المشركین.(71)
منصور بزرج گوید: به امام صادق(علیه السلام )عرض كردم: سرورم، چه بسیار می‏شنوم از شما یاد كرد سلمان فارسی را! فرمود: نگو سلمان فارسی، بلكه بگو سلمان محمّدی(صلی الله علیه و آله و سلم)می‏دانی چرا بسیار از او یاد می‏كنم؟ عرض كردم: نه. فرمود: برای سه صفت:
1. مقدّم داشتن خواسته امیر مؤمنان بر خواسته خویش.
2. دوست داشتن فقرا و مقدم داشتن آن‏ها بر ثروتمندان.
3. دوست داشتن علم و علما.
 
11. مدّعیان دروغین مهدویت و نیابت خاصه و عامه
در هر عصری عده‏ای به دروغ، ادّعای مهدویت نموده یا دیگران چنین نسبتی به آنان داده‏اند و بدین وسیله فرقه‏هایی ایجاد كرده‏اند. چه در دوره غیبت صغرا و چه در دوره غیبت كبرا، كسانی بوده‏اند كه نیابت خاصه یا وكالت امام را به دروغ، ادعا می‏كرده‏اند. البته ادعاهای این افراد به صورت‏های متفاوتی، ارائه شده است:
1. مهدویت(72).
2. نیابت خاصه، وكالت، بابیت یا … افرادی كه مدعی‏اند هر موقع بخواهند امام را می‏توانند ببینند، مشكلات به‏واسطه آنان حل می‏شود، آن‏ها واسطه و باب میان مردم و امام هستند، پیامی را از امام آورده‏اند یا پیامی را برای امام می‏برند.(73)
3. نیابت عامه: عده‏ای خود را به جای علمای ربّانی، مراجع عظام تقلید و فقها و… معرفی می‏كنند با این كه در این دوران، عقل و نقل، وظیفه همه را روشن ساخته است و آن، مراجعه به علما و فقها است. اینان راهی جدای از قران و سنت و عقل برگزیده و سیر و سلوكی معرفی می‏كنند و رهْ نرفته، ره می‏آموزند.(74)
پیامدها
1. گمراهی مردم.
2. دوری از مسیر اهل‏بیت:.
3. به بازی گرفته شدن دین.
4. اختلافات دینی در اثر متابعت از فرقه های انحرافی.
خاستگاه
1. مشكلات روحی و روانی، عقده خود كم بینی، هیستری و مطرح كردن خود.(75)
2. نفسانیات و مشكلات اخلاقی و ضعف ایمان.
3. توهم و خیال‏پردازی.
4. هوی و هوس و خواسته های دنیوی و جاه و مقام.
5. جهل و ناآگاهی.
6. سكوت اندیشمندان و عالمان یا به موقع و مناسب تصمیم نگرفتن.
7. مشكلات سیاسی، تأثیر اَیادی اجانب مثل فریفتن محمد علی باب و…(76).
8. عدم معرفت به جایگاه و شأن امام و جانشینی ایشان.
درمان
1. تقوا و تهذیب نفس.
2. علم و بصیرت دینی و سیاسی علما، اندیشمندان، دولت‏مردان و مردم.
3. روشنگری علما و اندیشمندان، تكذیب منحرفان.
4. برخورد دولت‏مردان جامعه اسلامی (مثل برخورد امیركبیر با بابیت كه ستودنی است).(77)
5. عدم تسامح و اغماض در برخورد با انحرافات و بدعت‏ها.
12. عدم پیروی از ولایت فقیه و نواب عام یكی دیگر از آسیب‏هایی كه وحدت جامعه اسلامی را خدشه‏دار ساخته و زمینه را برای فعالیت دشمنان دین و مهدویت (به صورت‏های مختلف مانند دشمنی روشن و بی‏واسطه،فرقه‏سازی، مدعیان و…) فراهم می‏آورد، عدم پیروی از نوّاب عام امام عصر(علیه السلام )است با آن‏كه اطاعت از این بزرگواران، در عقل و نقل تأكید شده است.
پیامدها
1. گمراهی و ضلالت.
2. پراكندگی افراد و عدم وحدت در سایه رهبری واحد.
3. شكست پذیر بودن در مقابل دشمن و عدم مقاومت.
خاستگاه
1. عدم بصیرت كافی در دین.
2. توجه نكردن به دلایل عقلی و نقلی.
3. توهم پیروی مستقیم و بی‏واسطه از امام عصر(علیه السلام).
4. توقع نیابت خاصه در عصر غیبت كبرا.
5. هوی و هوس.
6. اغراض سیاسی و شیطنت های استكبار.
درمان
تبیین عقلی و نقلی ضرورت رویكرد به نوّاب عام
تبیین ادله عقلی در آسیب اول، بررسی شد و گذشت.
ادله نقلی:
امام صادق(علیه السلام )فرمودند:
فاما من كان من الفقهاء صائناً لنفسه حافظا لدینه مخالفا علی هواه، مطیعاً لامر مولاه فللعوام ان یقلّدوه و ذلك لایكون الا بعض فقهاء الشیعه لاكلّهم.
از میان فقیهان، فقیهی كه نفس و دین خود را ـ نه دنیایش را ـ نگاهدار باشد (پرهیزگار)، با هوی و هوس‏هایش مخالفت نماید و فرمان مولایش را اطاعت كند، باید مردم از او تقلید كنند و دارای چنین صفات والایی نباشد مگر برخی از فقهای شیعه، نه همه آنان.(78)
در توقیع محمد بن عثمان عمری خطاب به اسحاق بن یعقوب از امام زمان(علیه السلام )چنین آمده است:
اما الحوادث الواقعه فارجعوا الی رواه احادیثنا، فانهم حجتی علیكم و انا حجهالله علیكم.
در حوادث و پیشامدها به راویان احادیث ما (فقها) مراجعه كنید؛ چرا كه آنان حجت من بر شما و من حجّت خدا بر شمایم.(79)
2. بصیرت دینی و سیاسی.
3. هماهنگی و وحدت رویه بین اندیشمندان و علما در حمایت از فقیهی كه عهده‏دار امور گشته است.
4. تلاش برای حل مشكلات دینی، فكری، سیاسی و اجتماعی جامعه با همفكری اندیشمندان و علما.
 
 
13. فعالیت‏های غرب و مستشرقان
یكی دیگر از آسیب‏ها و تخریب‏ها، تحریف‏هایی است كه توسط مستشرقان در مقوله مهدویت پدید آمده است. آنان مغرضانه یا بدون مراجعه به منابع اصیل، مطالبی را به نام دین و مهدویت ارائه می‏دهند و در پی آن، افرادی نیز با مطالب و مقاله‏های آنان برخورد علمی كرده و آن را یك كار علمی و تحقیقی و بدون هیچ عیب و نقص می‏پندارند و در كتاب‏ها و مقالات خویش از آن بهره می‏گیرند.(80)
پیامدها
1. دوری گزیدن جوامع غیر اسلامی از مطالب اصیل اسلامی به طور كلی و مهدویت به طور خاص كه مورد بحث است.
2. ایجاد شك و تردید یا تنفّر در میان معتقدان كم اطلاع.
خاستگاه
1. بی اطلاعی از منابع اصیل.
2. مراجعه به منابع دست چندم به جای منابع اصیل و دست اول.
3. مراجعه به منابع و آرای مخالفان شیعه، مثلا در بررسی دیدگاه مهدویت شیعی به جای مراجعه به منابع اصیل شیعی، آن را در میان دیدگاه‏های اهل تسنن جست‏وجو می‏كنند. (قاعده این است كه برای شناخت اندیشه و آرای مذهبی، به كارشناسان و متخصصان خود آن‏ها رجوع شود).
4. جدایی از علما و كارشناسان مذهب یا آن مقوله، بی‏اعتنایی یا بی‏اطلاعی یا عدم طرح توضیحات كارشناسان مربوط.
5. برخورد مغرضانه و جانبدارانه به جای بی طرفی با مقولات علمی.
6. سیاست بازی و شیطنت‏های استكبار.
درمان
1. تبیین، روشنگری، حل شبهات و… توسط علما و اندیشمندان مانند ارائه دائره المعارف‏ها با توضیحات كافی و دلایل معتبر و اصیل و… .
2. هوشیاری در مقابل غرض ورزی‏ها و سیاست زدگی‏ها.
3. مبهوت نشدن در مقابل غرب، مستشرقان و… .