ـ موقعیت جغرافیایی اُحُد احد یکی از کوه های بسیار مهم و مشهور مدینه منوره است که در پنج کیلومتری شمال شرقی این شهر قرار داشته و مسافت آن از سطح دریا ۲۰۰ متر می باشد. این کوه به رغم این که از سایر کوه ها مستقل است ولی بصورت سلسله جبال طویلی با حدود نه هزار کیلومتر طول و دوهزار کیلومتر عرض بوده و به عبارتی طولانی ترین کوه در شبه جزیره محسوب می شود. در سمت شرق «جبل تیأب» و جاده فرودگاه مدینه و در سمت غرب «حی الطّیاریه» و «العیون» آن را محدود ساخته است. جبل ثور و در شمال غربی و «مقابر شهدای احد» و «جبل عینین» در جنوب آن قرار دارد. بعضی کوه احد را حدّ شمالی مدینه منوره و کوه عیر را حدّ جنوبی آن دانسته اند که بر اساس روایاتی، رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ بین این دو را حرم خویش دانسته اند، همانگونه که خداوند مکه را برای ابراهیم حرم قرار داد. بعضی نیز طبق روایات دیگری از رسول خدا ـ ص ـ حدّ مدینه در شمال و جنوب را از عیر تا ثور (در پشت احد) دانسته اند.۱ در هر حال چه ثور حدّ شمالی مدینه باشد و چه احد، بر اساس روایات فوق الذکر منطقه اُحد داخل حرم رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ است و این را می توان یکی از فضایل مهم این کوه دانست. کوه احد از لحاظ رنگ، متمایل به قرمز بوده و دارای قلّه های بزرگ و متعددی است. در این قله ها نقره های طبیعی یافت می شود که از هدر رفتن آبهای جاری جلوگیری می کند. مؤلف کتاب «تاریخ المعالم المدینه» از قول یکی از دوستانش نقل می کند که بر بالای این کوه نقره های معدنی یافته و آن را به قیمت زیادی فروخته است.۲ ۲ـ وجه تسمیه اُحُد در وجه تسمیه «احد» اقوال مختلفی است. بعضی آن را به علت استقلال از سایر کوه ها احد نامیده اند.۳ بعضی دیگر اُحُد را نام اوّلین ساکن در این کوه دانسته اند که از «عمالقه» بوده و نام او را بر آن نهاده اند. عده ای نیز آن را اَحَدْ خوانده اند که یکی از صفات خداوند متعال است.۴ در المغانم المطابه آمده است که: خداوند تعالی اراده فرموده بود که این کوه را به یکی از نام های خود بخواند، از این رو آن را «اُحُد» نامید; چرا که انصار در کنار آن توحید را یاری کرده اند و سرانجام در دنیا و آخرت با آن برانگیخته خواهند شد; پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ نیز (چون در رسالت و اعمال خود یگانه بود) نام این کوه ـ که یکی از شعارهای یکتایی خداوند است ـ را با اغراض و مقاصد خود موافق یافت و تأیید نمود. با این که اُحد از اَحدیّت و یگانگی گرفته شده است لیکن حرکات آن به رفع است و این امر دلیلی بر بزرگی و عُلوّی خدای یکتا می باشد. رسول خدا به این اسم و مسمّی عشق و محبت می ورزید و خداوند نیز در مقابل، این کوه را از میان جبال متعدد، مخصوص همراهی او در بهشت قرار داد.۵ ۳ـ فضایل اُحُد انس بن مالک از رسول خدا ـ ص ـ نقل می کند: هنگامی که خداوند بر کوه سینا تجلی یافت، این کوه از عظمت حق تعالی به شش تکه تقسیم شد; سه قسمت آن در مدینه و سه قسمت دیگر آن در مکه مستقر گردید و اما در مدینه «اُحُد»، «وَرْقانْ» و «رَضْوی» و در مکه «حِراء» و «ثبیر» و «ثور»6در فضایل اُحُد احادیث فراوانی از رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ نقل شده است از جمله: عقبه بن سوید انصاری از پدرش نقل می کند: «هنگامی که همراه پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ از غزوه خیبر بازمی گشتیم، احد بر ما آشکار شد. آن حضرت فرمودند:«اللّه اکبر، جَبَلٌ یُحِبُّنا وَ نُحِبُّهُ و اِنَّ اُحُدْ هذا لَعَلی بابٌ مِنْ اَبْوابِ الجنّه».7 «احد کوهی است که ما را دوست دارد و ما نیز آن را دوست داریم و این کوه بر دری از درهای بهشت قرار دارد». در جای دیگری رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ فرموده اند: اَرْبَعهُ اَحْبَلُ مِنْ جِبالِ الجنه «اُحُد» جَبَلٌ یُحِبُّنا وَ نُحِبُّهُ، جَبَلٌ مِنْ جَبَلِ الجَنَه و «وَرْقان» جَبَلٌ مِنْ جِبال الْجَنَه وَ «لُبْنانْ» جَبَلٌ مِنْ جِبال الجَّنَه و «طور» جَبَلٌ مِنْ جِبال الجَّنه».8 «چهار کوه از کوه های بهشتند; احد کوهی است که ما او را دوست داریم و او نیز ما را دوست می دارد و کوهی است از کوه های بهشت، و ورقان، لبنان و طور نیز کوهی از کوه های بهشت هستند». از ابن حمید نقل شده است که همراه رسول خدا ـ ص ـ به سوی تبوک رهسپار شدیم تا به وادالقری رسیدیم، رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ فرمودند: «من به سرعت می روم، هرکس از شما می خواهد همراه من بیاید و هر کس می خواهد اندکی درنگ کند». پس همراه رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ خارج شدیم تا به مدینه اشراف یافتیم، پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ فرمودند: «این (شهر) «طابه» است و این احد کوهی است که او را دوست داریم و او نیز ما را دوست دارد و آن از کوه های بهشت است.»9 از انس بن مالک روایت شده است رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ فرمودند: «احد کوهی است که ما را دوست دارد و ما نیز آن را دوست داریم، پس اگر کنار آن آمدید از (میوه) درختانش بخورید، حتی اگر از تلخ ترین آن باشد.»10 ابوحمه از انس بن مالک نقل کرده است که رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ هنگامی که احد بروی آشکار شد، فرمودند: «این کوه ما را دوست دارد و ما نیز آن را دوست داریم. بارخدایا! ابراهیم ـ علیه السلام ـ مکه را حرم قرار داد و من بین دو حرّه را حرم قرار می دهم.»11 عبدالرحمن الأسلمی از رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ روایت کرده است که: «کوه احد دری از درهای بهشت و کوه عیر دری از درهای جهنم است».12 در روایتی دیگر آمده است: «احد، ورقان، قدس و رَضْوَی از کوه های بهشت می باشند».13 احد یادآور تلخ ترین حادثه در اسلام منطقه احد شاهد یکی از مهمترین حوادث و رخدادهای صدر اسلام و در عین حال تأسف بارترین آنها بوده است. معروفیت احد در تاریخ اسلام، به خاطر نبردی است که در سال سوّم هجری، در کنار آن، میان سپاه اسلام و کفر به وقوع پیوست. در این سال مشرکین برای جبران شکست مصیبت بار خود در غزوه بدر که بسیاری از بزرگان خود را در آن از دست داده بودند، در تدارک جنگی بزرگ با سپاه اسلام برآمدند. سران آنها از جمله «عبدالله بن ابی ربیعه»، را عکرمه بن ابی جهل، «صفوان بن امیّه» و «ابوسفیان» به سازماندهی سپاهی سه هزار نفره از قریش و طوایفی از قبایل کنانه و تهامه پرداختند. ۱۴ پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ به وسیله عباس بن عبدالمطلب که در مکه و میان مشرکین ساکن بود از توطئه قریش آگاه شد و نیروهای اطلاعاتی خود را برای بررسی و تحقیق بیشتر و تخمین امکانات و نیروهای دشمن اعزام داشتند.۱۵ آن حضرت براساس اهمیت و احترامی که به «شوری» داشتند با یاران خود به مشورت نشستند ابتدا نظر خویش مبنی بر ماندن در مدینه و دفاع از شهر را به اعضای شورا اعلام نمودند.۱۶ جوانانی که از سعادت جهاد در نبرد بدر بازمانده بودند، با دفاع از مدینه مخالفت کرده و گفتند: «اگر در شهر به دفاع بپردازیم دشمن بر ما جری شده و خواهند گفت از ترس در شهر مانده ایم» لذا با اشتیاق تمام به خروج از شهر رأی دادند. در این میان «عبدالله بن ابی سلول» از سرکردگان منافقین نیز نظر خوشی برای بیرون رفتن از شهر نداشت لیکن شورا با اکثریت آراء به خروج از شهر رأی داد.۱۷ پیامبر ـ ص ـ نیز که همواره به مسأله شورا اهمیت می دادند، به رغم تمایل به ماندن در شهر، رأی اکثریت را پذیرفتند و در روز جمعه ششم شوال، پس از اقامه نماز جمعه و عصر، برای حرکت مسلّح شده و لباس جنگ پوشیدند. در این هنگام جوانان پرشور که نظر خویش را تحمیل کرده بودند، از اقدام خویش پشیمان شده و به پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ گفتند: «ما حق آن را نداشتیم تا شما را علی رغم میل خود، به کاری مجبور سازیم، اگر می خواهید در شهر می مانیم و می جنگیم». رسول خدا ـ ص ـ فرمود: «بر پیامبری سزاوار نیست که وقتی لباس جنگ پوشید آن را بدون اینکه جنگ کند از تن درآورد. اکنون گوش به فرمانم بوده، به نام خدا حرکت کنید که اگر بردبار باشید، خداوند شما را به پیروزی می رساند».18 در این هنگام رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ همراه هزار تن از نیروهای سپاه به سوی احد رهسپار شدند. آن حضرت سه پرچم برای سپاه بستند: ۱ـ پرچمی برای نیروهای اوس به دست اُسَیْدِ بن حُضَیْر. ۲ـ پرچمی برای خزرج بدست حَبابِ بنِ مُنْذِرْ. ۳ـ پرچمی برای مهاجرین به دست علی ـ علیه السلام ـ یا مصعب بن عمیر. در میان راه; در محلی به نام «شوط»، عبدالله بن ابی سلول، سرکرده منافقین با سیصد تن از اوسیان، به بهانه عدم پذیرش نظرشان از سوی پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ مبنی بر ماندن در شهر، برگشتند;۱۹بنابراین سپاه با هفتصد تن باقیمانده، مسیر خود را ادامه دادند. عصر روز جمعه پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ در «شیخان» اردو زده و به استعراض و سان دیدن از سپاه پرداختند. در این میان کسانی را که کمتر از ۱۵ سال سن داشته و یا توان جنگی نداشتند، بازگرداندند.۲۰ پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ آنگاه نماز مغرب را در این مکان اقامه فرمود و چون برای اقامه نماز، «زره» یا «درع» خود را درآورده و کناری نهادند، بعدها در این مکان مسجدی ساخته شد که به «مسجد الدرع» معروف گشت. رسول خدا ـ ص ـ سحرگاه به حرکت ادامه داد. و نماز صبح را در کنار «عینین» در احد به جای آوردند. فرماندهی کل، کوه احد را به منزله استحکامی طبیعی پشت سر سپاه اسلام و منتهی الیه دامنه آن ـ در سمت شمال را ـ اردوگاه سپاه خود قرار دادند.۲۱ بدین ترتیب جبل العینین یا جبل الرّماه در سمت چپ سپاه اسلام واقع می شد. این کوه بسیار کوچک بود ولی موقعیت خاص استراتژیکی همانند یک تنگه داشت; چرا که نیروهای سپاه اسلام از سمت غرب آن تا دامنه غربی کوه احد مستقر بودند و سمت شرق تپه مزبور نیز نخلستان های بزرگ و انبوهی بود که دشمن امکان عبور از آن را نداشت. تنها راه قابل نفوذ به پشت سپاه اسلام از مرز شروع این نخلستان ها تا سمت شرقی این تپه بود; لذا پیامبر ـ ص ـ برای تأمین امنیت این گذرگاه ۵۰ تن از تیراندازان سپاه خود را به فرماندهی «عبدالله بن جبیر» بر منتهی الیه شرقی آن گماشته و فرمان دادند که در هیچ شرایطی اعم از پیروزی و یا شکست ـ تنگه را رها نسازند.۲۲ این کوه به علت استقرار تیراندازان به «جبل الرماه» نیز معروف شد. نیروهای سه هزار نفره مشرکین به فرماندهی ابوسفیان و همراهی دویست سوار، به سوی منطقه نبرد حرکت کردند. فرماندهی جناح راست را خالد بن ولید و جناح چپ را «عکرمه بن ابی جهل» بر عهده داشتند. «طلحه بن ابی طلحه» نیز پرچمدار اصلی سپاه دشمن بود.۲۳ نیروهای قریش به علت وجود استحکامات و موانع طبیعی در جنوب مدینه به ناچار شهر را دور زده و در شمال مدینه در سمت مغرب جبل الرّماه تا نزدیکی دامنه شرقی احد; یعنی در مقابل سپاه اسلام مستقر شدند. صبح روز هفتم شوال، جنگ بین دو طرف آغاز شد ابتدا پیشقراولان و شجاعانِ دو سپاه با یکدیگر درگیر شدند; در این میان چند تن از بزرگان قریش به دست علی ـ علیه السلام ـ و حمزه ـ س ـ به هلاکت رسیدند. دوازده تن از پرچمداران آنها نیز یکی پس از دیگری به خاک افتادند. کشته شدن بزرگان سپاه دشمن، روحیه آنها را تضعیف ساخت و لذا بیشتر مشرکین پا به فرار گذاشتند.۲۴تیراندازانی که بر کوه مستقر بودند با مشاهده پیروزی نیروهای اسلام، به رغم تأکید رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ و اصرار فرمانده خود «عبدالله بن جبیر» به قصد جمع آوری غنائم، تنگه را رها ساخته و داخل منطقه نبرد شدند. خالد بن ولید فرمانده جناح راست دشمن که از ابتدا به دنبال روزنه ای جهت هجوم به پشت سپاه اسلام می گشت و موقعیت استراتژیکی تنگه را به خوبی درک کرده بود بلافاصله با سواران خود به سوی آن حرکت کرده و با به شهادت رسانیدن عبدالله بن جبیر و ده تن از تیراندازان باقی مانده در تنگه، از پشت به سپاه اسلام تاخت.۲۵ در این هنگام پرچم مشرکین دوباره به اهتزاز درآمده و نتیجه جنگ کاملاً دگوگون شد. مشرکین مجدداً نیرو یافتند و بسیاری از بزرگان اسلام از جمله «حمزه بن عبدالمطلب»، «عبدالله بن جحش»، «مصعب بن عمیر» و در مجموع بیش از هفتاد تن از مسلمین به شهادت رسیدند. رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ محاصره و مورد اصابت سنگ قرار گرفت; بطوری که لب های او شکافته و خون بر صورتش جاری گشت و حتی چند دندان فک پایین حضرت نیز شکسته شد.۲۶(بعدها به یاد آن واقعه دردناک مسجدی به نام قبه الثنایا بر مکان مذکور ساخته شد). کسی که مصعب بن عمیر را کشته بود ناگهان فریاد برآورد که محمد ـ ص ـ را کشتم. با این سخن سپاه اسلام رو به هزیمت رفته و همگی به سوی احد عقب نشینی کـردند.۲۷ کفار نیز با شنیدن خبر قتل رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ دست از جنگ کشیده و برای همیشه کار مسلمانان را تمام شده تلقی کردند. این خبر از طرفی نیز باعث حفظ جان رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ شد. پیامبر ـ ص ـ که ده ها زخم برداشته بودند، به وسیله علی ـ علیه السلام ـ در دامنه جنوبی احد در داخل شکافی به استراحت نشستند. «ابوعبیده بن جراح» با دندان خویش دو حلقه کلاهخودِ آن حضرت که بر گونه هایشان فرو رفته بود را خارج ساخت که در نتیجه دو دندان پیشین او شکست، مالک بن سنان پدر ابی سعید خدری خون روی رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ را مکید. علی ـ علیه السلام ـ با پوستی، از «مهاریس» کوه احد آبی آورده و فاطمه ـ س ـ زخم پدر را می شست و با حصیر سوزانده و پانسمان می کرد.۲۸ پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ با این حالت می فرمودند: «غضب و خشم خداوند بر مردمی که چهره پیامبرشان را به خون آغشتند». آنگاه به علت کثرت جراحات و ضعف بدن، در نزدیکی همان غار، در کنار کوه نماز ظهر را نشسته اقامه فرمودند و مسلمانان نیز با ایشان در این مکان نماز گزاردند.۲۹ (در این مکان بود که ـ به نقل مفسّرین ـ آیات فسح نازل شد و بعدها مسجدی ساختند که به فسح یا احد معروف گشت). مشرکین پس از پیروزی به فجیع ترین اعمال; یعنی مثله کردن شهدا دست زدند. هند همسر ابوسفیان کبد حمزه ـ س ـ را از بدن مبارک او بیرون آورد. گوش و بینی بعضی از شهدا رابریدند. تعداد شهدای مسلمین را بین ۷۰ تا ۸۱ تن ذکر کرده اند.۳۰ پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ بر جنازه حضرت حمزه ـ سلام الله علیه ـ حاضر شده و چون او را بدین حال رقّت بار دیدند، به شدت گریستند و فرمودند: «هرگز به مصیبتی سخت تر از این نرسیدم و هرگز به مصیبت کسی مانند تو گرفتار نخواهم شد».31 سپس بر جنازه حمزه ـ س ـ و شهدای دیگر نمازگزارده و در هر نماز حمزه ـ س ـ را شریک می نمودند; بطوری که مجموع نمازهای اقامه شده بر عموی بزرگوارشان، به هفتاد و دو نماز یا بیشتر رسید.۳۲پیامبر ـ ص ـ زنان را دستور می فرمود تا کنار قبر حمزه ـ س ـ گریه کنند و خود نیز از غم فراق عموی بزرگوار خویش بسیار می گریست. فاطمه ـ سلام الله علیها ـ نیز پس از مرگ پدر، بارها به زیارت حضرت حمزه ـ س ـ آمده و می گریستند.
ادامه دارد…
پی نوشت: ۱- فیروزآبادی، ابوطاهر محمد بن یعقوب; المغانم المطابه فی معالم طابه، تحقیق حمد الجاسر، ریاض دارالیمامه ۱۳۸۹، ص ۸۲; مسلم، امام محمد، الصحیح شرح الإمام النووی. بیروت، دارالفکر، [بی تا] ، ج ۹، ص ۱۴۲ . ۲- یاسین احمد الخیاری، احمد، تاریخ المدینه المنوره قدیماً و حدیثاً. تحقیق عبیدالله محمد امین کردی، مدینه، دارالعلم، چاپ اول، ۱۴۱۰ق، ص ۲۲۲ . ۳- فیروزآبادی، همان کتاب ص ۱۰; ابن کثیر دمشقی، عمادالدین ابوالفداء. السیره النبویه، تحقیق مصطفی عبدالواحد، مطبعه عیسی البابی الحلبی، قاهره، ۱۳۸۴ق، ج ۳، ص۱۸ . ۴- محمد غالی، الدر الثمین، فی معام دار الأمین، ص ۱۷۹٫ ۵- فیروزآبادی، همان کتاب ص ۱۰ و ۱۱٫ ۶- ابن شبه نمیری، ابوزید عمر. تاریخ المدینه المنوره. حققه فهیم محمد شلتوت. بیروت: دارالتراث، چاپ اول، ۱۴۱۰ ق ـ ج ۱، ص ۷۹; سمهودی، ابوالحسن علی بن احمد. وفاء الوفاء، بأخبار دارالمصطفی، حقّقه و فصله محمد محیی الدین عبدالحمید، قاهره، مطبعه السعاده، چاپ اول ۱۳۷۴ ق ـ ج ۲، ص ۱۰۹ . ۷- سمهودی، همان کتاب، ج ۲، ص ۱۰۷ بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، مصر: احیاء کتب السنّه، چاپ دوّم ۱۴۱۰ ق. کتاب المغازی، باب ۱۱۴، ج ۶، ص ۲۰۶٫ ۸- میثمی، مجمع الفوائد، ج ۴، ص ۱۴٫ ابن شبه، همان کتاب، ج ۱، ص ۸۱; سمهودی، همان کتاب، ج ۲، ص ۱۰۸٫ ۹- مسلم، همان کتاب، ج ۹، ص ۱۶۳; ابن حجر عسقلانی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، التزام. عبدالرحمن محمد، بیروت: دار احیاء، چاپ دوم ۱۴۰۸ق، ج ۷، ص ۳۷۷; میثمی، همان کتاب، ج ۴، ص ۱۳ . ۱۰- جندی المکی الیمنی، ابن سعید مفضل بن محمد. فضائل المدینه. تصحیح محمد مطیع الحافظ، غزوه بدیر، دمشق: دارالفکر، چاپ اول ۱۴۰۵ ق. حدیث یازدهم; میثمی، همان کتاب، ج ۴، ص ۱۳ . ۱۱- بخاری، همان کتاب، باب ۱۴۴، ج ۶، ص ۲۰۴; جندی المکی، همان کتاب، حدیث هشتم و نهم. ۱۲- ابن شبه، همان کتاب، ج ۱، ص ۸۳; میثمی، مجمع الزوائد، ج ۴، ص ۱۳ . ۱۳- سمهودی، همان کتاب، ج ۲، ص ۱۰۸ . ۱۴- ابن هشام، ابومحمد عبدالملک بن ایوب، سیره النبی، تحقیق محی الدین عبدالحمید. قاهره ۱۳۵۶ ق و مصطفی البابی الحلبی ۱۳۵۵ ق، ج ۳، ص ۶۰; طبری، محمد بن جریر، تاریخ الرسل و الملوک = تاریخ طبری بیروت دارالکتب العملیه، چاپ دوم ۱۴۰۸ ق، ج ۲، ص ۵۸٫ ۱۵- ابن سید الناس، ابی الفتح محمد بن محمد. عیون الاثر فی فنون المغازی و الشمائل و الیسر بتحقیق محمد العید الحظراوی و محی الدین میتو، مدینه، مکتبه دارالتراث ـ دار ابن کثیر ۱۴۱۳، ج ۲، ص ۷۰٫ ۱۶- ابن هشام، سیره النبی، ج ۳، ص ۶۳٫ ۱۷- واقدی، محمد بن عمر المغازی، تحقیق مارسدن جونس، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۴۰۹ ق، ج ۱، ص ۲۱۴٫ ۱۸- ابن عبدالبر، ابوعمر یوسف الدرر فی اختصار المغازی و السیر، تحقیق شوقی ضیف، قاهره ۱۳۹۲، ص ۱۵۷; واقدی، همان کتاب، ج ۱، ص ۲۱۴٫ ۱۹- ابن هشام، همان کتاب، ج ۳، ص ۶۴٫ ۲۰- طبری، همان کتاب، ج ۲، ص ۶۱٫ ۲۱- ابن کثیر، همان کتاب، ج ۳، ص ۲۹; حسن ابراهیم حسن، تاریخ السیاسی الاسلام، بیروت، دارصادر، دار بیروت [بی تا]، ج ۱، ص ۱۱۲٫ ۲۲- ابن حجر عسقلانی، همان کتاب، ج ۷، ص ۴۰۵; ابن هشام، همان کتاب، ج ۳، ص ۶۵; ابن کثیر، همان کتاب، ج ۳، ص ۲۹٫ ۲۳- واقدی، همان کتاب، ج ۱، ص ۲۲۰٫ ۲۴- ابن سید الناس، همان کتاب، ج ۲، ص ۱۹٫ ۲۵- واقدی، همان کتاب، ج ۱، ص ۲۳۲; حسن ابراهیم حسن، همان کتاب، ج ۱، ص ۱۱۲٫ ۲۶- ابن عبدالبر، همان کتاب، ص ۱۶۱; مسلم، همان کتاب، کتاب الجهاد و السیر، ج ۳، ص ۱۴۱۶٫ حدیث ۱۰۱; آن حضرت هفتاد زخم بر بدن شریفش نشست. ۲۷- واقدی، همان کتاب، ج ۱، ص ۲۳۲ و ۲۳۳ هنگامی که این خبر میان سپاه اسلام پخش شد صحابه از جمله عمر بن خطاب و دیگران به جز علی ـ ع ـ همگی گریختند. انس بن نضر عموی انس بن مالک فریاد می زد به کجا می گریزید؟! زندگی پس از مرگ رسول خدا ـ ص ـ چه ارزشی دارد، پس بمیرید همانطور که رسول خدا ـ ص ـ از میان ما رفت لذا انس جنگید تا به شهادت رسید. (حسن ابراهیم حسن، همان کتاب، ج ۱، ص ۱۱۳). ۲۸- ابن سید الناس، همان کتاب، ج ۲، ص ۲۱; مسلم، همان کتاب، کتاب الجهاد و السیر، ج ۳، ص ۱۴۱۶; حدیث ۱۰۱; بخاری، همان کتاب، ج ۶، ص ۲۰۳; باب ۱۴۱; ابن کثیر، همان کتاب، ج ۳، ص ۵۸٫ ۲۹- ابن کثیر، همان کتاب، ج ۳، ص ۷۰; ابن عبدالبر، همان کتاب، ص ۱۶۴; ابن هشام، همان کتاب، ج ۳، ص ۸۷٫ ۳۰- ابن سعد، ابوعبدالله محمد، طبقات الکبری، بیروت دارصادر، داربیروت ۱۳۷۶ ق، ج ۲، ص ۴۲; ابن هشام، همان کتاب، ج ۳، ص ۸۰٫ ۳۱- ابن هشام، همان کتاب، ج ۳، ص ۹۸; عساف احمد محمد، خلاصه الاثر فی سیره سید البشر، بیروت: داراحیاء العلوم، چاپ اول ۱۴۰۸ ق، ص ۱۷۴٫ ۳۲- ابن هشام، همانجا.
هیچ نظری وجود ندارد