اهداف گزاره‌های علمی قرآن (۲)

اهداف فرعی و طرح گزاره‌های علمی در قرآن
بررسی دقیق نشان می‌دهد که اهداف اصلی قرآن از کاربست گزاره‌های علمی، جنبه هدایتی است، ولی اهداف فرعی آن مقدمه بودن برای هدایت است و گزاره‌های علمی را بطور مستقل مطرح نکرده است و البته گزاره‌های علمی آن کاملاً واقع است و خطایی در آن نیست.
۱- طبیعت شناسی
منظور از طبیعت عالم مادی است؛ عالمی که با حواسمان با آن در ارتباط هستیم . آیات فراوانی از قرآن کریم به پدیده های طبیعی اشاره دارند و در بیشتر آنها مطالعه کتاب آفرینش و تدبّر در آنها توصیه شده است؛ البته چنانکه بسیاری از علمای برجسته اسلام تأکید کرده اند قرآن کتابی با موضوع علوم طبیعی نیست؛ بلکه کتاب هدایت است و اگر از پدیده های طبیعی صحبت می کند، برای آن است که مردم با کاوش و تدبّر درموجودات طبیعی به عظمت خالق و مدبّر عالم پی برند و خود را به او نزدیک کنند. جالب است بدانید که مجموع آیات الاحکام و آیات فقهی قرآن ۴۵۰ تا ۵۰۰ آیه است (شهابی، محمود، ادوار فقه، ۲۵۷)، حال آنکه آیات مربوط به طبیعت بیش از ۷۵۰ آیه می‌باشد (نصر، سید حسین، نظر متفکران مسلمان در مورد طبیعت، ۱۲). «در قرآن‌ کریم‌ متجاوز از ۷۵۰ آیه‌ وجود دارد که‌ در آن‌ها به‌طور مستقیم‌یاغیرمستقیم‌ به‌ بررسی‌پدیده‌های‌ طبیعی‌ و اهمیت‌ مطالعه‌ عمیق‌ آن‌ها وآیت‌بودن‌ آن‌ها بر علم‌ و قدرت‌ و حکمت‌ الهی‌ تأکیدشده‌ است‌، از دیدگاه‌ قرآن‌، طبیعت‌ منبع‌ سرشار و زاینده‌ای‌ برای‌مطالعه‌، شناخت‌وبررسی‌ و کاوش‌بوده‌ و انسان‌ متفکر باید هرچه‌ بهتر و بیشتر بدان‌ نگریسته‌ و جمال‌ دلربای‌ الهی‌ را در این‌آیینه‌ صاف‌ بی‌غبار مشاهده‌ کند. قرآن‌ به‌ هنگام‌ بیان‌ ظرافت‌ها و لطافت‌ها و قوانین‌ پیچیده‌ طبیعی‌ حاکم ‌برپدیده‌های‌ طبیعی‌همواره‌ بر این‌ نکته‌ تأکید می‌نماید که‌ تمام‌ این‌ زیبایی‌ها و دلربایی‌ها ناشی‌ از علم‌ وقدرت‌ و جمال‌ نامتناهی‌ الهی‌ بوده‌ وموجودات‌ طبیعی‌، نشانه‌های‌ وجود خالقی‌ حکیم‌، علیم‌ و قدیراندودرواقع‌ طبیعت‌شناسی‌ قرآن‌ جهت‌دار بوده‌ و صرفا برای‌آموزش‌ خشک‌ و بی‌روح‌ قوانین‌ حاکم‌ بر بادو باران‌ و کوهها و دریاها و… بیان‌ نشده‌ است‌. اصرار قرآن‌ بر این‌ است‌ که‌ این‌طبیعت‌شناسی‌ باید صبغه‌وروح‌آیت‌شناسی‌ به‌ خود گرفته‌ و به‌ منزله‌ تصویری‌ در آینه‌ باشد که‌ ما را به‌ صاحب‌ تصویرهدایت‌می‌کند» (همان، ص ۱۲و ۱۳). بنابراین هدف‌ اصلی‌ قرآن‌ نشان‌دادن‌ این‌ است‌ که‌ طبیعت‌ از آیات‌ الهی‌ که‌ نشانه‌ علم‌ و قدرت‌ و حکمت‌ اوست‌، می‌باشد، یعنی‌نشان‌ از مبدأ عالم‌ است‌ و اینکه‌ پدیده‌های‌ آفرینش‌، آیت‌ الهی‌اند‌. با بررسی آیات قرآن می‌توان گفت از مهم‌ترین اهداف آیات علمی قرآن، اثبات وجود خدا و معاد است تا جایی که بعضی ادعا کرده‌اند «سوره‌ای در قرآن یافت نمی‌شود، به ویژه سوره‌های مکی مگر اینکه در آن اشاره یا تصریحی به عالم هستی و تامل در نظم و خلقت آن است تا سمع و بصر و حواس و عقل بشر را برای تفکر در خلقت الهی تحریک کند آن گاه از مخلوق به خالق و از طبیعت به ایجاد کننده آن و از مسبب به سبب و از مصنوع به صانع پی ببرد» (شحاته،‌ عبدالله، تفسیر الایات الکونیه، ۳۰). جالب‌ است‌ نه‌ تنها واژه‌ آیه‌ و مشتقات‌ آن‌ معنی‌داری‌جهان‌ را نشان‌ می‌دهد حتی‌ واژه‌ «شی» که ترجمه «پدیده» «فنومن» یا «چیز» می‌شود، مفهوم‌ آن‌ تفاوت‌ جدی‌ با واژه «پدیده» و «چیز» دارد. ریشه «شی» از «شاء، یشاء، شیئا» یعنی‌ «خواسته»‌ است‌ و مشیت‌ نیز از همین‌ ریشه‌ است‌. مفهوم‌ شی‌ یا خواسته‌ یعنی‌ کسی‌ آن‌ راخواسته‌ و به‌ مشیت‌ خود آفریده‌ و برای‌ خواست‌ و هدفی‌ آن‌ را پدید آورده‌ است. پس‌ هم‌ مبدأ و آغاز را نشان‌ و هم‌ هدف‌ و معاد را، اما واژه‌ «پدیده‌» یعنی‌ زمانی‌ نبود و بالاخره‌ پیدا شد و «چیز» هم‌ به‌ معنای‌ چه‌ است‌ و اینکه هست، ولی‌ مبدأ و هدف‌را نشان‌ نمی‌دهد، به ویژه با بررسی و تحقیق ملاحظه می‌کنیم که اکثر آیات‌ علمی‌ قرآن‌ توجه‌ به‌ اثبات‌ مبدأ و معاد دارد. واژه‌« شی »در یک‌ انسجام‌ جامع‌ از محور و مرکز هستی‌ سخن‌ می‌گوید، زیرا در «راس هرم معارف قرآنی توحید قرار دارد» (المیزان، ۱۰ / ۱۳۹) و در« اندیشه‌ قرآنی‌ این‌ فکر الهی‌ است‌ که‌حکومت‌ می‌کند و… خدا در قلب‌ و مرکز جهان‌ هستی‌ قرار دارد « (ایزوتسو، ترجمه‌ احمد آرام‌، خدا و انسان‌ در قرآن‌، ۹۱). از نظر قرآن موجودات طبیعی آیات « نشانه های » حق تعالی هستند و طبیعت شناسی باید به منزله آیت شناسی تلقّی شود و ما را از آیات به صاحب آیات برساند : ﴿َ مِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّهً وَ رَحْمَهً إِنَّ فِی ذَلِـکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ ﴾ (روم/۲۱)؛ «و از آیات الهی آن است که برای شما از جنس خودتان جفتی بیافرید که در بر او آرامش یافته و باهم انس بگیرد ، و میان شما موّدت و رحمت برقرار نمود ، بی گمان در این امر نشانه هایی است برای کسانی که فکر می کنند». ﴿وَمِنْ آیَاتِهِ یُرِیکُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَطَمَعًا وَیُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاء مَاء فَیُحْیِی بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ﴾ (روم /۲۴)؛ «و از آیات الهی نشان دادن برق است که ایجاد ترس و طمع می کند و از آسمان آب نازل می گرداند و زمین را پس از مرگش زنده می سازد، همانا در این امر نشانه هایی است برای کسانی که تعقّل می کنند». ﴿ وَمِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَأَلْوَانِکُمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّلْعَالِمِینَ ﴾ (همان)؛ «و از آیات الهی خلقت آسمانها و زمین و اختلاف زبانها و رنگهای شما آدمیان است که در این امر نشانه هایی برای دانشمندان موجود است». طبیعت شناسی از دید قرآن مطلوب بالذات نیست و تنها در صورتی که ما را به خالق مدّبر این جهان آشنا و نزدیک کند، مطلوب است. طبیعت شناسی می تواند معرفت انسانها نسبت به خداوند را فزونی بخشد و نیز می تواند آنها را قادر سازد که از امکاناتی که خداوند برای خیر و سعادت ابدی شان فراهم کرده است استفاده کنند (قرآن و علوم طبیعت، ۱۱۱ ـ ۱۱۲).
۲- تشویق به علم از راه شناخت طبیعت (همان، ۱۱۳ ـ ۱۱۴)
در قرآن آیات زیادی داریم که بشر را به مطالعه طبیعت دعوت می کنند، مانند: ﴿ قُلِ انظُرُواْ مَاذَا فِی السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَ… ﴾ (یونس/۱۰۱)؛ «بگو بنگرید که در آسمان و زمین چه چیزهایی است…». ﴿ وَفِی الْأَرْضِ آیَاتٌ لِّلْمُوقِنِینَ *وَفِی أَنفُسِکُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ﴾ (ذاریات/۲۱و۲۰) ؛ «و در زمین برای اهل یقین نشانه هایی است ، و همین طور در نفوس خود شما، آیا به چشم بصیرت نمی نگرید»؟ ﴿ قُلْ سِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانظُرُوا کَیْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ..﴾ (عنکبوت/۲۰)؛ «بگو در زمین سیر کنید و ببینید که خداوند چگونه خلقت را آغاز کرد….. »؟ ﴿ فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ مِمَّ خُلِقَ﴾ (طارق/ ۵)؛ «پس انسان باید بنگرد که از چه خلق شده است . . »؟ این آیات گویای این هستند که شناخت طبیعت امکان پذیر است وگرنه امر به مطالعه آن نمی شد. ﴿وَاللّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئًا وَجَعَلَ لَکُمُ الْسَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ﴾ (نحل/۷۸)؛ «خداوند شما را از شکم مادرانتان بیرون آورد در حالی که چیزی نمی دانستید، و برای شما چشم و گوش و دل «عقل» قرار داد. باشد که شکر نعمت او را به جای آورید». استفاده می شود که خداوند استعداد شناخت را در بشر به ودیعه نهاده است و انسانها باید این استعداد را به نحو مناسب شکوفا سازند. به علاوه، آیاتی نظیر : ﴿ سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقّ……﴾ (فصلت/۵۳)؛ «ما آیات خود را در آفاق جهان و در جانهای خودشان به آنان نشان می دهیم تا آشکار شود که او بر حق است … » نشان می دهند که بشر به بسیاری از حقایق عالم پی خواهد برد. و شناخت طبیعت مقدمه ای برای شناخت خداست و هدف فرعی است. آیاتی که در آنها صحبت از مسخّر بودن امکانات طبیعی و پدیده‌های جهان برای انسان شده است، مثلاً: ﴿وَ سَخَّرَ لَکُم مَّا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ جَمِیعًا مِّنْهُ ﴾ (جاثیه/۱۳) «و همه آنچه را که در آسمان ها و زمین است مسخّر شما قرار داد.» در این آیات خداوند متعال بندگان را به تفکر و نظر کردن در پدیده های طبیعی دعوت می کند تا از راه مشاهده‌ نظم و هماهنگی دستگاه آفرینش، به عجایب خلقت پی برند. روشن است که برای درک مسائلی که در این آیات مطرح شده است و برای یافتن پاسخ سؤالاتی که در برخی از این آیات ‌آمده است، دانستن علوم طبیعی ضروری است، زیرا مطالعه سطحی موجودات طبیعی نمی تواند انسان را با عظمت خلقت آشنا سازد. به همین جهت در آیات ۲۸ـ۲۷ سوره فاطر خداوند پس از ذکر تعدادی از پدیده های طبیعی، می فرماید : ﴿إِنَّمَا یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء ﴾ یعنی تنها علماء عظمت خدای را در می یابند وخشیتی شایسته او در دلشان پیدا می‌شود. نقشی که قرآن برای علوم تجربی از جهت خداشناسی قائل است، عامل اصلی رویکرد دانش پژوهان مسلمان به این علوم شد و درواقع پیدایش تمدن درخشان اسلامی را باید تا حد زیادی در گرو آن دانست. این مطلب را هم محققان غیر مسلمان متذکرشده‌اند. جرج سارتون درکتاب مقدّمه ای بر تاریخ علم عقیده دارد که برای درک کامل علت فعالیت مسلمانها دررشته های علمی باید به نقش محوری قرآن برای آنها توجه کرد. او می‌نویسد: «من بار دیگر می پرسم که چگونه می‌توان به شناخت درستی از دانش مسلمانان دست یافت؛ اگرتمرکز آن حول قرآن را کاملاً درک نکنیم؟» (George Sarton, Introduction to the History of Science , Vol . 1.p.5 ). هدف‌ فرعی‌ قرآن‌ در گزاره‌های‌ علمی‌ آن‌ است‌ که‌ از آفرینش‌ واقع‌نمایی‌ نماید و انسان‌ را به‌ مطالعه‌ و توجه‌ به ‌طبیعت‌ تشویق کند. دو هدف‌ بالا برای‌ هر مورد از آیاتی‌ که‌ قرآن‌ از طبیعت‌ سخن‌ می‌گوید، صدق‌ می‌کند.
نتیجه:
قرآن کتاب هدایت است و گزاره‌های علمی و اشارات علمی آن قابل توجه می‌باشد. اهداف اصلی گزاره‌های علمی قرآن شناخت خدا، آخرت، هدفداری آفرینش و نشان دادن اعجاز قرآن است و اهداف فرعی که مقدمه رسیدن به اهداف اصلی است، عبارتند از: طبیعت‌شناسی و تشویق مسلمانان به مطالعه و بررسی علوم برای شناخت خدا. منابع تحقیق : ۱٫ ابوحجر، احمد عمر، التفسیر العلمی فی المیزان، دار قتیبه، بیروت، ۱۴۱۱ه‍ = 1991م، اوّل. ۲٫ ایزوتسو، توشیهیکو، خدا و انسان در قرآن، ترجمه احمد آرام، شرکت انتشار، تهران، ۱۳۶۱٫ ۳٫ بوکای، موریس، مقایسه‌ای میان تورات، انجیل، قرآن و علم، ترجمه ذبیح‌الله دبیر، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران، ۱۳۶۸٫ ۴٫ خویی، ابوالقاسم، البیان‌، انتشارات کعبه، تهران، ۱۳۶۶٫ ۵٫ رافعی مصطفی صادق، الاعجاز القرآن و البلاغه، النبویه، دار الکتب العربی، بیروت، ۱۹۷۳م . ۶٫ رشید رضا، محمد، تفسیر القرآن الکریم (المنار)، دارالمعرفه، بیروت. ۷٫ رضائی اصفهانی، محمد علی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، انتشارات کتاب مبین، ۱۳۸۰ش. ۸٫ رضائی اصفهانی، محمد علی، درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، انتشارات اسوه، قم، ۱۳۷۵ ش. ۹٫ رفیعی محمدی، ناصر، تفسیر علمی قرآن تهران، فرهنگ‌گستر، ج ۱، ۱۳۷۹٫ ۱۰٫ السید، رضوان، مساله الاعجاز و الاعجاز العلمی فی القرآن، www.multaka.net. 11. شحاته، محمود عبدالله، تفسیر الایات الکونیه، دار الاعتصام، قاهره، بی‌تا. ۱۲٫ شهابی، محمود، ادوار فقه، انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد، تهران، ۱۳۶۹٫ ۱۳٫ طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان، دفتر انتشارات اسلامی، تهران، ۱۳۶۳٫ ۱۴٫ فاضل لنکرانی، محمد، مدخل التفسیر، مکتب الاعلام الاسلامی، قم، ۱۴۱۳ق. ۱۵٫ گلشنی‌، مهدی‌، قرآن و علوم طبیعت، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران. ۱۶٫ مصباح یزدی، محمد تقی، معارف قرآن، انتشارات در راه حق، قم، ۱۳۶۷ ش. ۱۷٫ مکارم شیرازی، ناصر، پیام قرآن، دارالکتب السلامیه، تهران، ۱۳۷۷٫ ۱۸٫ نصر، سید حسین‌، نظر متفکران‌ اسلامی‌ درباره‌ طبیعت‌، خوارزمی، تهران، ۱۳۵۹٫ منبع: www.fahim12.com